સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.21-3

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
શ્રુતં સર્વમશેષેણ ચન્દ્રસ્યોત્પત્તિ કારણમ્ ॥
ચિહ્નં યથાઽભવત્તસ્ય સાંપ્રતં તત્પ્રકીર્ત્તય

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મણસ્તુ પુરા દેવિ દક્ષો નામ સુતોઽભવત્ ॥
પ્રજાઃ સૃજેતિ ઉદ્દિષ્ટઃ પૂર્વં દક્ષઃ સ્વયંભુવા

ષષ્ટિં દક્ષોઽસૃજત્કન્યા વૈરિણ્યાં વૈ પ્રજાપતિઃ ॥
દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ

સપ્ત વિશતિં સોમાય ચતસ્રોઽરિષ્ટનેમિને ॥
દ્વે ચૈવ ભૃગુપુત્રાય દ્વે કૃશાશ્વાય ધીમતે

દ્વે ચૈવાંગિરસે તદ્વત્તાસાં નામાનિ વિસ્તરાત્ ॥
શૃણુ ત્વં દેવિ માતૄણાં પ્રજાવિસ્તરમાદિતઃ

મરુત્વતી વસુર્જામી લંબા ભાનુરરુન્ધતી ॥
સંકલ્પા ચ મુહૂર્તા ચ સાધ્યા વિશ્વા ચ ભામિનિ

ધર્મ પત્ન્યઃ સમાખ્યાતા દક્ષઃ પ્રાચેતસો દદૌ ॥
અદિતિર્દિતિર્દનુસ્તદ્વદરિષ્ટા સુરસૈવ ચ

સુરભિર્વિનતા ચૈવ નામ્ના ક્રોધવશા ત્વિલા ॥
કદ્રૂસ્ત્વિષા વસુસ્તદ્વત્તાસાં પુત્રાન્વદામિ વૈ

વિશ્વેદેવાસ્તુ વિશ્વાયાઃ સાધ્યા સાધ્યાનજીજનત્ ॥
મરુત્વત્યાં મરુત્વંતો વસોસ્તુ વસવસ્તથા

।
ભાનોસ્તુ ભાનવસ્તેન મુહૂર્ત્તાયાં મુહૂર્ત્તકાઃ ॥
લંબાયા ઘોષનામાનો નાગવીથિસ્તુ જામિજા

સંકલ્પાયાસ્તુ સંકલ્પો ધર્મપુત્રા દશ સ્મૃતાઃ ॥
આપો ધ્રુવશ્ચ સોમશ્ચ ધરશ્ચૈવાનલોઽનિલઃ

પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ વસવોષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
આપસ્ય પુત્રા વૈદંડ્યઃ શ્રમઃ શાન્તો ધ્વનિસ્તથા ॥।

ધ્રુવસ્ય પુત્રો ભગવાન્કાલો લોકપ્રકાલનઃ ॥
સોમસ્ય ભગવાઞ્છર્વો ધ્રુવશ્ચ ગૃહબોધનઃ

હુતહવ્યવહશ્ચૈવ ધરસ્ય દ્રવિણ સ્મૃતઃ ॥
મનોજવોઽનિલસ્યાસીદવિજ્ઞાતગતિસ્તથા

દેવલો ભગવાન્યોગી પ્રત્યૂષસ્યાભવન્સુતાઃ ॥
બૃહસ્પતેસ્તુ ભગિની ભુવના બ્રહ્મવાદિની

પ્રભાસસ્ય તુ સા ભાર્યા વસૂનામષ્ટમસ્ય ચ ॥
વિશ્વકર્મા સુતસ્તસ્ય શિલ્પકર્ત્તા પ્રજાપતિઃ

તુષિતાનાં તુ સાધ્યાનાં નામાન્યેતાનિ વચ્મિ તે ॥
મનોઽનુમન્તા પ્રાણશ્ચ નરોઽપાનશ્ચ વીર્યવાન્

ભક્તિર્ભયોઽનઘશ્ચૈવ હંસો નારાયણસ્તથા ॥
વિભુશ્ચૈવ પ્રભુશ્ચૈવ સાધ્યા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ

કશ્યપસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ સન્તતિં વરવર્ણિનિ ॥
અંશો ધાતા ભગસ્ત્વષ્ટા મિત્રોઽથ વરુણો ર્યમા

વિવસ્વાન્સવિતા પૂષા હ્યંશુમાન્વિષ્ણુરેવ ચ ॥
એતે સહસ્રકિરણા આદિત્યા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

અજૈકપાદહિર્બુધ્ન્યો વિરૂપાક્ષોઽથ રૈવતઃ ॥
હરશ્ચ બહુરૂપશ્ચ ત્ર્યંબકશ્ચ સુરેશ્વરઃ

સાવિત્રશ્ચ જયન્તશ્ચ પિનાકી ચાપરાજિતઃ ॥
એતે રુદ્રાઃ સમાખ્યાતા એકાદશ ગણેશ્વરાઃ

દિતિઃ પુત્રદ્વયં લેભે કશ્યપાદ્બલગર્વિતમ્ ॥
હિરણ્યકશિપું શ્રેષ્ઠં હિરણ્યાક્ષં તથાનુજમ્

હિરણ્યકશિપોર્દૈત્યૈઃ શ્લોકોગીતઃ પુરાતનૈઃ

રાજા હિરણ્યકશિપુર્યાંયામાશાં નિરીક્ષતે ॥
તસ્યાં તસ્યાં દિશિ સુરા નમશ્ચક્રુર્મહર્ષિભિઃ ॥
હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાશ્ચત્વારઃ સુમહાબલાઃ

પ્રહ્લાદઃ પૂર્વજસ્તેષામનુહ્રાદસ્તતઃ પરઃ ॥
હ્રાદશ્ચૈવ હ્રદશ્ચૈવ પુત્રાશ્ચૈતે પ્રકીર્તિતાઃ

ઉભૌ સુન્દોપસુન્દૌ તુ હ્રદપુત્રૌ બભૂવતુઃ ॥
હ્રાદસ્ય પુત્રસ્ત્વેકોઽભૂન્મૂક ઇત્યભિવિશ્રુતઃ

મારીચઃ સુંદપુત્રસ્તુ તાડકાયામજાયત ॥
દણ્ડકે નિહતઃ સોઽયં રાઘવેણ વલીયસા

મૂકો વિનિહતશ્ચાપિ કૈરાતે સબ્યસાચિના ॥
સંહ્રાદસ્ય તુ દૈત્યસ્ય નિવાતકવચાઃ કુલે

તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિખ્યાતા નિહતાઃ સવ્યસાચિના॥
ગવેષ્ઠી કાલનેમિશ્ચ જંભો વલ્કલ એવ ચ

જૃંભઃ ષષ્ઠોનુજસ્તેષાં સ્મૃતાઃ પ્રહ્રાદસૂનવઃ ॥
શુંભશ્ચૈવ નિશુંભશ્ચ ગવેષ્ઠિનઃ સુતૌ સ્મૃતૌ

ધનુકશ્ચાસિલોમા ચ શુંભપુત્રૌ પ્રકીર્તિતૌ ॥
વિરોચનસ્ય પુત્રસ્તુ બલિરેકઃ પ્રતાપવાન્

હિરણ્યાક્ષસુતાઃ પંચ વિક્રાંતાઃ સુમહાબલાઃ ॥
અન્ધકઃ શકુનિશ્ચૈવ કાલનાભસ્તથૈવ ચ

મહાનાભશ્ચ વિક્રાંતો ભૂતસંતાપનસ્તથા ॥
શતં શતસહસ્રાણિ નિહતાસ્તારકામયે

ઇતિ સંક્ષપતઃ પ્રોક્તા કશ્યપાન્વયસંતતિઃ ॥
યયા વ્યાપ્તં જગત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્

અથ યાઃ કન્યકા દત્તાઃ સપ્તવિંશતિરિંદવે ॥
તાસાં મધ્યે મહાદેવિ પ્રિયા તસ્ય ચ રોહિણી

અથ નક્ષત્રનાથસ્ય તાસાં મધ્યેતિવલ્લભા ॥
બભૂવ રોહિણી દેવી પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસી

સર્વાસ્તાઃ સંપરિત્યજ્ય રોહિણ્યા સહિતો રહઃ ॥
રેમે કામપરીતાત્મા વનેષૂપવનેષુ ચ ॥
રમણીયેષુ દેશેષુ કન્દરેષુ ગુહાસુ ચ

અથ તા દુઃખસંપન્નાઃ પત્ન્યઃ શેષા યશસ્વિનિ ॥
જગ્મુશ્ચ શરણં દક્ષં વચનં ચેદમબ્રુવન્

સોમઃ સર્વા તિક્રમ્ય રોહિણ્યા સહ મોદતે ॥
સંવત્સરસહસ્રં તુ ક્રીડમાનો યથાસુખમ્

અવશિષ્ટાસ્તુ ષડ્વિંશન્મલિના વિગતશ્રિયઃ ॥
પાણિગ્રહણમારભ્ય રોહિણ્યા સહ ચંદ્રમાઃ

સંવત્સરસહસ્રં તુ જાનાત્યેકાં સ શર્વરીમ્ ॥
પરિત્યક્તા વયં તાત શશિના દોષવર્જિતાઃ

સ રેમે સહ રોહિણ્યા અસ્માકમસુખપ્રદઃ ॥
અસ્માકં દુઃખદગ્ધાનાં શ્રેયોઽતો મરણં ભવેત્

તાસાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દુઃખાર્તાનાં પ્રજાપતિઃ ॥
બ્રહ્મતેજઃ સમાયુક્તઃ પુત્રીસ્નેહેન કર્ષિતઃ ॥
જગામ યત્ર ઋક્ષેશો વચનં ચેદમબ્રવીત્

સમં વર્ત્તસ્વ કન્યાસુ મામકાસુ નિશાકર ॥
અન્યથા દોષભાગી ત્વં ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા લજ્જયાવનતઃ સ્થિતઃ ॥
બાઢમિત્યેવ ઋક્ષેંદ્રો દક્ષસ્ય પુરતોઽબ્રવીત્

અદ્યપ્રભૃતિ વિપ્રર્ષે સમં વર્ત્તયિતાસ્મ્યહમ્॥
પુત્રીભિસ્તવ સત્યં વૈ શપેઽહં શપથેન તે

એવં પ્રતિજ્ઞાસંયુક્તે નિશાનાથે તદાંબિકે ॥
સર્વા રૂપેણ સંયુક્તાસ્તસ્ય કન્યા નિવેદિતાઃ

દક્ષઃ સ્વભવનં ગત્વા નિર્વૃતિં પરમાં ગતઃ ॥
ચન્દ્રોઽપિ પૂર્વવદ્દેવિ રોહિણ્યાં નિરતોઽભવત્

સંપરિત્યજ્ય તાઃ સર્વાઃ કામોપહતમાનસઃ ॥
અથ ભૂયસ્તુ તાઃ સર્વા દક્ષં વચનમબ્રુવન્

મલિનાસ્તાઃ કૃશાંગ્યશ્ચ દીનાઃ સર્વા વિચેતસઃ ॥
તતો દૃષ્ટ્વા તથારૂપં દક્ષો મોહમુપાગતઃ

લબ્ધસંજ્ઞઃ પુનઃ સોઽપિ ક્રોધોદ્ભૂતતનૂરુહઃ ॥
ઉવાચ સર્વાઃ સ્વાઃ પુત્રીઃ કિમિત્થં મલિનાંબરાઃ ॥
કિમિદં નિષ્પ્રભાઃ સર્વાઃ કથયધ્વં મમાનઘાઃ

અસુરાન્સાનુગાંશ્ચૈવ યે ચાન્યે સુરસત્તમાઃ ॥
અદ્ય શાપહતાન્પુત્ર્યઃ કરિષ્યામિ ન સંશયઃ

એવમુક્તાસ્તુ દક્ષેણ સર્વાસ્તાઃ સમુદૈરયન્

ન ચાસ્માકં નિશાનાથ ઋતુમાત્રમપિ પ્રભો ॥
પ્રયચ્છતિ પુનસ્તેન યુષ્મત્પાર્શ્વં સમાગતાઃ

અનાદૃત્ય તુ તે વાક્યં રોહિણ્યાં નિરતો રહઃ ॥
રેમે કામપરીતાત્મા અસ્માકં શોકવર્દ્ધનઃ

તાસાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દક્ષઃ કોપમુપાગતઃ ॥
ગત્વા ચંદ્રં મહાદેવિ શશાપ પ્રમુખે સ્થિતમ્

અનાદૃત્ય હિ મે વાક્યં યસ્માત્ત્વં રોહિણીરતઃ ॥
સંત્યજ્ય પુત્રીશ્ચાસ્માકં શેષા દોષેણ વર્જિતાઃ ॥
તસ્માદ્યક્ષ્મા શરીરં તે ગ્રસિષ્યતિ ન સંશયઃ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ યક્ષ્મા પર્વતપુત્રિકે ॥
દક્ષેણ તુ સમાદિષ્ટસ્તસ્ય કાયં સમાવિશત્

યક્ષ્મણા ગ્રસ્તકાયોઽસૌ ક્ષયં યાતિ દિનેદિને

એવં સોમસ્તુ દક્ષેણ કૃતશાપો ગતપ્રભઃ ॥
પપાત વસુધાં દેવિ નિશ્ચેષ્ટો રોહિણીયુતઃ

લબ્ધ્વસંજ્ઞો મુહૂર્તેન રોહિણીવાક્ય મબ્રવીત્ ।૬૨।
દેવિ કાર્યં કિમધુના ત્વત્પિત્રા શાપિતો હ્યહમ્॥
ક્ષયકુષ્ઠેન સંયુક્તઃ કિં કરોમ્યધુના પ્રિયે

એવમુક્તા રોહિણી તુ બાષ્પવ્યાકુલલોચના॥
દક્ષશાપહતં દૃષ્ટ્વા સોમં વચનમબ્રવીત્

યેન શાપસ્તુ તે દત્તસ્તમેવ શરણં વ્રજ॥
સ તે શાપાભિભૂતસ્ય નૂનં શ્રેયો વિધાસ્યતિ

લપ્સ્યસે તત્પ્રસાદાત્ત્વં પ્રભાં પૂર્વોચિતાં શુભામ્

રોહિણ્યા વચનં શ્રુત્વા ગતો દક્ષસમીપતઃ ॥
ચંદ્રઃ પ્રોવાચ વિનયાદ્વાષ્પ વ્યાકુલલોચનઃ

કુરુષ્વાનુગ્રહં દક્ષ પ્રસન્નેનાંતરાત્મના ॥
કોપં ત્યજ મહર્ષે ત્વં મમોપરિ દયાં કુરુ ।૧ ૬૮ ॥
ત્વયા ક્રોધપરીતેન કારણે વાપ્યકારણે ॥
અનુકંપાં ચ મે કૃત્વા કાર્યં શાપસ્ય મોક્ષણમ્

વિદિતં તુ મહાભાગ શપ્તોહં યેન કર્મણા ॥
કુરુષ્વાનુગ્રહં દક્ષ મમ દીનસ્ય યાચતઃ

એવં વિલપમાનસ્ય સોમસ્ય તુ મહાત્મનઃ ॥
અનુગ્રહે મતિં કૃત્વા ઇદં વચનમબ્રવીત્

॥ દક્ષ ઉવાચ ॥ ॥
મયા શાપહતઃ સોમ ત્રાતું શક્યો ન દૈવતૈઃ॥
યદ્યદ્બ્રવીમ્યહં સોમ તત્તથેતિ ન સંશયઃ

આયુઃ કર્મ ચ વિત્તં ચ વિદ્યા નિધનમેવ ચ ॥
પૂર્વસૃષ્ટાનિ યાન્યેવ સંભવંતિ હિ તાનિ વૈ

અસુરાશ્ચ સુરાશ્ચૈવ યે ચાન્યે યક્ષરાક્ષસાઃ ॥
સર્વેપિ શક્તા ન ત્રાતું વર્જયિત્વા મહેશ્વરમ્

એષાં શાપો મયા દત્તોઽનુગ્રહીષ્ય તિ શંકરઃ॥
નાન્યસ્ત્રાતું ભવેચ્છક્તો વિના પશુપતિં ભવમ્ ॥
તત્ત્વં શીઘ્રતરં ગચ્છ સમારાધય શંકર

ન શક્તોઽન્યઃ પુનશ્ચંદ્રઃ કર્તું ત્વાં નિર્મલં પુનઃ॥
વર્જયિત્વા મહાદેવં શિતિકંઠમુમાપતિમ્

દક્ષસ્ય ચ વચઃ શ્રુત્વા કૃતાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ॥
પ્રત્યુવાચ તદા સોમઃ પ્રહષ્ટેનાંતરાત્મના

ભગવન્યદિ તુષ્ટોસિ મમ ભક્તસ્ય સુવ્રત ॥
અનુગ્રહે કૃતા બુદ્ધિસ્તદાચક્ષ્વ કુતઃ શિવઃ

કસ્મિન્સ્થાને મયા દક્ષ દ્રષ્ટવ્યોઽસૌ મહેશ્વરઃ ॥
તત્સ્થાનાનિ ચરિષ્યામિ યાનિ તાનિ વદસ્વ મે

॥ દક્ષ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ સોમ પ્રયત્નેન શ્રુત્વા ચૈવાવધારય ॥
વારુણીં દિશમાશ્રિત્ય સાગરાનૂપસન્નિધૌ

કૃતસ્મરસ્યાપરતો ધન્વંતરશતત્રયે ॥
લિંગં મહાપ્રભાવં ચ સ્વયંભૂતં વ્યવસ્થિતમ્

સૂર્ય્યબિંબસમપ્રખ્યં સર્પ મેખલમંડિતમ્॥
કુક્કુટાંડકમાનં તદ્ભૂમિમધ્યે વ્યવસ્થિતમ્

સ્પર્શલિંગં હિ તદ્વિદ્ધિ તદ્ભક્ત્યા જ્ઞાસ્યતે ભવાન્ ॥
તત્ર સંનિહિતો દેવઃ શંકરઃ પરમેશ્વરઃ

ગચ્છ ત્વં તપસોગ્રેણ આરાધય સુરેશ્વરમ્

પ્રશસ્ય દેવદેવેશમાત્માનં નિર્મલં કુરુ ॥
યસ્યાશુ વરદાનેન પ્રાપ્સ્યસે રૂપમુત્તમમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્યાસંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સોમેશ્વરોત્પત્તિપ્રસંગે દક્ષેણ સ્વશાપજન્યયક્ષ્મરોગાર્ત્તસ્ય ચંદ્રસ્ય યક્ષ્મકુષ્ઠરોગનિવૃત્તયે શિવારાધનોપદેશવર્ણનંનામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ