સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.208

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
ઇદં દેયમિદં દેયમિતિ પ્રોક્તં તુ યચ્છ્રુતૌ ॥
દાનાદાનવિશેષાંસ્તુ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

કાનિ દાનાનિ શસ્તાનિ કસ્મૈ દેયાનિ કાન્યપિ ॥
કાલં દેશં ચ પાત્રં ચ સર્વમાચક્ષ્વ મે વિભો

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
વૃથા જન્માનિ ચત્વારિ વૃથા દાનાનિ ષોડશ ॥
સુજન્માનિ ચ ચત્વારિ મહાદાનાનિ ષોડશ

॥ દેવ્યુવાચ॥ ॥
એતદ્વિસ્તરતો બ્રૂહિ દેવદેવજગત્પતે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
વૃથા જન્માનિ ચત્વારિ યાનિ તાનિ નિબોધ મે ॥
કુપુત્રાણાં વૃથા જન્મ યે ચ ધર્મબહિષ્કૃતાઃ ॥
પ્રવાસં યે ચ ગચ્છંતિ પરદારરતાઃ સદા

પરપાકં ચ યેઽશ્નંતિ પર દારરતાશ્ચ યે ॥
અપ્રત્યાખ્યં વૃથા દાનં સદોષં ચ તથા પ્રિયે

આરૂઢપતિતે ચૈવ અન્યાયોપાર્જિતં ધનમ્ ॥
વૃથા બ્રહ્મહને દાનં પતિતે તસ્કરે તથા

ગુરોશ્ચાપ્રીતિજનને કૃતઘ્ને ગ્રામયાજકે ॥
બ્રહ્મબન્ધૌ ચ યદ્દત્તં યદ્દત્તં વૃષલીપતૌ

વેદવિક્રયિણે ચૈવ યસ્ય ચોપપતિર્ગૃહે ॥
સ્ત્રીનિર્જિતે ચ યદ્દત્તં વૃથાદાનાનિ ષોડશ

સુજન્મ ચ સુપુત્રાણાં યે ચ ધર્મે રતા નરાઃ ॥
પ્રવાસં ન ચ ગચ્છંતિ પરદારપરાઙ્મુખાઃ

ગાવઃ સુવર્ણં રજતં રત્નાનિ ચ સરસ્વતી ॥
તિલાઃ કન્યા ગજોશ્વશ્ચ શય્યા વસ્ત્રં તથા મહી

ધાન્યં પયશ્ચ ચ્છત્રં ચ ગૃહં ચોપસ્કરાન્વિતમ્॥
એતાન્યેવ મહાદેવિ મહાદાનાનિ ષોડશ

ગર્વાવૃતસ્તુ યો દદ્યાદ્ભયાત્ક્રોધાત્તથૈવ ચ ॥
ભુંક્તે દાનફલં તદ્ધિ ગર્ભસ્થો નાત્ર સંશય

બાલત્વેઽપિ ચ સોઽશ્નાતિ યદ્દત્તં દંભકારણાત્ ॥
મન્યુના મંતુના ચૈવ તથૈવાર્થસ્ય કારણાત્

દેશે કાલે ચ પાત્રે ચ શુદ્ધેન મનસા તથા ॥
ન્યાયાર્જિતં ચ યો દદ્યાદ્યૌવને સ તદશ્નુતે

અન્યાયેનાર્જિતં દ્રવ્યમપાત્રે પ્રતિપાદિતમ્ ॥
ક્લિષ્ટં ચ વિધિહીનં ચ વૃદ્ધભાવે તદશ્નુતે

તસ્માદ્દેશે ચ કાલે ચ સુપાત્રે વિધિના નરઃ॥
શુભાર્જિતં પ્રયુઞ્જીત શ્રદ્ધયા શાઠ્યવર્જિતઃ

સ્વાધ્યાયાઢ્યં યોગવંતં પ્રશાંતં પુરાણજ્ઞં પાપભીરું વદાન્યમ્॥
સ્ત્રીષુ ક્ષાન્તં ધાર્મિકં ગોશરણ્યં વ્રતૈઃ ક્રાન્તં તાદૃશં પાત્રમાહુઃ

સત્યં દમસ્તપઃ શૌચં સન્તોષોઽનૈર્ષ્યમાર્જવમ્ ॥
જ્ઞાનં શમો દયા દાનમેતત્પાત્રસ્ય લક્ષણમ્

એવંવિધે તુ યત્પાત્રે ગામેકાં તુ પ્રયચ્છતિ ॥
સમાનવત્સાં કપિલાં ધેનું સર્વગુણાન્વિતામ્

રૌપ્યપાદાં સ્વર્ણશૃઙ્ગીં રુદ્રલોકે મહીયતે ॥
એકાં ગાં દશગુર્દદ્યાદ્ગોશતી ચ તથા દશ

શતં સહસ્રગુર્દદ્યાત્સર્વે સમફલાઃ સ્મૃતાઃ ॥
સુશીલા સોમસંપન્ના તરુણી ચ પયસ્વિની ॥
સવત્સા ન્યાયલબ્ધા ચ પ્રદેયા બ્રાહ્મણાય ગૌઃ

વંધ્યા સરોગા હીનાંગી દુષ્ટા વૃદ્ધા મૃતપ્રજા ॥
અન્યાયલબ્ધા દૂરસ્થા નેદૃશી ગાં પ્રદાપયેત્

યો હીદૃશીં ગાં દદાતિ દેવોદ્દેશેન માનવઃ ॥
પ્રત્યુતાધોગતિં યાતિ ક્લિશ્યતે ચ મહેશ્વરિ

રુષ્ટા ક્લિષ્ટા દુર્બલા વ્યાધિતા ચ ન દાતવ્યા યા ચ મૂલ્યૈરદત્તૈઃ ॥
લેશો વિપ્રેભ્યો યયા જાયતે વૈ તસ્યા દાતુશ્ચાફલાઃ સર્વલોકાઃ

અતિથયે પ્રશાન્તાય સીદતે ચાહિતાગ્નયે ॥
શ્રોત્રિયાય તથૈકાપિ દત્તા બહુગુણા ભવેત્

ગાં વિક્રીણાતિ ચેદ્દેવિ બ્રાહ્મણો જ્ઞાનદુર્બલઃ ॥
નાસૌ પ્રશસ્યતે પાત્રં બ્રાહ્મણો નૈવ સ સ્મૃતઃ

બહુભ્યો ન પ્રદેયાનિ ગૌર્ગૃહં શયનં સ્ત્રિયઃ ॥
વિભક્તા દક્ષિણા હ્યેષા દાતારં નોપતિષ્ઠતિ

પ્રાસાદા યત્ર સૌવર્ણાઃ શય્યા રવ્રોજ્જ્વલાસ્તથા ॥
વરાશ્ચાપ્સરસો યત્ર તત્ર ગચ્છંતિ ગોપ્રદાઃ

નાસ્તિ ભૂમિસમં દાનં નાસ્તિ ગંગાસમા સરિત્ ॥
નાસ્તિ સત્યાત્પરો ધર્મો નાન્યો દેવો મહેશ્વરાત્ ॥

ઉચ્ચૈઃ પાષાણયુક્તા ચ ન સમા નૈવ ચોષરા ॥
ન નદીકૂલવિકટા ભૂમિર્દેયા કદાચન

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગે વસતિ ભૂમિદઃ ॥
આચ્છેત્તા ચાનુમંતા ચ તાન્યેવ નરકં વ્રજેત્

કુરુતે પુરુષઃ પાપં યત્કિઞ્ચિદ્વૃત્તિકર્શિતઃ ॥
અપિ ગોચર્મમાત્રેણ ભૂમિદાનેન શુદ્ધ્યતિ

છત્રં શય્યાસનં શંખો ગજાશ્વાશ્ચામરાઃ સ્ત્રિયઃ ॥
ભૂમિશ્ચૈષાં પ્રદાનસ્ય શિવલોકઃ ફલં સ્મૃતમ્

આદિત્યેઽહનિ સંક્રાંતૌ ગ્રહણે ચન્દ્ર સૂર્યયોઃ ॥
પારણૈશ્ચૈવ ગોદાને નોપોષ્યઃ પૌત્રવાન્ગૃહી

ઇન્દુક્ષયે તુ સંક્રાન્ત્યામેકાદશ્યાં શતે કૃતે ॥
ઉપવાસં ન કુર્વીત યદીચ્છેત્સંતતિં ધ્રુવમ્

યથા શુક્લા તથા કૃષ્ણા ન વિશેષોઽસ્તિ કશ્ચન ॥
તથાપિ વર્ધતે ધર્મઃ શુક્લાયામેવ સર્વદા

દશમ્યેકાદશીવિદ્ધા દ્વાદશી ચ ક્ષયં ગતા ॥
નક્તં તત્ર પ્રકુર્વીત નોપવાસો વિધીયતે

ઉપોષ્યૈકાદશીં યસ્તુ ત્રયોદશ્યાં તુ પારણમ્ ॥
કરોતિ તસ્ય નશ્યેત્તુ દ્વાદશ દદ્વાદશીફલમ્

ઉપવાસે તથા શ્રાદ્ધે ન ખાદેદ્દન્તધાવનમ્॥
દન્તાનાં કાષ્ઠસંગાચ્ચ હન્તિ સપ્તકુલાનિ વૈ

દર્શં ચ પૌર્ણમાસં ચ પિતુઃ સાંવત્સરં દિનમ્॥
પૂર્વવિદ્ધમકુર્વાણો નરકં પ્રતિપદ્યતે

હાનિશ્ચ સંતતેઃ પ્રોક્તા દૌર્ભાગ્યં સમવાપ્નુયાત્ ॥
દ્રવ્યાભાવેથ શ્રાદ્ધસ્ય વિધિં વક્ષ્યામિ તત્ત્વતઃ

એકેનાપિ હિ વિપ્રેણ ષટ્પિણ્ડં શ્રાદ્ધમાચરેત્ ॥
ષડર્ઘ્યાન્પારયેત્તત્ર તેભ્યો દદ્યાદ્યથાવિધિ

પિતા ભુંક્તે દ્વિજ કરે મુખે ભુંક્તે પિતામહઃ ॥
પ્રપિતામહસ્તાલુસ્થઃ કણ્ઠે માતામહઃ સ્મૃતઃ

પ્રમાતામહસ્તુ હૃદયે વૃદ્ધો નાભૌ તુ સંસ્થિતઃ ॥
અલાભે બ્રાહ્મણસ્યૈવ કુશઃ કાર્યો દ્વિજઃ પ્રિયે ॥
ઇદં સર્વપુરાણેભ્યઃ સારમુદ્ધત્ય ચોચ્યતે

ન ચૈતન્નાસ્તિકે દેયં પિશુને વેદનિન્દકે ॥
પ્રાતઃપ્રાતરિદં શ્રાવ્યં પૂજયિત્વા મહેશ્વરમ્

કુલીનં સર્વશાસ્ત્રજ્ઞં યથા દેવં મહેશ્વરમ્ ॥
અસ્ય ધર્મસ્ય વક્તારં છત્રં દદ્યાત્પ્રપૂજયેત્

અપૂજ્યાદ્વાચકાદ્યસ્તુ શ્લોકમેકં શૃણોતિ ચ ॥
નાસૌ પુણ્યમવાપ્નોતિ શાસ્ત્રચૌરઃ સ્મૃતો હિ સઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૂજયેદ્વાચકં બુધઃ ॥
અન્યથા નિષ્ફલં તસ્ય પુસ્તકશ્રવણં ભવેત્

યસ્યૈવ તિષ્ઠતે ગેહે શાસ્ત્રમેતત્સદુર્લભમ્ ॥
તસ્ય દેવિ ગૃહે તીર્થૈઃ સહ તિષ્ઠેચ્છિવઃ સ્વયમ્

બહુનાત્ર કિમુક્તેન ભવેન્મોક્ષસ્ય ભાજનમ્ ॥
ન ચૈતત્પિશુને દેયં નાસ્તિકે દંભસંયુતે । ૫૧ ॥
ઇદં શાન્તાય દાન્તાય દેયં શૈવદ્વિજન્મને

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રાદ્ધકલ્પે દાનપાત્રબ્રાહ્મણમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટોત્તરદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ