સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.29-2

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
અથાન્યચ્ચ પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં મહત્ ॥
દ્વારકાયાઃ પરં પુણ્યં માહાત્મ્યં હ્યુત્તમોત્તમમ્

ઇતિહાસં પુરાવૃત્તં વર્ણયિષ્યે મનોહરમ્ ॥
તીર્થક્ષેત્રાદિદેવાનામૃષીણાં સંશયાપહમ્

સૌભામ્યમતુલં દૃષ્ટ્વા સિંહરાશિગતે ગુરૌ ॥
ગોદાવર્ય્યાં દ્વિજશ્રેષ્ઠા નારદો ભગવત્પ્રિયઃ

ગૌતમસ્યાઽભિતો દૃષ્ટ્વા ત્રૈલોક્યસંભવાનિ વૈ ॥
તીર્થાનિ સરિતઃ સર્વા વિસ્મયં પરમં ગતઃ

તત્ર કાશી કુરુક્ષેત્રમયોધ્યા મથુરાપુરી ॥
માયા કાંચી હ્યવંતી ચ અરણ્યાન્યાશ્રમૈઃ સહ

હરિક્ષેત્રં ગયા મિશ્રક્ષેત્રં ચ પુરુષોત્તમમ્ ॥
પ્રભાસાદીનિ પુણ્યાનિ મુક્તિક્ષેત્રાણ્યશેષતઃ

જાહ્નવી યમુના રેવા તત્ર પુણ્યા સરસ્વતી ॥
સરયૂર્ગંડકી તાપી પયોષ્ણી સરિતાં વરા

કૃષ્ણા ભીમરથી પુણ્યા કાવેર્ય્યાદ્યાઃ સરિદ્વરાઃ ॥
સ્વર્ગે મર્ત્યે ચ પાતાલે વર્ત્તમાનાઃ સતીર્થકાઃ

સ્થિતા ગોદાવરીતીરે સિંહરાશિં ગતે ગુરૌ ॥
તથા ચ પુષ્કરાદીનિ સપ્તસિંધુસરાંસિ ચ

મેર્વાદિપર્વતાઃ પુણ્યા દર્શનાત્પાપનાશનાઃ ॥
તીર્થરાજ પ્રયાગશ્ચ સર્વતીર્થસમન્વિતઃ

વેદોપવેદાઃ શાસ્ત્રાણિ પુરાણાનિ ચ સર્વશઃ ॥
સિદ્ધા મુનિગણાઃ સર્વે દેવર્ષિપિતૃદેવતાઃ

ચંદ્રાદિત્યૌ સુરગણાઃ સિંહસ્થે ચ બૃહસ્પતૌ ॥
સ્થિતા ગોદાવરીતીરે વર્ષમેકં પ્રહર્ષિતાઃ

યાનિ કાનિ ચ પુણ્યાનિ તીર્થક્ષેત્રાણિ સંતિ વૈ ॥
ત્રૈલોક્યે તાનિ સર્વાણિ ગૌતમ્યાં વીક્ષ્ય વિસ્મિતાઃ

દેવર્ષિર્નારદસ્તત્ર મુનિભિર્મુદિતોઽવસત્ ॥
સિંહસ્યાંતે(સ્થાંતે) ચ સર્વાણિ સ્વસ્થાનગમનાય વૈ

આમન્ત્ર્ય ગૌતમીં દેવીં સ્થિતાનિ પુરતસ્તતઃ ॥
સર્વેષાં શૃણ્વતાં વિપ્રા ગૌતમી ખિન્નમાનસા ॥
તપ્તા દુર્જનસંસર્ગાન્નારદં દુઃખિતાઽબ્રવીત્

॥ ગૌતમ્યુવાચ ॥ ॥
પશ્યૈતાનિ સુતીર્થાનિ ગંગાદ્યાઃ સરિતોઽમલાઃ ॥
સાગરા ગિરયઃ પુણ્યા ગયાત્રિતયમેવ ચ

ક્ષેત્રાણિ મોક્ષદાન્યંગ ત્રૈલોક્યજાનિ નારદ ॥
દેવાશ્ચ પિતરઃ સિદ્ધા ઋષયો માનવાદયઃ

તીર્થ રાજ પ્રયાગશ્ચ સર્વતીર્થસમન્વિતઃ ॥
એતેષામેવ સર્વેષાં મત્સંસર્ગાન્મહામુને ॥
વિશુદ્ધાનાં પ્રકાશેન રાજતે ભુવનત્રયમ્

પ્રયાંતિ તાનિ સર્વાણિ સ્વંસ્વં સ્થાનં પ્રતિ પ્રભો ॥
અધુનાઽહં પરિશ્રાંતા દહ્યમાના ત્વહર્નિશમ્

દુર્જનાનાં સુસંપર્કાદ્ભૃશં પાપાત્મના પ્રભો ॥
સૌભણ્યમધુના પ્રાપ્તં સત્સંસર્ગેણ નારદ

પ્રયાંત્યેતાનિ સર્વાણિ સ્વસ્થાનં મુદિતાનિ ચ

એતાનિ મત્પ્રસાદેન પુણ્યાનિ કથિતાનિ ચ ॥
કથય શ્રમશાંત્યર્થં દુઃખિ તા કિં કરોમ્યહમ્

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
ગોદાવર્ય્યા વચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્નારદો દ્વિજાઃ ॥
ક્ષણં ધ્યાત્વા તુ દુઃખાર્ત્તઃ પ્રાહ સંશયમાનસઃ

॥
॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
અહો અત્યદ્ભુતં હ્યેતદ્ગૌતમ્યા વ્યસનં મહત્ ॥
પશ્યન્ત્વસંશયં દેવાસ્તીર્થક્ષેત્રસરિદ્વરાઃ

સત્પુણ્યનિચયો યસ્યાં યુષ્માકં સમભૂદ્ધ્રુવમ્ ॥
તસ્યાઃ પાપાગ્નિશમનં કથં સ્યાદિતિ ચિન્ત્યતામ્

॥ શ્રીપ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
તદા ચિન્તયતાં તેષાં સર્વેષાં ભાવિતાત્મનામ્ ॥
ગૌતમો ભગવાંસ્તત્ર સમાયાતો મુનીશ્વરાઃ

દૃષ્ટ્વા તમૃષયો દેવા યથોચિતમપૂજયન્ ॥
જાહ્નવી યમુના પુણ્યા નર્મદા ચ સરસ્વતી

અન્યાશ્ચ સર્વાઃ સરિતસ્ત્રૈલોક્યમનુવર્તિતાઃ ॥
વારાણસી કુરુક્ષેત્ર પ્રમુખાન્યાશ્રમૈઃ સહ ॥
યુગપત્તાનિ સર્વાણિ સંપૂજ્ય મુનિમબુવન્

ત્વત્પ્રસાદેન વૈ ત્રાતાઃ સમ્યક્છુદ્ધા મહામુને ॥
યદાનીતા ત્વયા ગંગા ગૌતમી ભૂતલં પ્રતિ

કૃતાર્થા માનવાઃ સર્વે સર્વપાપવિવર્જિતાઃ ॥
કિંતુ દુર્જનસંપર્કાત્સંતપ્તા ગૌતમી ભૃશમ્

કથં પાપૈર્વિનિર્મુક્તા પરમાનન્દસંપ્લુતા ॥
સુપ્રભા જાયતે દેવી તદ્ગૌતમ વિચિન્ત્યતામ્

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તો મુનિસ્તૈસ્તુ ચિન્તાકુલિતમાનસઃ ॥
નારદસ્ય મુખં વીક્ષ્ય પ્રહસન્ગૌતમોઽબ્રવીત્

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
સર્વેષાં ક્ષેત્રતીર્થાનાં મહાશુભવિનાશિની ॥
ગૌતમીયં મહાભાગા અસ્યાસ્તાપઃ ક્વ શામ્યતિ

નાસ્તિ લોકત્રયે તીર્થં સ્નાતું સિંહગતે ગુરૌ ॥
યદ્વૈ નાયાતિ ગૌતમ્યાં ક્ષેત્રં ચાપિ વિશુદ્ધયે ॥
કાશીપ્રયાગમુખ્યાનિ રાજંતે યત્પ્રસાદતઃ

વદંતુ મુનયઃ સર્વે ક્ષેત્રતીર્થસમાશ્રિતાઃ ॥
શુદ્ધં વિચાર્યં યત્કાર્ય્યં મયાઽસ્મિઞ્જાતસંકટે

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા મુનયઃ સર્વે નોચુઃ કિઞ્ચિદ્વિમોહિતાઃ ॥
તત્રોપાયમવિજ્ઞાય ગૌતમીં ગૌતમોઽબ્રવીત્

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
આનીતાસિ મયા દેવિ તપસાઽઽરાધ્ય શંકરમ્॥
વદિષ્યતિ સ ચોપાયમિત્યુક્ત્વાઽચિન્તયત્તદા

ગૌતમઃ શ્રદ્ધયા ભક્ત્યા ગંગામૌલિમખંડધીઃ ॥
તદાઽભૂન્મહદાશ્ચર્યં શૃણ્વંતુ ઋષયોઽમલાઃ

ધ્યાયમાને મહાદેવે ગૌતમેન મહાત્મના ॥
અકસ્માદભવદ્વાણી હર્ષયન્તી જગત્ત્રયમ્

નાદયન્તી દિશઃ સર્વા આબ્રહ્મભુવનં દ્વિજાઃ ॥
અરૂપલક્ષણાકારા વિષાદશમની શુભા ॥।

॥ દિવ્યવાણ્યુવાચ ॥ ॥
અહો બત મહાશ્ચર્ય્યં સર્વેષાં સુખદે શુભે ॥
પ્રસંગેઽત્ર મહાક્ષેત્રે મગ્ના દુઃખાર્ણવે બુધાઃ

અહો હે ગૌતમાચાર્ય્ય ઋષયો નારદાદયઃ ॥
શૃણ્વંતુ તીર્થક્ષેત્રાણિ કૃપયા સંવદામ્યહમ્

પશ્ચિમસ્ય સમુદ્રસ્ય તીરમાશ્રિત્ય વર્તતે ॥
અસ્માચ્ચ દિશિ વાયવ્યાં દ્વારકાક્ષેત્રમુત્તમમ્

યત્રાઽઽસ્તે ગોમતી પુણ્યા સાગરેણ સમન્વિતા ॥
પશ્ચિમાભિમુખો યત્ર મહાવિષ્ણુઃ સદા સ્થિતઃ

અનેકપાપરાશીનામુગ્રાણામપિ સર્વદા ॥
દાહસ્થાન સમાખ્યાતમિન્ધનાનાં યથાઽનલઃ

દેવવિશ્વદ્રુહો યત્ર દગ્ધ્વા પાતકમદ્ભુતમ્ ॥
લોકત્રયવધાજ્જાતં વિરાજતેઽર્કવત્સદા

તદ્ગમ્યતાં મહાભાગા ગોમતીમઘદાહકામ્ ॥
ગોદાવરીં પુરસ્કૃત્ય ક્ષેત્રતીર્થસમન્વિતામ્

પ્રાપ્ય દ્વારવતીં પુણ્યાં મત્પ્રસાદાદ્દ્વિજોત્તમાઃ ॥
પ્રભાવાદ્દ્વારકાયાશ્ચ સત્યમાવિર્ભવિષ્યતિ

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તે સતિ તે સર્વે હર્ષ નિર્ભરમાનસાઃ ॥
શ્રુત્વા સર્વોત્તમં ક્ષેત્રં જગર્જુર્હરિનામભિઃ

જિતં ભો જિતમસ્ભાભિર્ધન્યા ધન્યતમા વયમ્ ॥
દૈવાદપગતો મોહો જ્ઞાતં તીર્થોત્તમોત્તમમ્

તદા સર્વાણિ તીર્થાનિ ક્ષેત્રારણ્યાશ્રમૈઃ સહ ॥
વારાણસીપ્રયાગાદિ સરાંસિ સિન્ધવો નગાઃ

ગયા ચ દેવખાતાનિ પિતરો દેવમાનવાઃ ॥
શ્રુત્વા પ્રમુદિતા વાચં પ્રોચુર્જયજયેતિ ચ

અહો સર્વોત્તમં ક્ષેત્રં સર્વેષાં નોઽઘનાશનમ્ ॥
રાજાનં તીર્થરાજાનં દ્વારકાં શિરસા નમઃ

॥ શ્રીપ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રુત્વા સર્વોત્તમં ક્ષેત્રં તીર્થં સર્વોત્તમોત્તમમ્ ॥
દેવોત્તમોત્તમં દેવં શ્રીકૃષ્ણં ક્લેશનાશનમ્

ઉત્કણ્ઠા હ્યભવત્તેષાં તીર્થાદીનાં હ્યનુત્તમા ॥
પ્રોચુરન્યોન્યતો વાચં સર્વાણિ યુગપત્તદા

॥ ઋષિતીર્થદેવા ઊચુઃ ॥ ॥
કદા દ્રક્ષ્યામહે પુણ્યાં દ્વારકાં કૃષ્ણપાલિતામ્ ॥
શ્રીકૃષ્ણદેવમૂર્તિં ચ કૃષ્ણવક્ત્રં સુશોભિતમ્

કદા નુ ગોમતીસ્નાનમસ્માકં તુ ભવિષ્યતિ ॥
ચક્રતીર્થે કદા સ્નાત્વા કૃષ્ણદેવસ્ય મંદિરમ્ ॥
દ્રક્ષ્યામઃ સુમહાપુણ્યં મુક્તિદ્વારમપાવૃતમ્

દુર્લ્લભો દ્વારકાવાસો દુર્લ્લભં કૃષ્ણદર્શનમ્ ॥
દુર્લ્લભં ગોમતી સ્નાનં રુક્મિણીદર્શનં દ્વિજાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે ચતુર્થે દ્વારકામાહાત્મ્યે ગૌતમીતીરસ્થસમસ્તતીર્થક્ષેત્રાદીનાં દેવવાણ્યા દ્વારકાપ્રભાવં શ્રુત્વા દ્વારકાગમનોત્સુકતાપૂર્વક ગોમતીવર્ણનંનામૈકોનત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ