સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.25-2

॥ ઇંદ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
કથયસ્વ મુનિશ્રેષ્ઠ કિંચિત્કૌતૂહલં મમ ॥
પુણ્યં પવિત્રં પાપઘ્નં તીર્થં તુ વદ વિસ્તરાત્

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
મથુરા દ્વારકાઽયોધ્યા કલિકાલે પુરીત્રયમ્ ॥
ધર્માર્થકામદં ભૂપ મોક્ષદં હરિવલ્લભમ્

મધુરાયાં તુ કાલિંદી ગોમતી કૃષ્ણસન્નિધૌ ॥
અયોધ્યાયાં તુ સરયૂર્મુક્તિદા સેવિતા સદા

દ્રારવત્યામયોધ્યાયાં કૃષ્ણં રામં શુભપ્રદમ્ ॥
મથુરાયાં હરિં વિષ્ણું સ્મૃત્વા મુક્તિમવાપ્નુયાત્

ધન્યા સા મથુરા લોકે યત્ર જાતો હરિઃ સ્વયમ્ ॥
દ્વારકા સફલા લોકે ક્રીડિતં યત્ર વિષ્ણુના

ધન્યાનામપિ સા પૂજ્યા અયોધ્યા સર્વકામદા ॥
યા સ્વયં રામદેવેન પાલિતા ધર્મબુદ્ધિના

યદ્દદાતિ ફલં કાશી સેવિતા કલ્પસંખ્યયા ॥
કલા દદાતિ મથુરા વાસરેણાપિ તત્ફલમ્

મન્વંતરસહસ્રે તુ પ્રયાગે યત્ફલં ભવેત્ ॥
નિમિષાર્દ્ધેન વસતાં દ્વારકાયાં તુ તત્ફલમ્

પ્રભાસે ચ કુરુક્ષેત્રે યત્ફલં વત્સરૈઃ શતૈઃ ॥
વસતાં નિમિષાર્દ્ધેન હ્યયોધ્યાયાં ચ તદ્ભવેત્

અયોધ્યાધિપતિં રામં મથુરાયાં તુ કેશવમ્ ॥
દ્વારકાવાસિનં કૃષ્ણં કીર્તનં ચાપિ દુર્લ્લભમ્

મથુરાકીર્તનેનાપિ શ્રવણાદ્દ્વારકાપુરઃ ॥
અયોધ્યાદર્શનેનાપિ ત્રિશુદ્ધં ચ પદં વ્રજેત્

કૃષ્ણં સ્વયંભુવં દેવં દ્વારકા ત્રિદિવોપમા ॥
શ્રુતા ચાપ્યથવા દૃષ્ટા કુરુતે જન્મસંક્ષયમ્

શ્રુતાભિલિખિતા દૃષ્ટા હ્યયોધ્યા મથુરાપુરી ॥
પાપં હરતિ કલ્પોત્થં દ્વારકા ચ તૃતીયકા

કૃષ્ણં વિષ્ણું હરિં દેવં વિશ્રાંતં ચ કલૌ સ્મૃતમ્ ॥
દ્વાદશ્યાં જાગરે રાત્રાવશ્વમેધાયુતં ફલમ્

બાલક્રીડનકં સ્થાનં યે સ્મરંતિ દિનેદિને ॥
સ્વર્ણશૈલપદં નૃણાં જાયતે રાજસત્તમ

ધન્યાસ્તે માનવા લોકે કલિકાલે નરોત્તમ॥
પ્લવનં સિંધુતોયેન ગોમત્યાં યૈર્નરૈઃ કૃતમ્

પશ્ચિમાશાં નરઃ સ્નાત્વા કૃત્વા વૈ કરસંપુટમ્ ॥
દ્વારકાં યે સ્મરિષ્યંતિ તેષાં કોટિગુણં ફલમ્

મનસા ચિન્તયેદ્યો વૈ કલૌ દ્વારવતીં પુરીમ્ ॥
કપિલાઽયુતપુણ્યં ચ લભતે હેલયા નરઃ

ગંગાસાગરજં પુણ્યં ગંગાદ્વારભવં તથા ॥
કલૌ દ્વારવતીં ગત્વા પ્રાપ્નોતિ મનુજાધિપ

સપ્તકલ્પસ્મરો ભૂપ માર્કણ્ડેયઃ સ્મરામ્યહમ્ ॥
સમાના વાઽધિકા વાપિ દ્વારવત્યા ન કાપિ પૂઃ

દુર્વાસસા સમો ધન્યો નાસ્તિ નાપ્યધિકો નૃપ ॥
ભાષાબંધં યેન કૃત્વા દ્વારકાયાં ધૃતો હરિઃ

મા કાશીં મા કુરુક્ષેત્રં પ્રભાસં મા ચ પુષ્કરમ્ ॥
દ્વારકાં ગચ્છ રાજર્ષે પશ્ય કૃષ્ણમુખં શુભમ્

અશ્વમેધસહસ્રં તુ રાજસૂયશતં કલૌ ॥
પદેપદે ચ લભતે દ્વારકાં યાતિ યો નરઃ

સફલં જીવિતં તેષાં કલૌ નૃપવરોત્તમ ॥ યે
ષાં ન સ્ખલિતં ચિત્તં દ્વારકાં પ્રતિ ગચ્છતામ્

માતા ચ પુત્રિણી તેન પિતા ચૈવ પિતામહાઃ ॥
પિંડદાનં કૃતં યેન ગોમત્યાં કૃષ્ણસન્નિધૌ

ગોપીચન્દનમુદ્રાં તુ કૃત્વા ભ્રમતિ ભૂતલે ॥
સોઽપિ દેશો ભવેત્પૂતઃ કિ પુનર્યત્ર સંસ્થિતમ્

દ્વારકાયાં સમુદ્ભૂતાં તુલસીં કૃષ્ણસેવિતામ્ ॥
નિત્યં બિભર્તિ શિરસા સ ભવેત્ત્રિદશાધિપઃ

દૈત્યારેર્ભગવત્તિથિશ્ચ વિજયા નીરં ચ ગગોદ્ભવં નિત્યંકાશિપુરી તથૈવ તુલસી ધાત્રીફલં વલ્લભમ્

શાસ્ત્રં ભાગવતં તથા ચ દયિતં રામાયણં દ્વારકા પુણ્યં માલતિસમ્ભવં સુદયિતં ગીતં કૃતં જાગરમ્

ગૃહે યસ્ય સદા તિષ્ઠેદ્ગોપીચન્દનમૃત્તિકા ॥
દ્વારકા તિષ્ઠતે તત્ર કૃષ્ણેન સહિતા કલૌ

કૃતઘ્નો વાઽથ ગોઘ્નોઽપિ હૈતુકઃ કૃત્સ્નપાપકૃત્ ॥
ગોપીચન્દનસંપર્કાત્પૂતો ભવતિ તત્ક્ષણાત્

ગોપીચન્દનખંડં તુ યો દદાતીહ વૈષ્ણવે ॥
કુલમેકોત્તરં તેન શતં તારિતમેવ વા

દ્વારકાસમ્ભવા ભૂપ તુલસી યસ્ય મંદિરે ॥
તસ્ય વૈવસ્વતો નિત્યં બિભેતિ સહ કિંકરૈઃ ॥

દ્વારકાસંભવા મૃત્સ્ના તુલસીકૃષ્ણકીર્તનમ્ ॥
ક્રતુકોટિશતં પુણ્યં કથિતં વ્યાસસૂનુના

આલોડ્ય સર્વશાસ્ત્રાણિ પુરાણાનિ પુનઃપુનઃ ॥
મયા દૃષ્ટા મહીપાલ ન દ્વારકાસમા પુરી

દ્વારકાગમનં યેન કૃતં કૃષ્ણસ્ય કીર્તનમ્ ॥
સ્નાતં તીર્થસહસ્રૈસ્તુ તેનેષ્ટં ક્રતુકોટિભિઃ

ઇદ્રિયાણાં તુ દમનં કિં કરિષ્યતિ દેહિનામ્ ॥
સાંખ્યમધ્યયનં ચાપિ દ્વારકાં ગચ્છતે ન ચેત્

પશવસ્તે ન સન્દેહો ગર્દભેન સમા જનાઃ ॥
દૃષ્ટં કૃષ્ણમુખં યૈર્ન ગત્વા દ્વારવતીં પુરીમ્

કૃતકૃત્યાસ્તુ તે ધન્યા દ્વાદશ્યાં જાગરે હરેઃ ॥
કૃત્વા જાગરણં ભક્ત્યા નૃત્યમાના મુહુર્મુહુઃ

કૃષ્ણાલયં તુ યો ગત્વા ગોમત્યાં પિંડપાતનમ્ ॥
કરોતિ શક્ત્યા દાનં ચ મુક્તાસ્તસ્ય પિતામહાઃ

પ્રેતત્વં ચ પિશા ચત્વં ન ભવેત્તસ્ય દેહિનઃ ॥
જન્મજન્મનિ રાજેંદ્ર યો ગતો દ્વારકાં પુરીમ્

અનશનેન યત્પુણ્યં પ્રયાગે ત્યજતસ્તનુમ્ ॥
દ્વાદશ્યાં નિમિષાર્દ્ધેન તત્ફલં કૃષ્ણસન્નિધૌ

સૂર્યગ્રહે ગવાં કોટિં દત્ત્વા યત્ફલમાપ્નુયાત્ ॥
તત્ફલં કલિકાલે તુ દ્વારવત્યાં દિનેદિને

કોટિભારં સુવર્ણસ્ય ગ્રહણે ચંદ્રસૂર્યયોઃ ॥
દત્ત્વા યત્ફલમાપ્નોતિ તત્ફલં કૃષ્ણદર્શને

દોલાસંસ્થં ચ યે કૃષ્ણં પશ્યંતિ મધુમાધવે ॥
તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ માતામહપિતામહાઃ

શ્વશુરાદ્યાઃ સભૃત્યાશ્ચ પશવશ્ચ નરોત્તમ ॥
ક્રીડંતિ વિષ્ણુના સાર્દ્ધં યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

યા કાચિદ્દ્વાદશી ભૂપ જાયતે કૃષ્ણસન્નિધૌ ॥
પશ્યામિ નાંતરં કિઞ્ચિત્કલિકાલે વિશેષતઃ

કૃષ્ણસ્ય સન્નિધૌ નિત્યં વાસરા દ્વાદશીસમાઃ ॥
યુગાદિભિઃ સમાઃ સર્વે નિત્યં કૃષ્ણસ્ય સન્નિધૌ

કલૌ દ્વારવતી સેવ્યા જ્ઞાત્વા પુણ્યં વિશેષતઃ ॥
ષટપુર્યશ્ચૈવ સુલભા દુર્લ્લભા દ્વારકા કલૌ

સ્મરણાત્કીર્તનાદ્યસ્માદ્ભુક્તિમુક્તી સદા નૃણામ્ ॥
દુર્વાસસા તુ ઋષિણા રક્ષિતા તિષ્ઠતે પુરી

કલૌ ન શક્યતે ગંતું વિના કૃષ્ણપ્રસાદતઃ ॥
કૃષ્ણસ્ય દર્શનં કર્તું યાન્તિ રુદ્રાદયઃ સુરાઃ

ત્રિકાલં જગતીનાથ રુક્મિણીદર્શનાય ચ ॥
સફલા ભારતી તસ્ય કૃષ્ણકૃષ્ણેતિ યા વદેત્

દ્વારકા યાયિનં દૃષ્ટ્વા ગાયંતિ દિવિસંસ્થિતાઃ ॥
નરકાત્પિતરો મુક્તાઃ પ્રચલંતિ હસંતિ ચ

ગોપ્યં યત્પાતકં પુંસાં ગોમતી તદ્વ્યપોહતિ ॥
સ્મરણાત્કીર્ત્તનાદ્વાપિ કિં પુનઃ પ્લવને કૃતે

રુક્મિણીસહિતં દેવં શંખોદ્ધારે ચ શંખિનમ્ ॥
પિંડારકે ચતુર્બાહું દૃષ્ટ્વાઽન્યૈઃ કિં કરિષ્યતિ

રુક્મિણી દેવકીપુત્રશ્ચક્રતીર્થં ચ ગોમતી ॥
ગોપીનાં ચંદનં લોકે તુલસી દુર્લભા કલૌ

દુર્લભાસ્તે સુતા જ્ઞેયા ધરણીપાપનાશકાઃ ॥
ગયાં ગત્વા તુ યે પિંડં દ્વારકાં કૃષ્ણદર્શનમ્ ॥
કરિષ્યંતિ કલૌ પ્રાપ્તે વંજુલીસમુપોષણમ્

સમં પુણ્યફલં તેષાં વંજુલી દ્વારકા સમા ॥
યેન ન્યૂના નાધિકાઽપિ કથિતં વિષ્ણુના સ્વયમ્

વંજુલી ચાધિકાં રાજઞ્છૃણુ વક્ષ્યામિ કારણમ્॥
દ્વાદશ્યામુપવાસેન દ્વાદશ્યાં પારણેન તુ ॥
પ્રાપ્યતે હેલયા ચૈવ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

ગૃહેષુ વસતાં તીર્થં ગૃહેષુ વસતાં તપઃ ॥
ગૃહેષુ વસતાં મોક્ષો વંજુલીસમુપોષણાત્

વંજુલી દ્વારકા ગંગા ગયા ગોવિંદકીર્ત્તનમ્ ॥
ગોમતી ગોકુલં ગીતા દુર્લ્લભં ગોપિચન્દનમ્

એતચ્છૃણોતિ યો ભક્ત્યા કૃત્વા મનસિ કેશવમ્ ॥
અશ્વમેધસહસ્રસ્ય ફલમાપ્નોતિ માનવઃ

શ્રોષ્યંતિ જાગરે યે વૈ માહાત્મ્યં કેશવસ્ય ચ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તાઃ પદં યાસ્યંતિ વૈષ્ણવમ્ ॥

પઠિષ્યંતિ નરા નિત્યં યે વૈ શ્રોપ્યંતિ ભક્તિતઃ ॥
તુલાપુરુષદાનસ્ય ફલં તે પ્રાપ્નુવંતિ હિ

કૃષ્ણજાગરણે દાનં યચ્ચાલ્પમપિ દીયતે ॥
સર્વં કોટિગુણં જ્ઞેયમિત્યાહુઃ કવયો નૃપ

માનકૂટં તુલાકૂટં કન્યાહયગવાં ક્રયાત્ ॥
તત્સર્વં વિલયં યાતિ દ્વાદશ્યાં જાગરે કૃતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે ચતુર્થે દ્વારકામાહાત્મ્યે વંજુલીદ્વારકાગંગાગયાગોવિન્દગોમતીગોકુલ ગીતાગોપીચન્દનમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ પઞ્ચવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ