સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.278

॥ઈશ્વર ઉવાચ॥॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ શૂલસ્થાનમિતિ શ્રુતમ્॥
દેવિકાયાસ્તટે રમ્યે ભાસ્કરં વારિતસ્કરમ્

યત્રાતપત્તપો ઘોરં વાલ્મીકિર્મુનિપુંગવઃ ॥
વાલ્મીકિનામા વિપ્રર્ષિર્યત્ર સિદ્ધો મહામુનિઃ

યત્ર સપ્તર્ષયો મુષ્ટાસ્તેનૈવ મુનિના પ્રિયે ॥
તસ્યૈવ પશ્ચિમે ભાગે મરીચિપ્રમુખા દ્વિજાઃ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કથં તુ સિદ્ધો વાલ્મીકિઃ કથં ચૌર્યેઽકરોન્મનઃ ॥
કથં સપ્તર્ષયો મુષ્ટા એતન્મે વદ શંકર

॥ ઈશ્વર ઉવાચ॥ ॥
આસીત્પૂર્વં દ્વિજો દેવિ નામ્ના ખ્યાતઃ શમીમુખઃ ॥
ગાર્હસ્થ્યે વર્તમાનસ્ય તસ્ય પુત્રો વ્યજાયત ॥
વૈશાખ ઇતિ નામ્નાઽસૌ રૌદ્રકર્મા વ્યજાયત

મુક્ત્વૈકાં ગુરુશુશ્રૂષાં નાન્યત્કિંચિદસૌ દ્વિજઃ ॥
અકરોચ્છોભનં કર્મ દિવાપ્રભૃતિ નિત્યશઃ

અથ કાલેન મહતા પિતરૌ તસ્ય તૌ પ્રિયે ॥
વાર્દ્ધક્યભાવમાપન્નૌ ભર્તવ્યૌ તસ્ય વિહ્વલૌ

સ નિત્યં પદવીં ગત્વા મુષ્ટ્વા લોકાન્સ્વશક્તિતઃ ॥
દ્રવ્યમાદાય પિતરૌ ભાર્યાં ચાપિ પુપોષ ચ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય તેન માર્ગેણ ગચ્છતઃ ॥
સપ્તર્ષીંશ્ચ તદાપશ્યત્તીર્થયાત્રાપરાયણાન્

તાન્દૃષ્ટ્વા યષ્ટિમુદ્યમ્ય ભર્ત્સયન્પ રુષાક્ષરૈઃ ॥
વાક્યૈરુવાચ તાન્સર્વાંસ્તિષ્ઠધ્વમિતિ ભૂરિશઃ

અથ તે મુનયઃ શાંતાઃ સમલોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ ॥
સમાઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ રોષરાગવિવર્જિતાઃ

અસ્માકં દર્શનં ચાસ્ય સંભાષ્યમૃષિભિઃ સહ ॥
સંજાતં નિષ્ફલં મા સ્યાદિત્યુવાચાંગિરા વચઃ

॥
॥ અંગિરા ઉવાચ ॥ ॥
ભોભોસ્તસ્કર મે વાક્યં શૃણુષ્વાવહિતઃ ક્ષણાત્ ॥
આત્મનસ્તુ હિતાર્થાય સત્યં ચૈવ વદામ્યહમ્ ॥
તવ કઃ પોષ્યવર્ગોઽસ્તિ તચ્ચ સર્વં વદસ્વ મે

॥ તસ્કર ઉવાચ ॥ ॥
સ્યાતાં મે પિતરૌ વૃદ્ધૌ ભાર્યૈકાઽપત્યવર્જ્જિતા ॥
એકા દાસી હ્યહં ષષ્ઠો નાન્યદસ્ત્યધિકં મુને

॥ અંગિરા ઉવાચ ॥ ॥
ગત્વા પૃચ્છસ્વ તાન્સર્વાન્પુષ્ટાન્પાપાર્જિતૈર્ધનૈઃ॥
અહં કરોમિ પાપાનિ સર્વે યૂયં તુ ભક્ષકાઃ

તત્પાપં ભવિતા કસ્ય કથયંત્વિતિ મે લઘુ ॥
તથૈવ ગત્વા પપ્રચ્છ પિતરૌ તાવથોચતુઃ

॥ માતાપિતરાવૂચતુઃ॥ ॥
એકઃ પાપાનિ કુરુતે ફલં ભુંક્તે મહા જનઃ ॥
ભોક્તારો વિપ્રમુચ્યંતે કર્તા દોષેણ લિપ્યતે

યઃ કરોત્યશુભં કર્મ કુટુંબાર્થં તુ મંદધીઃ॥
આત્મા ન વલ્લભસ્તસ્ય નૂનં પુંસઃ સુપાપિનઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તયોઃ સ વચનં શ્રુત્વા પુનર્ભીતમનાસ્તદા ॥
તયોસ્તુ સંનતિં કૃત્વા પિતરૌ પુનરબ્રવીત્

યુવાભ્યાં હિતમેવાહં યત્કરોમ્યશુભં ક્વચિત્ ॥
તસ્યાંશં ભુજ્યતે કિંચિદ્યુવાભ્યાં વા ન વોચ્યતામ્

॥ પિતરાવૂચતુઃ ॥ ॥
પૂર્વે વયસિ પુત્ર ત્વમાવાભ્યાં પાલ્ય એવ હિ ॥
ઉત્તરે તુ વયં પાલ્યાઃ સમ્યક્પુત્ર ત્વયા પુનઃ

ઇતરેતરધર્મોઽયં નિર્દિષ્ટઃ પદ્મયોનિના ॥
આવાભ્યાં યત્કૃતં કર્મ યુષ્મદર્થં શુભાશુભમ્ ॥
ભોક્ષ્યામો વયમેવેહ તત્સર્વં નાત્ર સંશયઃ ॥ ।૨૨ ॥
અથ ત્વમપિ યદ્વત્સ પ્રકરોષિ શુભાશુભમ્ ॥
ભોક્ષ્યસે સકલં તદ્વત્સ્વયં નાન્યઃ પરત્ર ચ

અવશ્યં સ્વયમશ્નાતિ કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્।
તસ્માન્નરેણ કર્તવ્યં શુભં કર્મ વિપશ્ચિતા

ચૌર્યં વાથ કૃષિં વાથ કુસીદં વાથ પુત્રક ॥
વાણિજ્યમથવા પ્રેષ્યં કૃત્વાઽસ્માકં ચ ભોજનમ્ ॥
અહર્નિશં ત્વયા દેયં ન દોષોઽસ્માસુ પુત્રક

તાભ્યાં તદ્વચનં શ્રુત્વા તતો ભાર્યામભાષત ।
તદેવ વાક્યં સાઽવોચદ્યત્પ્રોક્તં ગુરુભિઃ પુરા ॥
તતો વૈરાગ્યમાપન્નો વૈશાખો મુનિસત્તમઃ

ગર્હયન્નેવમાત્માનં ભૂયોભૂયઃ સુદુઃખિતઃ ॥
ધિઙ્માં દુષ્કૃતકર્માણં પાપકર્મરતં સદા

વિવેકેન પરિત્યક્તં સત્સંગેન વિવર્જિતમ્ ॥
યઃ કરોતિ નરઃ પાપં ન સેવયતિ પંડિતાન્ ॥
ન ચાત્મા વલ્લભસ્તસ્ય એતન્મે વર્તતે હૃદિ

એવં વિકલ્પહૃદયો ગત્વા સ ઋષિસન્નિધૌ ॥
ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા ગમ્યતામિતિ સાદરમ્ ॥

વૃસી પ્રગૃહ્યતામેષા તથૈવ ચ કમણ્ડલુઃ ॥
વલ્કલાનિ ચ ચીરાણિ મૃગચર્માણ્યશેષતઃ

ક્ષમ્યતામપરાધો મે દીનસ્ય કૃપણસ્ય ચ ॥
સત્સંગેન વિયુક્તસ્ય મૂર્ખસ્ય મુનિસત્તમાઃ

અદ્યપ્રભૃતિ નિવૃત્તઃ કર્મણોઽસ્યાહમેવ ચ ॥
રૌદ્રસ્ય સુનૃશંસસ્ય સાધુભિર્ગર્હિતસ્ય ચ ॥
તસ્માત્કથયતાસ્માકં નિવૃત્તિં ચાસ્ય કર્મણઃ

યેન યુષ્મત્પ્રસાદેન પાપાન્મોક્ષમહં વ્રજે॥
ઉપવાસોઽથ મન્ત્રો વા નિયમો વાથ સંયમઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ॥ ॥
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા વત્સ તત્ત્વમેકમનાઃ શૃણુ॥
સંગૃહ્ય કીર્તયિષ્યામસ્ત્વયાઽઽખ્યેયં ન કસ્યચિત્

તેન જપ્તેન પાપત્મન્મોક્ષં પ્રાપ્સ્યસિ નિશ્ચિતમ્॥
ઝાટઘોટસ્ત્વયા કીર્ત્ત્યો મન્ત્રોઽયં ચતુરક્ષરઃ

સર્વપાપહરો નૃણાં સ્વર્ગમોક્ષફલપ્રદઃ॥
સ તદૈવં હિ તૈઃ પ્રોક્તો વૈશાખો મુનિપુંગવૈઃ ॥
તસ્થૌ જાપ્યપરો નિત્યં ગતાસ્તે મુનિપુંગવાઃ

તસ્યૈવં જપતો દેવિ દેવિકાયાસ્તટે શુભે ॥
અનિશં ગુરુ ભક્તસ્ય સમાધિઃ સમપદ્યત

ક્ષુત્પિપાસા તદા નષ્ટા શુદ્ધિમાયાત્કલેવરમ્

મંત્રે તીર્થે દ્વિજે દેવે દૈવજ્ઞે ભેષજે ગુરૌ ॥
યાદૃશી ભાવ ના યસ્ય સિદ્ધિર્ભવતિ તાદૃશી

નિર્મલોઽયં સ્વભાવેન પરમાત્મા યથા હિતઃ ॥
ઉપાધિસંગમાસાદ્ય વિકારં સ્ફટિકો યથા

યથા ચ ભ્રમરી વંધ્યા લબ્ધ્વા જીવમણું ક્વચિત્ ॥
સ્વસ્થાને સ્થાપ્ય તં ધ્યાયેદ્ભ્રમરી ધ્યાનસંયુતા

સ તુ તદ્ધ્યાનસંવૃદ્ધો જીવો ભવતિ તાદૃશઃ ॥
અન્યયોન્યુદ્ભવો વાપિ તથા નિદર્શનં સતામ્

આદિષ્ટો ગુરુણા યશ્ચ વિકલ્પં યદિ ગચ્છતિ॥
નાસૌ સિદ્ધિમવાપ્નોતિ મંદભાગ્યો યથા નિધિમ્॥ !

એવં વર્ષસહસ્રાણિ સમતીતાનિ ભૂરિશઃ॥
તસ્ય જાપ્યપરસ્યૈવ અમૃતત્વં ગતસ્ય ચ

તતઃ કાલક્રમેણૈવ વલ્મીકેન સ વેષ્ટિતઃ ॥
યેનાસૌ સર્વતો વ્યાપ્તો ન ચ તં સ બુબોધ વૈ

કસ્યચિત્ત્વથકાલસ્ય મુનયસ્તે સમાગતાઃ ॥
તં પ્રદેશં તુ સંપ્રેક્ષ્ય સહાય્યમિતરેતરમ્॥
ઊચુઃ પરસ્પરં સર્વે દત્ત્વા ચૈવ કરૈઃ કરમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
અત્રાસૌ તસ્કરઃ પ્રાપ્તો વૈશાખો દારુણાકૃતિઃ ॥
યેન સર્વે વયં મુષ્ટા અસ્મિ ન્સ્થાને સમાગતાઃ

એવં સંજલ્પમાનાસ્તે શુશ્રુવુઃ શબ્દમુત્તમમ્ ॥
વલ્મીકમધ્યતો વ્યક્તં તતસ્તે કૌતુકાન્વિતાઃ

અખનંસ્તત્ર વલ્મીકં કુશીભિઃ પર્વતોપમમ્

અથ તે દદૃશુસ્તત્ર વિશાખં મુનિસત્તમાઃ ॥
જપંતમસકૃન્મત્રં તમેવ ચતુરક્ષરમ્

તં સમાધિગતં જ્ઞાત્વા ભેષજૈર્યોગસંમતૈઃ ॥
મમર્દુઃ સર્વતો વિપ્રાસ્તત્ર સુપ્તતનૌ ભૃશમ્

તતોઽબ્રવીદૃષ્રીન્સર્વાન્સ્વમર્થં ગૃહ્યતાં દ્વિજાઃ ॥
યુષ્મદીયં ગૃહીતં યત્પા પેનાકૃતબુદ્ધિના

ગમ્યતાં તીર્થયાત્રાયાં સર્વે મુક્તા મયા દ્વિજાઃ ॥
વાચ્યૌ મે પિતરૌ ગત્વા તથા ભાર્યા દ્વિજોત્તમાઃ

સર્વ સંગપરિત્યક્તો વિશાખઃ સમપદ્યત ॥
દર્શનં કાંક્ષતે નૈવ ભવદ્ભિસ્તુ યથા પુરા

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
બહુવર્ષાણ્યતીતાનિ તવાત્ર વસતો મુને ॥
સર્વે તે નિધનં પ્રાપ્તા યે ચાન્યે તે કુટુંબિનઃ

વયં ચિરાત્સમાયાતાઃ સ્થાનેઽસ્મિન્મુનિસત્તમાઃ ॥
સ ત્વં સિદ્ધિમનુપ્રાપ્તો મંત્રાદસ્માદસંશયમ્

યસ્માત્ત્વં મંત્રમેકાગ્રો ધ્યાયન્વલ્મીકમાશ્રિતઃ ॥
તસ્માદ્વાલ્મીકિનામા ત્વં ભવિષ્યસિ મહીતલે

સ્વચ્છંદા ભારતી દેવી જિહ્વાગ્રે તે ભવિષ્યતિ ॥
કૃત્વા રામાયણં કાવ્યં તતો મોક્ષં ગમિષ્યસિ

વિશાખ ઉવાચ ॥
ગૃહ્યતાં દ્વિજશાર્દૂલાઃ પ્રસન્ના ગુરુદક્ષિણામ્॥
યેનાહમનૃણો ભૂત્વા કરોમિ સુમહત્તપઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
એષા નો દક્ષિણા વિપ્ર યસ્ત્વં સિદ્ધિમુપાગતઃ ॥
સર્વકામસમૃદ્ધાત્મા કૃતકૃત્યા વયં મુને

વરં વરય ભૂયસ્ત્વં યસ્તે મનસિ વર્તતે

॥ વાલ્મીકિરુવાચ ॥ ॥
ભવંતો યદિ તુષ્ટા મે યદિ દેયો વરો મમ ॥
કથ્યતાં તર્હિ મે શીઘ્રં કો દેવો હ્યત્ર સંસ્થિતઃ ॥
દેવિકાયાસ્તટે રમ્યે સર્વકામફલપ્રદઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
શૃણુષ્વૈકમના વિપ્ર યો દેવશ્ચાત્ર સંસ્થિતઃ ॥
પશ્ય નિંબમિમં વિપ્ર બહુશાખાપ્રવિસ્તરમ્

અસ્ય મૂલે સ્થિતઃ સૂર્ય્યઃ કલ્પાદૌ બ્રહ્મણોંઽશજઃ ॥
તમારાધય યત્તેસાવસ્ય સ્થાનસ્ય દેવતા

સૂર્યક્ષેત્રં સમાખ્યાતમિદં ગવ્યૂતિમાત્રકમ્ ॥
અત્ર સ્થાને સ્થિતા યેપિ તેષાં સ્વર્ગો ધ્રુવં ભવેત્

અદ્યપ્રભૃતિ વિપ્રેન્દ્ર મૂલસ્થાનમિતિ શ્રુતમ્ ॥
સ્થાનં સૂર્યસ્ય વિપ્રેન્દ્ર કાર્યા ચાત્ર ત્વયા સ્થિતિઃ ॥

અદ્યપ્રભૃતિ વિપ્રેંદ્ર તીર્થમેતન્મહીતલે ॥
ગમિષ્યતિ પરાં ખ્યાતિં દેવિકાતટમાશ્રિતમ્

વયં મુષ્ટા યતો વિપ્ર મૂલસ્થાને પુરા સ્થિતાઃ ॥
મૂલસ્થાનેતિ વૈ નામ લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ

અત્ર યે માનવા ભક્ત્યા સ્નાનં સૂર્યસ્ય સંગમે ॥
ઉત્તરે તુ કરિષ્યંતિ તે યાસ્યંતિ ત્રિવિષ્ટપમ્

તર્પણં તિલમિશ્રેણ જલેન દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ગયાશ્રાદ્ધસમા તુષ્ટિઃ પિતૄણાં ચ ભવિષ્યતિ

અત્ર યે માનવા ભક્ત્યા શ્રાદ્ધં દાસ્યંતિ સત્તમાઃ ॥
શાકમૂલફલૈર્વાપિ સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતાઃ

તેષાં યાસ્યંતિ પિતરો મોક્ષં નૈવાત્ર સંશયઃ ॥ ૭૨ ।
અપિ કીટપતંગા યે પક્ષિણઃ પશવો મૃગાઃ ॥
તૃષાર્તા જલસંસ્પર્શાદ્યાસ્યંતિ પરમાં ગતિમ્

વયમેવ સદાત્રસ્થાઃ શ્રાવણે માસિ સત્તમ ॥
પૌર્ણમાસ્યાં ભવિષ્યામસ્તવ સ્નેહાદસંશયમ્

તસ્મિન્નહનિ યસ્તોયૈઃ પિતૄન્સંતર્પયિષ્યતિ ॥
તસ્યાષ્ટાદશકુષ્ઠાનિ ક્ષયં યાસ્યંતિ તત્ક્ષણાત્

કપાલોદુમ્બરાખ્યેંદ્રમણ્ડલાખ્યવિચર્ચિકાઃ ॥
ઋષ્યચર્મૈકકિટિભસિધ્માલસવિપાદિકાઃ

દદ્રુસિતા રુચિસ્ફોટં પુણ્ડરીકં સકાકણમ્ ॥
પામા ચર્મદલં ચેતિ કુષ્ઠાન્યષ્ટાદશૈવ તુ

ગમિષ્યંતિ ન સંદેહ ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધુશ્ચ તે ॥
ઋષિઃ સિષેવે ચ રવિં ચક્રે રામાયણં તતઃ

તસ્માત્પશ્યેચ્ચ તં દેવં સર્વયજ્ઞફલપ્રદમ્ ॥
શૃણુયાચ્ચ કથાં ચૈનાં સર્વપાતકનાશિનીમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે દેવિકામાહાત્મ્યમૂલસ્થાનમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટસપ્તત્યુત્તર દ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ