સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.24-3

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કસ્મિન્કાલે જગન્નાથ તત્ર લિંગં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
કથમારાધનં ચક્રે કૃતાર્થો રોહિણીપતિઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ત્રેતાયુગે ચ દશમે મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હિ ॥
સંજાતો રોહિણીનાથો યુક્તો દુર્વાસસા પ્રિયે

તસ્મિન્કાલે તદા તત્ર ગતે વર્ષસહસ્રકે ॥
તતઃ કૃત્વા તપશ્ચાયં પ્રત્યક્ષીકૃતશંકરઃ

લિંગં પ્રતિષ્ઠયામાસ બ્રહ્મણા લોકકર્તૄણા ॥
પુનર્વર્ષસહસ્રં તુ પૂજયામાસ શંકરમ્

તતઃ સંપૂજ્ય વિધિના નિજકાર્યાર્થસિદ્ધયે ॥
સ્તુતિં ચક્રે નિશાનાથઃ પ્રત્યક્ષીકૃતશંકરઃ

॥ ચંદ્ર ઉવાચ ॥
નાસ્તિ શર્વસમો દેવો નાસ્તિ શર્વસમા ગતિઃ ॥
નાસ્તિ શર્વસમો દેવો નાસ્તિ શર્વસમા ગતિઃ

યં પઠંતિ સદા સાંખ્યાશ્ચિતયંતિ ચ યોગિનઃ ॥
પરં પ્રધાનં પુરુષં તસ્મૈ જ્ઞેયાત્મને નમઃ

ઉત્પત્તૌ ચ વિનાશે ચ કારણં યં વિદુર્બુધાઃ ॥
દેવાસુરમનુષ્યાણાં તસ્મૈ જ્ઞાનાત્મને નમઃ

યમવ્યયમનાદ્યંતં યં નિત્યં શાશ્વતં ધ્રુવમ્ ॥
નિષ્કલં પરમં બ્રહ્મ તસ્મૈ યોગાત્મને નમઃ

યઃ પવિત્રં પવિત્રાણામાદિદેવો મહેશ્વરઃ ॥
પુનાતિ દર્શનાદેવ તસ્મૈ તીર્થાત્મને નમઃ

યતઃ પ્રવર્ત્તતે સર્વં યસ્મિન્સર્વં વિલીયતે ॥
પાલયેદ્યો જગત્સર્વં તસ્મૈ સર્વાત્મને નમઃ

અનિષ્ટોમાદિભિર્યજ્ઞૈર્યં યજંતિ દ્વિજાતયઃ ॥
સંપૂર્ણદક્ષિણૈરેવ તસ્મૈ યજ્ઞાત્મને નમઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એવં સ સંસ્તુતે યાવદ્દિવારાત્રૌ નિશાકરઃ ॥
અબ્રવીદ્ભગવાન્પ્રીતઃ પ્રહસન્નિવ શંકરઃ

॥ શંકર ઉવાચ ॥ ॥
પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે વત્સ સ્તોત્રેણાનેન શીતગો ॥
વરં વરય ભદ્રં તે ભૂયો યત્તે મનોગતમ્

॥ ચંદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
યદિ દેયો વરોઽસ્માકં યદિ તુષ્ટોઽસિ મે પ્રભો ॥
સાંનિધ્યં કુરુ દેવેશ લિંગેઽસ્મિન્સર્વદા વિભો

યે ત્વાં પશ્યંતિ ચાત્રસ્થં ભક્ત્યા પરમયા યુતાઃ ॥
તેષાં તુ પરમા સિદ્ધિસ્ત્વત્પ્રસાદાત્સુરેશ્વર ॥

॥ શંભુરુવાચ ॥ ॥
અગ્રે તુ મમ સાંનિધ્યમસ્મિઁલ્લિંગે મહાપ્રભો ॥
વિશેષતોઽધુના ચંદ્ર તવ ભક્ત્યા નિરંતરમ્

સ્થાતવ્યમદ્યપ્રભૃતિ ક્ષેત્રેઽસ્મિન્નુમયા સહ ॥
યસ્માત્ત્વયા પ્રભા લબ્ધા ક્ષેત્રેઽસ્મિન્મત્પ્રસાદતઃ ॥
તસ્માત્પ્રભાસમિત્યેવં નામાસ્ય પ્રભવિષ્યતિ

યસ્માત્પ્રતિષ્ઠિતં લિંગં ત્વયા સોમ શુભં મમ ॥
સોમનાથેતિ મે નામ તસ્માત્ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ

યન્મમાગ્રેતનં નામખ્યાતં બ્રહ્માવસાનિકમ્॥
સોમનાથેતિ ચ પુનસ્તદેવ પ્રચરિષ્યતિ॥
દ્રક્ષ્યંતિ હિ નરા યે મામત્રસ્થં ભક્તિતત્પરાઃ

શૃણુ તેષાં ફલં વત્સ ભવિષ્યતિ નિશાકર ॥
ન તેષાં જાયતે વ્યાધિર્ન દારિદ્ર્યં ન દુર્ગતિઃ ॥
ન ચેષ્ટેન વિયોગશ્ચ મમ ચંદ્ર પ્રભાવતઃ

યાત્રાં કુર્વંતિ યે ભક્ત્યા મમ દર્શનકાંક્ષિણઃ ॥
પદે પદેશ્વમેધસ્ય તેષાં ફલમુદાહૃતમ્

કિં કૃતૈર્બહુભિર્યજ્ઞૈરુપવાસૈર્નિશાકર ॥
સકૃત્પશ્યંતિ માં યેઽત્ર તે સર્વે લેભિરે ફલમ્ ॥। ૨૩ ॥
એકમાસોપવાસં તુ કુરુતે ભક્તિતત્પરઃ ॥
યાવદ્વર્ષસહસ્રં તુ એકઃ પશ્યંતિ મામિહ

દ્વાભ્યામપિ ફલં તુલ્યં નાસ્તિ કાચિદ્વિચારણા

એકો ભવેદ્બ્રહ્મચારી યાવજ્જીવં નિશાકર ॥
સકૃત્પશ્યતિ મામત્ર સમં તાભ્યાં ફલં સ્મૃતમ્

એકો દાનાનિ સર્વાણિ પ્રયચ્છતિ દ્વિજાતયે ॥
એકઃ પશ્યતિ મામત્ર સમં તાભ્યાં ફલં સ્મૃતમ્

એકો વ્રતાનિ સર્વાણિ કુરુતે મૃગલાંછન ॥
અન્યઃ પશ્યતિ મામત્ર સમં તાભ્યાં ફલં સ્મૃતમ્

એકસ્તીર્થાનિ કુરુતે જપજાપ્યાનિ ભૂરિશઃ ॥
અન્યઃ પશ્યતિ મામત્ર ફલં તાભ્યાં સમં સ્મૃતમ્

એકો જ્ઞાનાદિયોગેન મુમુક્ષુર્જાયતે ધ્રુવમ્॥
અન્યઃ પશ્યતિ મામત્ર ફલં તાભ્યાં સમં સ્મૃતમ્

।
એકસ્તુ ભૃગુપાતેન યાતિ મૃત્યું નિશાકર॥
અન્યઃ પશ્યતિ મામત્ર સમં તાભ્યાં ફલં સ્મૃતમ્

એકઃ સ્નાતિ સદા માઘં પ્રયાગે નરસત્તમઃ ॥
અન્યઃ પશ્યતિ મામત્ર ફલં તાભ્યાં સમં સ્મૃતમ્ ૩૨ ॥
એકઃ પિણ્ડપ્રદાનં ચ પિતૃતીર્થે સમાચરેત્ ॥
અન્યઃ પશ્યતિ મામત્ર ફલં તાભ્યાં સમં સ્મૃતમ્

ગોસહસ્રપ્રદો હ્યેકો બ્રાહ્મણે વેદપારગે॥
એકઃ પશ્યતિ મામત્ર ફલં તાભ્યાં સમં સ્મૃતમ્

પઞ્ચાગ્નિં સાધયેદેકો ગ્રીષ્મકાલે સુદારુણે ॥
એકઃ પશ્યતિ મામત્ર ફલં તાભ્યાં સમં સ્મૃતમ્

સ્નાતઃ સોમગ્રહે ચન્દ્ર સોમવારે ચ ભક્તિતઃ ॥
યો માં પશ્યતિ સર્વેષામેતેષાં લભતે ફલમ્

સરસ્વતી સમુદ્રશ્ચ સોમઃ સોમગ્રહસ્તથા ॥
દર્શનં સોમનાથસ્ય સકારાઃ પઞ્ચ દુર્લ્લભાઃ

નૈરંતર્યેણ ષણ્માસાન્વિધિના યઃ પ્રપૂજયેત્ ॥
પુણ્યં તદેવ સફલં લભતે વિષુવાર્ચનાત્

એતદેવ તુ વિજ્ઞેયં ગ્રહણે ચોત્તરાયણે ॥
સંક્રાંતિદિનચ્છિદ્રેષુ ષડશીતિમુખેષુ ચ

માસૈશ્ચતુર્ભિર્યત્પુણ્યં વિધિનાઽઽપૂજ્ય શંકરમ્ ॥
કાર્ત્તિક્યાં સ લભેત્પુણ્યં ચૈત્ર્યાં તદ્દ્વિગુણં સ્મૃતમ્ ॥
પુણ્યમેતત્તુ ફાલ્ગુન્યામાષાઢ્યામેવમેવ તુ

એકો દદ્યાદ્ગવાં લક્ષં દોગ્ધ્રીણાં વેદપારગે ॥
એકો મમાર્ચયેલ્લિંગં તસ્ય પુણ્યં તતોઽધિકમ્

માસેમાસે ચ યોઽશ્નીયાદ્યાવજ્જીવં સુરેશ્વરિ ॥
યશ્ચાર્ચ્ચયેત્સકૃલ્લિંગં સમમેતન્ન સંશયઃ

તપઃશીલગુણોપેતે પાત્રે વેદસ્ય પારગે ॥
સુવર્ણકોટિં યદ્દત્ત્વા તત્ફલં કુસુમેન તુ

અર્કપુષ્પેઽપિ ચૈકસ્મિઞ્છિવાય વિનિવેદિતે ॥
દશ દત્ત્વા સુવર્ણાનિ યત્ફલં તદવાપ્નુયાત્

અર્કપુષ્પસહસ્રેભ્યઃ કરવીરં વિશિષ્યતે ॥
કરવીર સહસ્રેભ્યો દ્રોણપુષ્પં વિશિષ્યતે

દ્રોણપુષ્પસહસ્રેભ્યો હ્યપામાર્ગં વિશિષ્યતે ॥
અપામાર્ગસહસ્રેભ્યઃ કુશપુષ્પં વિશિષ્યતે ॥
કુશપુષ્પ સહસ્રેભ્યઃ શમીપુષ્પં વિશિષ્યતે

શમીપુષ્પં બૃહત્યાશ્ચ કુસુમં તુલ્યમુચ્યતે ॥
કરવીરસમા જ્ઞેયા જાતીવિજયપાટલાઃ

શ્વેતમંદાર કુસુમં સિતંપદ્મસમં ભવેત્ ॥
નાગચંપકપુન્નાગધત્તૂરકુસુમં સ્મૃતમ્

કેતકીજાતિમુક્તં ચ કન્દયૂથીમદન્તિકાઃ ॥
શિરીષસર્જજંબૂકકુસુમાનિ વિવર્જ્જયેત્

આકુલીકુસુમં પત્રં કરંજેન્દ્રસમુદ્ભવમ્ ॥
બિભીતકાનિ પુષ્પાણિ કુસુમાનિ વિવર્જ્જયેત્

કનકાનિ કદંબાનિ રાત્રૌ દેયાનિ શંકરે ॥
દેવશેષાણિ પુષ્પાણિ દિવા રાત્રૌ ચ મલ્લિકા

પ્રહરં તિષ્ઠતે મલ્લી કરવીરમહર્નિશમ્ ॥
કીટકેશાપવિદ્ધાનિ રાત્રૌ પર્યુષિતાનિ ચ

સ્વયં પતિતપુષ્પાણિ ત્યજેદુપહતાનિ ચ ॥
તુલસી શતપત્રં ચ ગન્ધારી દમનસ્તથા

સર્વાસાં પત્રજાતીનાં શ્રેષ્ઠો મરુબકઃ સ્મૃતઃ ॥
એતૈઃ પુષ્પવિશેષૈસ્તુ પૂજ્યઃ સોમેશ્વરઃ સદા

યાત્રાયાઃ ફલમાપ્નોતિ સ્વર્ગલોકે મહીયતે॥
એતાવદુક્ત્વા વચનં તત્રૈવાન્તરધીયત

ચન્દ્રમા યક્ષ્મણા મુક્તઃ સ્વસ્થાનનિરતોઽભવત્ ॥
આહૂય વિશ્વકર્માણં પ્રાસાદં પર્યકલ્પયત્ ॥
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં ગોક્ષીરધવલોજ્જ્વલમ્

પ્રાસાદં મેરુનામાનં હેમપ્રાકારતોરણમ્ ॥
ચતુર્દશાન્યે પરિતઃ પ્રાસાદાઃ પરિકલ્પિતાઃ ॥
તેષાં નામાનિ વક્ષ્યામિ પ્રત્યેકં તાનિ મે શૃણુ

કેસરી સર્વતોભદ્રો નદનો નન્દિશાલકઃ ॥
નન્દીશો મન્દરશ્ચૈવ શ્રીવૃક્ષો હ્યમૃતોદ્ભવઃ

હિમવાન્હેમકૂટશ્ચ કૈલાસઃ પૃથિવીજયઃ ॥
ઇન્દ્રનીલો મહાનીલો ભૂધરો રત્નકૂટકઃ

વૈડૂર્યઃ પદ્મરાગશ્ચ વજ્રકો મુકુટોજ્જ્વલઃ ॥
ઐરાવતો રાજહંસો ગરુડો વૃષભસ્તથા

મેરુઃ પ્રાસાદરાજા ચ દેવાનામાલયો હિ સઃ ॥
આદૌ પઞ્ચાણ્ડકો જ્ઞેયઃ કેસરીનામતઃ સ્થિતઃ

ચતુર્થાંશા ચ તદ્વૃદ્ધિર્યાવન્મેરુઃ પ્રકીર્તિતઃ

એવં પૃથક્કારયિત્વા પ્રાસાદાંશ્ચ ચતુર્દશ ॥
બ્રહ્માદીનાં દેવતાનાં સમીપસ્થાનવાસિનામ્

દશ ચાન્યાન્ભૂધરાદીન્વૃષભાન્તાન્વરાનને ॥
આદૌ કપર્દ્દિનં કૃત્વા પ્રાસાદાન્પર્યકલ્પયત્

મેરુઃ પ્રાસાદરાજો વૈ સ તુ સોમેશ્વરે કૃતઃ ॥
ત્રેતાયુગે તુ દશમે મનોવૈર્વસ્વતસ્ય ચ

કારયિત્વા મંડપાંશ્ચ પ્રતિષ્ઠાપ્ય યથાવિધિ ॥
નદાનાં તુ શતં કૃત્વા વાપીકૂપ સહસ્રકમ્

ગૃહાણાં તુ સહસ્રાણિ દીનાનાથાશ્રયાણિ ચ ॥
કારયિત્વા વિધાનેન વિપ્રેભ્યઃ પ્રદદૌ પૃથક્

નિવેશ્ય નગરં સોમઃ શ્રીસોમેશ્વરસન્નિધૌ ॥
સ્વકર્મણાં પ્રચારાર્થમથાભ્યર્થયત દ્વિજાન્

સોમોઽસ્મિ ભવતાં રાજા પ્રસાદાત્પરમેષ્ઠિનઃ ॥
તથાપિ વિનયેનૈવ ભક્ત્યા વિજ્ઞાપયામિ વઃ

ધનં હિરણ્યરત્નાદિ ધાન્યં વ્રીહિયવાદિકમ્ ॥
ગોમહિષ્યાદિપશવો વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥

કદલીનાલિકેરાણિ તાંબૂલીપૂગમાલિનઃ ॥
મનોઽભિરામચરમા આરામાઃ પરિતઃ સ્થિતાઃ

જંબૂદ્વીપાધિપાઃ સર્વે ભવતામત્રવાસિ નામ્॥
આદેશં ચ કરિષ્યંતિ શિરસ્યાધાય શોભનમ્

દ્વીપાંતરાદાગતૈશ્ચ કર્પૂરાગુરુચંદનૈઃ ॥
અન્યૈશ્ચ વિવિધૈર્દ્રવ્યૈઃ સંપૂર્ણા ભવતાં ગૃહાઃ

પણ્યાનાં શતસંખ્યાનાં વ્યવહારનિદર્શિનઃ ॥
બ્રહ્મોત્તરાણિ તન્વંતિ વણિજો લાભકાંક્ષિણઃ

ભવત્સુ ભૃત્યભાવેન વર્ત્તમાના હિતૈષિણઃ ॥
તે ચાન્યે ચ તથા પૌરા નાવસીદંતિ કર્હિચિત્

એવં સંપૂર્ણવિભવૈર્ભવદ્ભિઃ શ્રેયસે મમ ॥
ક્રતુક્રિયા વિતન્યંતાં વિધિવદ્ભૂરિદક્ષિણાઃ

બ્રહ્માદીનિ ચ સર્વાણિ પ્રવર્તંતામહર્નિશમ્ ॥
દીનાંધકૃપણાદીનાં ક્રિયતામાર્તિનાશનમ્

અભ્યાગતાનામૌચિત્યાદાતિથ્યં ચ વિધીયતામ્॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન સમેતાનાં મહાત્મનામ્

બ્રહ્મર્ષીણામાશ્રમેષુ દીયતામાશ્રયાઃ સદા ॥
મયાત્ર સ્થાપિતં લિંગં સર્વકાલં દૃઢવ્રતાઃ

પવિત્રૈરુપચારૈશ્ચ પૂજયંતુ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
અષ્ટૌ પ્રમાણપુરુષાઃ પૌરાણાં કાર્યદર્શિનઃ

વ્યવહારાનવેક્ષધ્વં સ્મૃત્યાચારવિશારદાઃ ॥
વ્યવસ્થાં મત્કૃતામેતાં ભવંતોઽત્ર દ્વિજોત્તમાઃ

ધારયંતુ મહાત્માનો દિગ્ગજા ઇવ મેદિનીમ્ ॥
એવં પ્રભુત્વમાસ્થાય સ્થાનેઽસ્મિઞ્છિવશાલિનિ

શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણોક્તાન્ધર્માનાચરત દ્વિજાઃ ॥
નિશમ્ય સોમસ્ય વચો વિનીતમિતિ તે દ્વિજાઃ

ઉવાચ કૌશિકસ્તેષુ ગોત્રાણાં પ્રથમો દ્વિજઃ ॥
સાધૂપદિષ્ટમસ્માકં દ્વિજરાજેન સર્વથા

સર્વમેતત્કરિષ્યામઃ કિંતુ કિંચિન્નિશામય ॥
નિયોગતઃ પૂજયતાં શિવનિર્માલ્યસેવિનામ્ ॥

પાતિત્યં જાયતેઽસ્માકં શ્રુતિસ્મૃતિવિગર્હિતમ્ ॥
શ્રુતિસ્મૃતી હિ રુદ્રસ્ય યસ્માદાજ્ઞાદ્વયં મહત્

કસ્તદુલ્લંઘયેન્મૂઢઃ પ્રાણૈઃ કંઠગ તૈરપિ

અષ્ટમૂર્તેઃ પુનર્મૂર્ત્તાવગ્નૌ દેવમુખે મખાન્ ॥
કુર્વાણાઃ શ્રુતિમાર્ગેણ પ્રીણયામોઽખિલં જગત્

જગદ્ભગવતો રૂપં વ્યક્તમેત ત્પુરદ્વિષઃ ॥
મિથો વિભિન્નમિત્યેતદભિન્નં પુનરીશ્વરાત્

અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગાદિત્યમુપતિષ્ઠતે ॥
આદિત્યાજ્જાયતે વૃષ્ટિર્વૃષ્ટેરન્નં તતઃ પ્રજાઃ

શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિસદભ્યાસપ્રસંગિનામ્ ॥
તત્તદર્થેષુ પુણ્યાર્થં પ્રવૃત્તાખિલકર્મણામ્

અસ્માકમવકાશોઽપિ વિરલો લિંગ પૂજને ॥
રુદ્રજાપ્યૈર્મહાયજ્ઞૈર્યજાનાશ્ચૈવમીશ્વરમ્

યથાક્ષણં યથાકાલં લિંગં વેદમુપાસ્મહે ॥
યત્તુ તેઽભિમતં સોમ શ્રીસોમેશ્વરપૂજનમ્ ॥
તચ્ચ સંપાદયિષ્યામઃ સવિશેષં મહામતે

યેન ત્વદીપ્સિતં સિધ્યેત્તમુપાયં નિશામય ॥
ગૌરીશંકરસંવાદં શ્રુત્વા ભગવતો મુખાત્

નારદઃ પ્રાહ નઃ પૂર્વં કથયામસ્તમેવ તે ॥
બ્રહ્મદેવદ્વિષઃ પૂર્વં શતશો દૈત્યદાનવાઃ ॥
તપોભિરુગ્રૈર્વિવિધૈઃ શંકરં પ્રતિપેદિરે

તેષામત્યુગ્રતપસામનન્યાસક્તચેતસામ્ ॥
પ્રસાદમીશ્વરશ્ચક્રે કારુણ્યામૃતસાગરઃ

સ હિ ત્રિભુવનસ્વામી દેવદેવો મહેશ્વરઃ ॥
અપેક્ષતે વરં દાતું ભક્તિમેવાનપાયિનીમ્

દદૌ સ ભુવનૈશ્વર્ય્યપ્રાયાનભિમતાન્વરાન્ ॥
તેષાં ભક્ત્યૈવ સંતુષ્ટો દેવબ્રહ્મદ્વિષામપિ

બ્રહ્મણા વિષ્ણુના ચાપિ યસ્યાંતો નાધિગમ્યતે ॥
તસ્યાતર્ક્યપ્રભાવસ્ય કો નુ વેદાશયં પ્રભોઃ

દુર્વૃત્તેભ્યોઽપિ દૈત્યેભ્યસ્તપોભિર્વરદાયિનમ્ ॥
પપ્રચ્છ સ્વચ્છ્હૃદયા પાર્વતી પરમેશ્વરમ્

॥ પાર્વત્યુવાચ ॥ ॥
ભગવન્પ્રસાદં તે પ્રાપ્ય ધૃષ્યંતો ભુવનત્રયમ્ ॥
ઉપદ્રવંતીંદ્રમુખાન્દેવાન્સંક્ષોભયંતિ ચ

વરં દદાસિ કિં તેષાં તાદૃશાનાં દુરાત્મનામ્ ॥
જગતઃ સ્વસ્તયે યેષાં ન મનાગપિ ચેષ્ટિતમ્

ત્વયા દત્તવરાનેતાન્દિવ્યાન્ભોગોપભોગિનઃ ॥
અવધીર્ય તવૈશ્વર્યં કથં વિષ્ણુર્નિહંતિ ચ

હતાનાં ચ પુનસ્તેષાં કા ગતિઃ સ્યાદ્વદ પ્રભો

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સાત્ત્વિકા રાજસાશ્ચૈવ તામસાશ્ચેતિ વૈ ત્રિધા ॥
ભવંતિ લોકાસ્તેષ્વેતે તમઃપ્રાયા દુરાસદાઃ

સુરૈઃ સહ સ્પર્ધમાનાસ્તપોભિરપિ તામસૈઃ ॥
માં ભજંતે મુહુર્મોહાજ્જગદુત્સાદનોદ્યતાઃ

વરં દદામિ યત્તેષાં ભક્તિસ્તત્ર તુ કારણમ્ ॥
અહં હિ ભક્ત્યા સુગ્રાહ્યો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

તપોનુરૂપાનાસાદ્ય વરાંસ્તે પાપકારિણઃ ॥
વિષ્ણુના યન્નિહન્યતે તચ્ચ દેવિ નિબોધ મે

અહં હરિશ્ચ યદ્ભિન્નૌ ગુણભાગોઽત્ર કારણમ્ ॥
પરમાર્થાદભિન્નૌ ચ રહસ્યં પરમં હ્યદઃ

આરાધ્યારાધકાદિશ્ચ ભેદઃ સામાન્ય એવ નૌ॥
તથા હ્યહમિમાં ગંગાં વિષ્ણોઃ પાદાગ્રનિઃસૃતામ્

।
વહામિ શિરસા ભક્ત્યા ત્વદીક્ષાશંકિતોઽપિ સન્ ॥
અપિ વિષ્ણુસ્ત્રિભુવનં પરિત્રાતું વ્યવસ્થયા

મામુપાસ્ય ચિરં લેભે ચક્રં દુષ્ટનિબર્હણમ્॥
ત્વાં ચ તસ્ય મહામાયામપ્રમેયાત્મનો હરેઃ

આરાધયામિ તદ્ભક્ત્યા ત્રિજગજન્મકારણમ્ ॥
શિરસ્યાધાય ચાન્યાં મે શક્તિરૂપાં તથા હરિઃ

અજોઽપિ જન્માન્યાસાદ્ય લોકરક્ષાં કરોતિ વૈ ॥
હંતું હિરણ્યકશિપું નરસિંહવપુશ્ચ સઃ

જગજ્જિઘાંસુઃ શમિતો મયા શરભ રૂપિણા ॥
માં ચ બાણપરિત્રાણે ત્રિશૂલોદ્યમકારિણમ્

માનુષ્યેઽપ્યવતારેઽસૌ સ્તંભયિત્વા સ લીલયા ॥
પ્રભાવં મહિમાનં ચ વર્દ્ધયન્મામકં હરિઃ ॥
વરિવસ્યતિ માં નિત્યમંતરાત્માપિ મે વિભુઃ

અથાહં પરમાત્માનમેનમાદ્યંતવર્જિતમ્ ॥
ધ્યાનયોગૈઃ સમાધૌ ચ ભાવયામિ નિરંતરમ્

તદેવં નાવયોર્ભેદો વિદ્યતે પારમાર્થિકઃ ॥
ભેદં ચ તારતમ્યં ચ મૂઢા એવ વિતન્વતે

વૈષ્ણવં રૂપમાસ્થાય દુર્વૃત્તાન્હન્મિ તાનહમ્ ॥
ગતિં ચ તેષામધુના મહેશ્વરિ નિશામય

મયિ ભક્ત્યવસાને તુ હરેઃ સંદર્શનેન ચ ॥
ક્રોધદર્પાભિભૂતત્વાન્ન મુક્તિં પ્રાપ્નુવંતિ તે

આવયોસ્તુ પ્રભાવેન તે પુનર્દ્ધૌતકલ્મષાઃ ॥
બ્રહ્મર્ષીણાં કુલે જન્મ સંપ્રાપ્તા મુક્તિહેતુકમ્

બ્રહ્મચારિવ્રતા દૂર્ધ્વં યોગં પાશુપતં શ્રિતાઃ ॥
પ્રાચીનકર્મસંસ્કારાત્તે પુનર્મામુપાસતે

ભક્તિયોગેન ચાસ્થાય વ્રતં પાશુપતાદિકમ્ ॥
શ્મશાનવાસિનો નગ્ના અપરે ચૈકવાસસઃ

ભિક્ષાભુજો ભૂતિભૃતો મલ્લિંગાન્યર્ચ્ચયંતિ તે ॥
તથા મદેકાગ્રધિયો મદ્ધ્યાનૈકદૃઢવ્રતાઃ

યે ત્વામપિ નમસ્યંતિ જગતાં મમ ચેશ્વરીમ્॥
દેહાવસાનયોગેન મુક્તિં તેષાં દદામ્યહમ્

સારૂપ્યસાલોક્યમયીં મય્યાવેશિતચેતસામ્ ॥
સાયુજ્યમુક્તયે નાયં યોગઃ પાશુપતો યતઃ ॥
સ્મૃત્યાચારેણ મુનિભિઃ સ સદ્ભિસ્તેન ગર્હિતઃ

॥ દ્વિજા ઊચુઃ ॥ ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન તાનિ હોપગતાન્દ્વિજાન્ ॥
સ્વમાનમુપનેષ્યામો ભક્ત્યાવર્જ્જિતમાનસાન્

શુચિભિક્ષાન્નકૌપીનકમણ્ડલ્વાદિસત્કૃતાઃ ॥
અનન્યકાર્ય્યાઃ સતતમિહાગત્ય તપસ્વિનઃ

ભવત્પ્રદત્તૈર્વિવિધૈરુપહારૈરતંદ્રિતાઃ ॥
તત્ત્વતસ્તત્ત્વસંખ્યાસ્તે શિવધર્મૈકતત્પરાઃ

શ્રીસોમેશ્વરમભ્યર્ચ્ય તવ શ્રેયોઽભિવર્દ્ધકાઃ ॥
મુક્તિમંતે ગમિષ્યંતિ દેવસ્યાતિસુદુર્લ્લભામ્

તતોઽન્યેઽથ તતોઽપ્યન્યે તતશ્ચાન્યે તપોધના ॥
પરીક્ષિતાસ્તુ તેઽસ્માભિર્ભવિતારો નિશાપતે

॥ દ્વિજા ઊચુઃ ॥ ॥
ઇત્યાહ ભગવાન્દેવ્યા પૃષ્ટઃ સ ચ ત્રિલોચનઃ ॥
તત્રૈવ નારદઃ સર્વં સંવાદં શિવયેરિતમ્(?)

શ્રુત્વા નઃ કથયામાસ કથાં ગોષ્ઠીષુ પૃચ્છતામ્॥
તવ ચાસ્માભિરધુના સર્વમેતદુદીરિતમ્

એવમુક્તસ્તુ તૈઃ પ્રીતઃ સોમઃ સ્વભવનં યયૌ ॥
તદાજ્ઞયા ચ તત્સર્વં યથોક્તં તેઽપિ કુર્વતે

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
એવં પ્રભાવો દેવેશઃ સોમેશઃ પાપનાશનઃ ॥
કેનોપાયેન તુષ્યેત વ્રતેન નિયમેન વા

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
કથયામિ સ્ફુટં ધર્મ્મં માનુષાણાં હિતાય વૈ ॥
સ યેન તુષ્યતે દેવઃ શૃણુ ત્વં સુરસુન્દરિ

નિત્યોપવાસનક્તાનિ વ્રતાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
તીર્થે દાનાનિ સર્વાણિ પાત્રે દત્તાન્યશેષતઃ

તપશ્ચ તપ્તં તેનૈવ સ્નાતં તેનૈવ પુષ્કરે ॥
કેદારે તુ જલં તેન ગત્વા પીતં તુ નિશ્ચિતમ્

તેન દૃષ્ટં વરારોહે જ્યોતિર્લિંગં મહાપ્રભમ્ ॥
સોમવારવ્રતં દિવ્યં યેન ચીર્ણં તુ સંશ્રયે

કિમન્યૈર્બહુભિર્દાનૈર્દત્તૈઃ પાત્રેષુ સુન્દરિ

પૂજિતં યેન ભાવેન સોમવારદિનાષ્ટ કમ્ ॥
તેન સર્વં કૃતં દેવિ ચીર્ણં તત્ર મહાવ્રતમ્

ઇતિહાસમિમં પૂર્વં કથયામિ તવ પ્રિયે ॥
યથાવૃત્તં મહાદેવિ સોમવારવ્રતં પ્રતિ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
કૈલાસસ્ય મહેશાનિ ઉત્તરે ચ વ્યવસ્થિતા॥
નિષધોપરિ વિસ્તીર્ણા પુરી નામ સ્વયંપ્રભા ॥

નાનારત્નસુશોભાઢ્યા નાનાગન્ધર્વસંકુલા ॥
સર્વાવયવસંપૂર્ણા શક્રસ્યેવામરાવતી

ઘનવાહનનામા ચ ગન્ધર્વસ્તત્ર તિષ્ઠતિ ॥
ભુંક્તે તત્ર મહાભોગાન્દેવૈરપિ સુદુર્લભાન્

નવયૌવનસંયુક્તા ભાર્યા તસ્ય મનોહરા ॥
પ્રૌઢવાક્યા સુશીલા ચ પીનોન્નતપયોધરા

તયા સાર્દ્ધં તુ સમ્ભોગાન્ભુંક્તે ગંધર્વનાયકઃ ॥
ઉત્પન્ના તસ્ય કાલેન પુત્રી પુત્રાષ્ટકોપરિ

સર્વાવયવસંપન્ના સર્વવિજ્ઞાનવેદિની ॥
ગંધર્વસેના વિખ્યાતા નામ્ના સા પરમેશ્વરિ

કન્યાનાં તુ સહસ્રેષુ પ્રવરા રૂપશાલિની ॥
કૌતૂહલેન સા પિત્રા પ્રોક્તા ક્રીડસ્વ ભામિનિ

ઉદ્યાને રમણીયેઽત્ર નાનાદ્રુમલતાકુલે ॥
વૃક્ષૈરનેકૈઃ સંકીર્ણે ફલપુષ્પસમન્વિતે

એવં સા રમતે નિત્યં કન્યાપરિવૃતા સદા ॥
એવં દૃષ્ટ્વા ક્રીડમાના માતા ભર્તારમબ્રવીત્

જીવિતં નિષ્ફલં સ્વામિન્મમ તે સહ બાંધવૈઃ ॥
યસ્યેદૃશી ગૃહે કન્યા તિષ્ઠતે ભર્તૃવર્જ્જિતા

ઇત્યુક્તઃ સ તુ ગંધર્વો ભાર્યાં વચનમબ્રવીત્ ॥
અન્વેષયામિ ભર્ત્તારં પુત્ર્યર્થે તુ મનોહરમ્

ઇત્યુક્ત્વાઽઽહ્વાપયામાસ પુત્રીં તાં ઘનવાહનઃ ॥
આહૂતા પિતૃમાતૃભ્યાં ત્વરિતાઽઽગત્ય સુન્દરિ

અનુક્રમેણ સર્વેષાં પતિતા પાદયોઃ શુભા ॥
આદેશં દેહિ મે તાત કિ નુ કાર્યં મયાઽઽધુના

ઉક્તં ચ ઘનવાહેન હર્ષિતેન વચસ્તતઃ ॥
હે પુત્રિ તવ યઃ કશ્ચિદ્વરઃ સંપ્રતિ રોચતે ॥
દિવ્યં દ્રક્ષ્યે ત્વત્સદૃશં ગંધર્વાણાં શિરોમણિમ્

ઇત્યુક્તા ક્રોધતામ્રાક્ષી પિતરં વાક્યમબ્રવીત્ ॥
મમ રૂપસ્ય કોટ્યંશે કિં કોપ્યસ્તિ જગત્ત્રયે ॥
તચ્છ્રુત્વા ચાદ્ભુતં વાક્યં પિતા માતા ચ મોહિતૌ

સર્વે વિષાદમાપન્ના બાંધવાશ્ચ પરે જનાઃ ॥
અશોભનમિદં વાક્યં કન્યયા યત્પ્રભાષિતમ્ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તુ ગતાઃ સર્વે જનનીજનબાંધવાઃ

સા તત્રૈવ મહોદ્યાને રમતે સખિસંયુતા ॥
હિંડોલકે સમારૂઢા વસંતે માસિ ભામિનિ॥

તાવદ્દિવ્યવિમાનસ્થઃ શિખણ્ડી ગણનાયકઃ ॥
ગચ્છન્ખે દદૃશે કન્યાં રૂપૌદાર્ય્યસમાકુલામ્

ગીતવાદ્યેન નૃત્યેન રમતીં દુદુભિસ્વનૈઃ ॥
સ માધ્યાહ્નિકસંધ્યાયામવતીર્ય વિમાનતઃ

ક્રીડમાનોઽપ્સરોભિસ્તુ તત્રોદ્યાને સ્થિતસ્તતઃ ॥
શુશ્રાવ વાક્યં કન્યાયા ગંધર્વદુહિતુસ્તદા

ન કોઽપિ સદૃશો લોકે મમ રૂપેણ દૃશ્યતે ॥
દેવો વા દાનવો વાપિ કોટ્યંશે મમ રૂપતઃ

ઇતિ વાક્યં તતઃ શ્રુત્વા ગણઃ ક્રોધસમન્વિતઃ ॥
શશાપ તાં સુચાર્વંગીં સાહંકારાં ગણેશ્વરઃ

॥ ગણ ઉવાચ ॥ ॥
માં દૃષ્ટ્વા યદ્વિશાલાક્ષિ રૂપસૌભાગ્યગર્વિતા ॥
સમાક્ષિપસિ ગંધર્વાન્દેવાદ્યાંશ્ચૈવ ગર્વિતા

તસ્માત્તે ગર્વસંયુક્તે કુષ્ઠમંગે ભવિષ્યતિ ॥
શ્રુત્વા શાપં તતઃ કન્યા ભયભીતા તપસ્વિની

સાષ્ટાંગં પ્રણિપત્યાથાનુગ્રહાર્થમયાચત ॥
ભગવન્મમ દીનાયાઃ શાપસ્યાનુગ્રહં પ્રભો ॥
પ્રયચ્છ ત્વં મહા ભાગ નૈવં કર્ત્રી પુનઃ ક્વચિત્

ઇત્યુક્તસ્તવ કારુણ્યાચ્છિખણ્ડી ગણનાયકઃ ॥
અનુગ્રહં દદૌ તસ્યા ગંધર્વદુહિતુસ્તદા

। ॥
॥ શિખણ્ડ્યુવાચ ॥ ॥
જાતિરૂપેણ સંયુક્તો વિદ્યાહંકારસંપદા ॥
યો યેન ગર્વિતઃ પ્રાણી સ તં પ્રાપ્ય વિનશ્યતિ

તસ્માદ્ગર્વો નૈવ કાર્યો ગર્વસ્યૈતત્ફલં સ્મૃતમ્ ॥
શૃણુષ્વાનુગ્રહં બાલે શ્રુત્વા ચૈવાવધારય

હિમવદ્વનમધ્યસ્થો ગોશૃંગ ઋષિપુંગવઃ ॥
કરિષ્યત્યુપકારં સ એવમુક્ત્વા ગતઃ પ્રિયે

તાવત્સંધ્યા સમાયાતા તત્ક્ષણાદ્ભુવનાંતરે

તતો ગંધર્વ્વતનયા ભગ્નોત્સાહા નતાનના ॥
પરિત્યજ્ય વનં રમ્યમાગતા પિતુરંતિકે

કથયામાસ તત્સર્વં કારણં કુષ્ઠસંભવમ્ ॥
તચ્છ્રુત્વા શોકસંતપ્તૌ પિતરૌ વિગતપ્રભૌ

હિમવંતં ગિરિં પ્રાપ્તૌ ત્વરિતૌ સુતયા સહ ॥
ગોશૃંગસ્ય ઋષેસ્તત્ર દદૃશાતે તથાશ્રમમ્

તત્ર મધ્યસ્થિતં દૃષ્ટ્વા ગોશૃંગમૃષિપુંગવમ્ ॥
પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્ભૂમૌ સ્તુત્વા સ્તોત્રૈરનેકધા

ઉપવિષ્ટોગ્રતસ્તસ્ય પ્રણિપત્ય પુનઃપુનઃ ॥
પ્રોવાચ વચનં તત્ર પૂર્વવૃત્તં યથાઽભવત્

કથિતે ચૈવ વૃત્તાંતે પુનઃ પપ્રચ્છ કારણમ્॥
પૃષ્ટે તુ કારણે તત્ર ગંધર્વઃ પ્રોક્તવાંસ્તદા

॥ ગંધર્વ ઉવાચ ॥ ॥
દુહિતુર્મે શરીરં તુ વ્યાધિકુષ્ઠેનપીડિતમ્ ॥
યેનોપશમનં યાતિ તત્ત્વં કર્ત્તુમિહાર્હસિ

પ્રસાદં કુરુ વિપ્રર્ષે મમ દીનસ્ય સાંપ્રતમ્ ॥
યથા કુષ્ઠં શમં યાતિ મમ પુત્ર્યાસ્તુ કારણમ્ ॥

॥
ગોશૃંગ ઉવાચ ॥ ॥
ભારતે તુ મહાતેજાસ્તિષ્ઠત્યુદધિસન્નિધૌ ॥
દેવઃ સોમેશ્વરોનામ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ

ક્ષણં કૃત્વા હિ સંપૂજ્ય એકાહારેણ માનવૈઃ ॥
સર્વવ્યાધિવિનાશાય સર્વકાર્યાર્થસિદ્ધયે

સોમવારવ્રતેનેશં સમારાધય શંકરમ્ ॥
એવં કૃતે વ્યાધિનાશસ્તવ પુત્ર્યા ભવિષ્યતિ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ ॥
તત્ર ગંતું મનશ્ચક્રે સોમેશારાધનં પ્રતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રીસોમેશ્વર વર્ણને સોમવારવ્રતમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ