સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.22

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્નૃપશ્રેષ્ઠ શ્રીમાતાં દેવવંદિતામ્ ॥
સર્વકામપ્રદાં નૃણામિહલોકે પરત્ર ચ

યા ચ સર્વમયી શક્તિર્યયા વ્યાપ્તમિદં જગત્ ॥
સા તસ્મિન્પર્વતે સાક્ષાત્સ્વયં વાસમરોચયત્

પુરા દેવયુગે રાજા કલિંગોનામ દાનવઃ ॥
જરામરણહીનોસૌ દેવાનાં ચ ભયંકરઃ

તેન સર્વમિદં વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્॥
બલપ્રભાવતઃ સ્વર્ગો જિતસ્તેન સુરાધિપઃ ॥
બ્રહ્મલોકમનુપ્રાપ્તો દેવૈઃ સર્વૈઃ સમન્વિતઃ

તેન દૈત્યેન સર્વેઽપિ ત્રાસિતાઃ સુરમાનવાઃ ॥
કલિંગોનામ દૈત્યઃ સ સ્વયમિન્દ્રો બભૂવ હ

વસવો મરુતઃ સાધ્યા વિશ્વેદેવાઃ સુરર્ષયઃ ॥
તેન સર્વે કૃતા દૈત્યા યથાયોગ્યં નરાધિપ

યજ્ઞભાગાન્સ્વયં સર્વે બુભુજુસ્તે ચ દાનવાઃ ॥
તપોઽર્થે ચ તતો દેવા ગતાઃ સર્વેઽર્બુદાચલમ્

અદ્યાપિ દેવતાખાતં ત્રૈલોક્યે ખ્યાતિમાગતમ્ ॥
તત્ર વ્રતપરાઃ સર્વે પત્રમૂલફલાશિનઃ

અવ્યક્તાઃ પરમત્રાસાદ્ધ્યાયંતસ્તે ચ સંસ્થિતાઃ ॥
પંચાગ્નિસાધકાઃ કેચિત્તત્ર વ્રતપરાયણાઃ

એકાહારા નિરાહારા વાયુભક્ષાસ્તથા પરે ॥
અન્યે માસોપવાસાશ્ચ ચાન્દ્રાયણપરાયણાઃ

કૃચ્છ્રસાંતપને નિષ્ઠા મહાપારાકિણઃ પરે ॥
અંબુભક્ષા વાયુભક્ષાઃ ફેનપાશ્ચોષ્મપાઃ પરે

જપહોમપરાશ્ચાન્યે ધ્યાનાસક્તાસ્તથા પરે ॥
બલિનૈવદ્યદાનૈશ્ચ ગંધધૂપૈર્નરાધિપ

પૂજયંતઃ પરાં શક્તિં દેવીં સ્વકાર્યહેતવે ॥
એવં તેષાં વ્રતસ્થાનાં તપસા ભાવિતાત્મનામ્ ॥
વિમુક્તિરભવદ્રાજન્સર્વેષાં કર્મબન્ધનાત્

તતઃ પૂર્ણે સહસ્રાંતે વર્ષાણાં નૃપસત્તમ॥
દેવી પ્રત્યક્ષતાં પ્રાપ્તા કન્યકારૂપધારિણી

પૂર્વં જાતા મહારાજ ધૂમમૂર્તિર્ભયાવહા॥
તતો જ્વાલા તતઃ કન્યા શુક્લવાસોઽનુલેપના॥
દૃષ્ટ્વા તાં તુષ્ટુવુર્દેવાઃ કૃતાંજલિપુટાસ્તતઃ

નમોઽસ્તુ સર્વગે દેવિ નમસ્તે સર્વપૂજિતે॥
કામગેઽચિન્ત્યે નમસ્તે ત્રિદશાશ્રયે

નમસ્તે પરમાદેવિ બ્રહ્મયોને નમોનમઃ ॥
અર્ધમાત્રેક્ષરે ચૈવ તસ્યાર્ધાર્ધે નમોનમઃ

નમસ્તે પદ્મપત્રાક્ષિ વિશ્વમાતર્નમોનમઃ ॥
નમસ્તે વરદે દેવિ રજઃસત્ત્વતમોમયિ

સ્વસ્વરૂપસ્થિતે દેવિ ત્વં ચ સંસારલક્ષણમ્ ॥
ત્વં બુદ્ધિસ્ત્વં ધૃતિઃ ક્ષાંતિસ્ત્વં સ્વાહા ત્વં સ્વધા ક્ષમા

ત્વં વૃદ્ધિસ્ત્વં ગતિઃ કર્ત્રી શચી લક્ષ્મીશ્ચ પાર્વતી ॥
સાવિત્રી ત્વં ચ ગાયત્રી અજેયા પાપનાશિની

યચ્ચાન્યદત્ર દેવેશિ ત્રૈલોક્યેઽસ્તીતિસંજ્ઞિતમ્ ॥
તદ્રૂપં તાવકં દેવિ પર્વતેષુ ચ સંસ્થિતમ્

વહ્નિના ચ યથા કાષ્ઠં તંતુના ચ યથા પટઃ ॥
તથા ત્વયા જગદ્વ્યાપ્તં ગુપ્તા ત્વં સર્વતઃ સ્થિતા

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
એવં સ્તુતા જગન્માતા તાનુવાચ સુરોત્તમાન્ ॥
વરો મે યાચ્યતાં શીઘ્રમભીષ્ટઃ સુરસત્તમાઃ

કિમત્ર ગુપ્તભાવેન તિષ્ઠથ શ્વભ્રમધ્યગાઃ ॥
મદ્ભક્તાનાં ભયં નાસ્તિ ત્રૈલોક્યેપિ ચરાચરે

॥
॥ દેવા ઊચુઃ ॥
કલિંગેન વયં દેવિ નિરસ્તાઃ સંગરે મુહુઃ ॥
તેન વ્યાપ્તમિદં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

યજ્ઞભાગો હૃતોઽસ્માકં દૈત્યાનાં સ પ્રકલ્પિતઃ ॥
તેન સ્વર્ગઃ સમાક્રાન્તઃ સુરાઃ સર્વે નિરાકૃતાઃ

હત્વા દૈત્યાન્યથા ભૂયઃ શક્રઃ સ્વપદમાપ્નુયાત્ ॥
તથા કુરુ મહાભાગે વર એષોઽસ્મદીપ્સિતઃ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
યથા યૂયં મયા સૃષ્ટાસ્તથૈવાયં મહાસુરઃ ॥
વિશેષો નાસ્તિ મે કશ્ચિદુભયોઃ સુરસત્તમાઃ

તસ્માત્તાન્વારયિષ્યામિ શક્રાદ્યાંસ્ત્રિદિવાત્પુનઃ ॥
એવમુક્ત્વા વરારોહા પ્રેષયામાસ પાર્થિવ

દૂતં કલિંગદૈત્યાય ત્યજ ત્વં ત્રિદિવં દ્રુતમ્ ॥
સ ગત્વા બાષ્કલિં દૈત્યં સામપૂર્વં વચોઽબ્રવીત્

॥ દૂત ઉવાચ ॥ ॥
યા સા સર્વગતા દેવી શક્તિરૂપા શુચિ સ્મિતા ॥
શ્રીમાતા જગતાં માતા દેવૈરારાધિતા પરા ॥
તેષાં તુષ્ટા ચ દેવી ત્વામિદં વચનમબ્રવીત્

સ્વસ્થાનં ગચ્છ શીઘ્રં ત્વં શક્રો યાતુ ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥
મદ્વાક્યાદ્દાનવશ્રેષ્ઠ દેવત્વં ન ભવેત્તવ

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
સ દૂતવચનં શ્રુત્વા દાનવો મદગર્વિતઃ

અહં લોકેશ્વરો મત્વા સગર્વમિદમબ્રવીત્

॥ બાષ્કલિરુવાચ ॥ ॥
કા શ્રીમાતેતિ કે દેવા નાસ્માત્સ્વર્ગં ત્યજામ્યહમ્ ॥
ન તાં જાનામિ તાંશ્ચૈવ ગત્વા બ્રૂહિ મમાજ્ઞયા

ન ભવદ્ભ્યસ્વહં સ્વર્ગં પ્રયચ્છામિ કથંચન ॥
દૂતોઽવધ્યો ભવેદ્રાજ્ઞામપિ વૈરે સુદારુણે ॥
એતસ્માત્કારણાદ્દૂત ન ત્વાં પ્રાણૈર્વિયોજયે

શ્રીમાતાં યદિ મે દૂત દર્શયિષ્યસિ ચેત્તતઃ ॥
અભીષ્ટાન્સંપ્રદાસ્યામિ સત્યમેવ બ્રવીમ્યહમ્

અહં ત્વયા સમં તત્ર યાસ્યે યત્ર સ્થિતા ચ સા ॥
નિગ્રહં ચ કરિષ્યામિ વાક્યં મે સત્યકારણમ્

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા મદોન્મત્તો દૂતેન ચ સ દાનવઃ ॥
અર્બુદં પ્રયયૌ તૂર્ણં રોષેણ મહતા વૃતઃ

દૃષ્ટ્વા બાષ્કલિમાયાંતં દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ॥
વાર્યમાણાસ્તદા દેવ્યા પલાયનપરાયણાઃ

ભયેન મહતાવિષ્ટા દિશો ભેજુઃ સમંતતઃ ॥
અથાસૌ બાષ્કલિઃ પ્રાપ્તઃ સૈન્યેન મહતા વૃતઃ

શ્રીમાતા તિષ્ઠતે યત્ર પર્વતેર્બુદસંજ્ઞકે ॥
દૂતં ચ પ્રેષયામાસ તમુવાચ નરાધિપઃ

॥ બાષ્કલિરુવાચ ॥ ॥
ગચ્છ દૂતવર બ્રૂહિ શ્રીમાતાં ચારુહાસિનીમ્॥
ભાર્યા મે ભવ સુશ્રોણિ અહં તે વશગઃ સદા

ભવિષ્યતિ હિ મે રાજ્યં સર્વં વશગતં તવ ॥
અન્યથા ધર્ષયિષ્યામિ સર્વૈઃ સાર્દ્ધં સુરોત્તમૈઃ

કિમિંદ્રેણાલ્પવીર્યેણ કિમન્યૈશ્ચ વરાનને ॥
સહસ્રાક્ષો ન મે તુલ્યો ન મે તુલ્યાઃ સુરાસુરાઃ

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
એતચ્છ્રુત્વા તતો ગત્વા સ દૂતઃ સંન્યવેદયત્ ॥
તસ્ય સર્વં યથાવાક્યં તેનોક્તં ચ મહીપતે

તતઃ શ્રુત્વા સ્મિતં કૃત્વા ચિંતયામાસ ભામિની ॥
જરા મરણહીનોયં દૈત્યેન્દ્રઃ શંભુના કૃતઃ

કથમસ્ય મયા કાર્યો નિગ્રહો દેવતાકૃતે ॥
પુનશ્ચિંતયતે યાવત્સા દેવી દાનવં પ્રતિ ॥
તાવત્તત્રાગતઃ શીઘ્રં સ કામેન પરિપ્લુતઃ

અથ દૃષ્ટિનિપાતેન સા દેવી દાનવાધિપમ્ ॥
વ્યલોકયત્તતસ્તસ્યા નિશ્ચયઃ સંબભૂવ હ

તતો જહાસ સા દેવીશનકૈર્વૃપસત્તમ ॥
મુખાત્તસ્યાસ્તતઃ સૈન્યં નિષ્ક્રાંતમતિભીષણમ્

હસ્તિનો હયવર્યાશ્ચ પાદાતાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ ॥
રથસાહસ્રમારૂઢા યોધાશ્ચાપિ સહસ્રશઃ

તૈઃ સૈન્યં દાનવેશસ્ય સર્વં શસ્ત્રૈર્નિપાતિતમ્ ॥
પશ્યતસ્તસ્ય દૈત્યસ્ય નિશ્ચલસ્યાસુરસ્ય ચ

હતે સૈન્ય બલે તસ્મિન્નિંદ્રાદ્યાસ્ત્રિદિવૌકસઃ ॥
તામૂચુર્વચનં દેવિ દાનવં હન્તુમર્હસિ ॥
નાસ્મિઞ્જીવતિ નો રાજ્યં સ્વર્ગે દેવિ ભવિષ્યતિ

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
શ્રુત્વા તદ્વચનં તેષાં જ્ઞાત્વા તં મૃત્યુવર્જિતમ્ ॥
પર્વતસ્ય મહાશૃંગં દત્ત્વા તસ્યોપરિ સ્વયમ્

નિવિષ્ટા સા જગન્માતા શ્રીમાતા કામરૂપિણી ॥
હિતાય જગતાં રાજન્નદ્યાપિ વરપર્વતે ॥
તત્રૈવ વસતે સાક્ષાન્નૃણાં કામપ્રદાયિની

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ ॥
તુષ્ટુવુસ્તાં મહાશક્તિં ભયહન્ત્રીં પ્રહર્ષિતાઃ

પ્રસન્નાઽભૂત્તતો દેવી તેષાં તત્ર નરાધિપ ॥
સ્વંસ્વં સ્થાનં સુરાઃ સર્વે પરિયાંતુ ગતવ્યથાઃ ॥
ગત્વા સ્થાનં સ્વકં સર્વે પરિપાંતુ ગતવ્યથાઃ

વરં વરય દેવેન્દ્ર બ્રૂહિ યત્તે મનોગતમ્ ॥
તત્સર્વં સંપ્રદાસ્યામિ તુષ્ટાહં ભક્તિતસ્તવ

॥
॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટાસિ મે દેવિ શાશ્વતે ભક્તિવત્સલે ॥
અત્રૈવ સ્થીયતાં તાવત્સ્વર્ગે યાવદહં વિભુઃ

પ્રશાસ્મિ રાજ્યં દેવેશિ શાશ્વતે ભક્તવત્સલે ॥
અજરશ્ચામરશ્ચૈવ યતો દૈત્યઃ સુરેશ્વરિ

હરેણ નિર્મિતઃ પૂર્વં યેન તિષ્ઠતિ નિશ્ચલઃ ॥
પ્રસાદાત્તવ લોકાશ્ચ ત્રયઃ સંતુ નિરામયાઃ

અત્ર ત્વાં પૂજયિષ્યામો વયં સર્વે સમેત્ય ચ ॥
ચૈત્રશુક્લચતુર્દ્દશ્યાં દૃષ્ટ્વા ત્વાં યાંતુ સદ્ગતિમ્

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા સહસ્રાક્ષઃ સર્વદેવૈઃ સમન્વિતઃ ॥
હૃષ્ટસ્ત્રિવિષ્ટપં પ્રાપ્તો દેવ્યાસ્તસ્યાઃ પ્રભાવતઃ

સાપિ તત્ર સ્થિતા દેવી દેવાનાં હિતકામ્યયા ॥ ॥। ૬૩ ॥
યસ્તાં પશ્યતિ ચૈત્રસ્ય ચતુર્દ્દશ્યાં સિતે નૃપ ॥
સ યાતિ પરમં સ્થાનં જરામરણવર્જ્જિતમ્

કિં વ્રતૈર્નિયમૈર્વાપિ દાનૈર્દત્તે નરાધિપ ॥
સર્વે તદ્દર્શનસ્યાપિ કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્

તત્રૈવ પાદુકે દિવ્યે તયા ન્યસ્તે નરાધિપ ॥
યસ્તે પશ્યતિ ભૂયોઽસૌ સંસારં ન હિ પશ્યતિ ॥
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ ઇહ લોકે પરત્ર ચ

॥ યયાતિરુવાચ ॥ ॥
કસ્મિન્કાલે દ્વિજશ્રેષ્ઠ દેવ્યા મુક્તેઽત્ર પાદુકે ॥
કસ્માચ્ચ કારણાદ્બ્રૂહિ સર્વં વિસ્તરતો મમ

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તાં દેવીં માનવાઃ સર્વે સંવીક્ષ્ય નૃપસત્તમ ॥
પ્રાપ્નુવંતિ પરાં સિદ્ધિં દ્વિવિધાં ધર્મકારિણઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ યજ્ઞદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ ॥
પ્રણષ્ટા ભૂતલે રાજંસ્તીર્થયાત્રાવ્રતોદ્ભવાઃ

શૂન્યાસ્તે નરકાઃ સર્વે સંબભૂવુર્યમસ્ય યે ॥
યજ્ઞભાગવિહીનાશ્ચ દેવાઃ કષ્ટમુપાગતાઃ

અથ સર્વે નૃપશ્રેષ્ઠ દેવાસ્તત્ર સમાગતાઃ ॥
ઊચુર્ગત્વાઽર્બુદં તત્ર શ્રીમાતાં પરમે શ્વરીમ્

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
અગ્નિષ્ટોમાદિકાઃ સર્વાઃ ક્રિયા નષ્ટાઃ સુરેશ્વરિ ॥
મર્ત્યલોકે વયં તેન કર્મણાતીવ પીડિતાઃ

દૃષ્ટ્વા ત્વાં દેવિ પાપ્માનઃ સિદ્ધિં યાંતિ સપૂર્વજાઃ ॥
તસ્માદ્યથા વયં પુષ્ટિં વ્રજામસ્તે પ્રસાદતઃ

ન નિષ્ક્રામતિ દૈત્યશ્ચ બાષ્કલિસ્ત્વં તથા કુરુ

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા સંચિંત્ય સુચિરં તદા ॥
મુક્ત્વા સ્વે પાદુકે તત્ર કૃત્વા ચાશ્મસમુદ્ભવે ॥
દેવાનુવાચ રાજેંદ્ર સર્વાનર્ત્તિમુપાગતાન્

॥ શ્રીદેવ્યુવાચ ॥ ॥
યુષ્મદ્વાક્યેન ત્યક્તો હિ મયાઽયં પર્વતોત્તમઃ ॥
વિન્યસ્તે પાદુકે તસ્ય રક્ષાર્થં બાષ્કલેઃ સુરાઃ

મત્પાદુકાભરાક્રાંતો ન સ દૈત્યઃ સુરોત્તમાઃ ॥
સ્થાનાત્પ્રચલિતું શક્તઃ સ્તંભિતઃ સ્યાદ્યથા મયા

એતચ્છાસ્ત્રં મયા કૃત્સ્નં પાદુકાર્થં વિનિર્મિતમ્ ॥
અધ્યાત્મકં હિતાર્થાય પ્રાણિનાં પૃથિવીતલે

શાસ્ત્રમાર્ગેણ ચાનેન ભક્ત્યા યઃ પાદુકે મમ ॥
પૂજયિષ્યતિ સિદ્ધિઃ સ્યાત્તસ્ય મદ્દર્શનોદ્ભવા

ચૈત્રશુક્લચતુર્દ્દશ્યામહમત્રાર્બુદે સદા ॥
અહોરાત્રે વસિષ્યામિ સુગુપ્તા ગિરિગહ્વરે ॥

પર્વતોઽયં મમાભીષ્ટો ન ચ ત્યક્તું મનો દધે ॥
તથાપિ સંપરિત્યક્તો યુષ્માકં હિતકામ્યયા

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા તુ સા દેવી સમંતાદ્દેવકિંનરૈઃ ॥
સ્તૂયમાના યયૌ સ્વર્ગં મુક્ત્વા તે પાદુકે શુભે

અદ્યાપિ સિદ્ધિમાયાંતિ યોગિનો ધ્યાનતત્પરાઃ ॥
તન્નિષ્ઠાસ્તદ્ગતપ્રાણા યથા દેવ્યાઃ પ્રદર્શનાત્

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વ પરિપૃચ્છસિ ॥
શ્રીમાતાસંભવં પુણ્યં પાદુકાભ્યાં ચ ભૂમિપ

યસ્ત્વેતત્પઠતે ભક્ત્યા શ્લાઘતે વાઽથ યો નરઃ ॥
સર્વપાપૈર્મહારાજ મુચ્યતે જ્ઞાનતત્પરઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે તૃતીયેઽર્બુદખંડે શ્રીમાતામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ