સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.209

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ માર્કણ્ડેયેશમુત્તમમ્ ॥
તસ્માદુત્તરદિગ્ભાગે માર્કણ્ડેન પ્રતિષ્ઠિતમ્

સાવિત્ર્યાઃ પૂર્વભાગે તુ નાતિદૂરે વ્યવસ્થિતમ્ ॥
મહર્ષિરભવત્પૂર્વં માર્કણ્ડેય ઇતિ શ્રુતઃ

અજરશ્ચામરશ્ચૈવ પ્રસાદાત્પદ્મયોનિનઃ ॥
સ ગત્વા તત્ર વિપ્રેન્દ્રો દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
લિંગં તુ સ્થાપયામાસ જ્ઞાત્વા તત્ક્ષેત્રમુત્તમમ્

સ તં પૂજ્ય વિધાનેન સ્થિત્વા દક્ષિણતો મુનિઃ ॥
પદ્માસનધરો ભૂત્વા ધ્યાનાવસ્થસ્તદાઽભવત્

તસ્ય ધ્યાનરતસ્યૈવ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ ॥
યુગાનાં સમતીતાનિ ન જાનાતિ મુનીશ્વરઃ

અથ લોપં સમાપન્નઃ પ્રાસાદઃ શાંકરઃ સ્થિતઃ ॥
કાલેન મહતા દેવિ પાંસુભિર્મારુતોદ્ભવૈઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય પ્રબુદ્ધો મુનિસત્તમઃ ॥
અપશ્યત્પાંસુભિર્વ્યાપ્તં તત્સર્વં શિવમન્દિરમ્

તતઃ કૃચ્છ્રાત્સ નિષ્ક્રાન્તઃ ખનિત્વા મુનિપુંગવઃ ॥
અકરોત્સુમહાદ્વારં પૂજાર્થં તસ્ય ભામિનિ

પ્રવિશ્ય તત્ર યો ભક્ત્યા પૂજયેદ્વૃષભધ્વજમ્ ॥
સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ ॥

દેવ્યુવાચ ॥
અમરત્વં કથં પ્રાપ્તો માર્કંણ્ડો મુનિસત્તમઃ ॥
અભવત્કૌતુકં હ્યેતત્તસ્માત્ત્વં વક્તુમર્હસિ

અમરત્વં યતો નાસ્તિ પ્રાણિનાં ભુવિ શંકર ॥
દેવાનામપિ કલ્પાંતે સ કથં ન મૃતો મુનિઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અથાતસ્ત્વાં પ્રવ ક્ષ્યામિ યથાસાવમરોઽભવત્ ॥
આસીન્મુનિઃ પુરાકલ્પે મૃકણ્ડ ઇતિ વિશ્રુતઃ

ભૃગોઃ પુત્રો મહાભાગઃ સભાર્યસ્તપસિ સ્થિતઃ ॥
તસ્ય પુત્રસ્તદા જાતો વસતસ્તુ વનાંતરે

સ પાઞ્ચવાર્ષિકો ભૂત્વા બાલ એવ ગુણાન્વિતઃ ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય જ્ઞાની તત્ર સમાગતઃ

તેન દૃષ્ટસ્તદા બાલઃ પ્રાંગણે વિચરન્પ્રિયે ॥
સ્મૃત્વાઽહસચ્ચિરં કાલં ભાવ્યર્થં પ્રતિ નોદિતઃ

તસ્ય પિત્રા સ દૃષ્ટસ્તુ સામુદ્રજ્ઞો વિદુત્તમઃ ॥
હાસ્યસ્ય કારણં પૃષ્ટો વિસ્મયાન્વિતચેતસા

કસ્માન્મે સુતમાલોક્ય સ્મિતં વિપ્ર કૃતં ત્વયા ॥
તત્ર મે કારણં બ્રહ્મન્યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ॥

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા જ્ઞાની વિપ્રો વચોઽબ્રવીત્

અયં પુત્રસ્તવ મુને સર્વલક્ષણસંયુતઃ ॥
અદ્યપ્રભૃતિ ષણ્માસમધ્યે મૃત્યુમવાપ્સ્યતિ

યદિ જીવેત્પુનરયં ચિરાયુર્વૈ ભવિષ્યતિ ॥
અતો મયા કૃતં હાસ્યં વિચિત્રા કર્મણો ગતિઃ

એતચ્છ્રુત્વા વચો રૌદ્રં જ્ઞાનિના સમુદાહૃતમ્ ॥
વ્રતોપનયનં ચક્રે બાલકસ્ય પિતા તદા

આહ ચૈનમૃષિઃ પુત્રં દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણમાગતમ્॥
અભિવાદ્યાસ્ત્રયો વર્ણાસ્તતઃ શ્રેયો હ્યવાપ્સ્યસિ

એવમુક્તઃ સ વૈ વિપ્રઃ કરોત્યેવાભિવાદનમ્ ॥
ન વર્ણાવરજં વેત્તિ બાલભાવાદ્વરાનને

પંચમાસા હ્યતિક્રાન્તા દિવસાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પ્રાપ્તાઃ સપ્તર્ષયોઽમલાઃ

તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન તેન માર્ગેણ ભામિનિ ॥
કાલેન તેન સર્વેઽથ યથાવદભિવાદનૈઃ ॥
આયુષ્માન્ભવ તૈરુક્તઃ સ બાલો દણ્ડવલ્કલી

ઉક્ત્વા તે તુ પુનર્બાલં વીક્ષ્ય વૈ ક્ષીણજીવિતમ્ ॥
દિનાનિ પંચ તે હ્યાયુર્જ્ઞાત્વા ભીતાસ્તતોઽનૃતાત્

બ્રહ્મચારિણમાદાય ગતાસ્તે બ્રહ્મણોઽન્તિકે ॥
પ્રતિમુચ્યાગ્રતો બાલં પ્રણેમુસ્તે પિતામહમ્

તતસ્તેનાપિ બાલેન બ્રહ્મા ચૈવાભિવાદિતઃ ॥
ચિરાયુર્બ્રહ્મણા બાલઃ પ્રોક્તોઽસાવૃષિસન્નિધૌ

તતસ્તે મુનયઃ પ્રીતાઃ શ્રુત્વા વાક્યં પિતામહાત્ ॥
પિતામહસ્તુ તાન્દૃષ્ટ્વા ઋષીન્પ્રોવાચ વિસ્મિતાન્ ॥
કેન કાર્યેણ વાઽઽયાતાઃ કેન બાલો નિવેદિતઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ભૃગોઃ પુત્રો મૃકણ્ડસ્તુ ક્ષીણાયુસ્તસ્ય બાલકઃ ॥
અકાલેન પિતા જ્ઞાત્વા બબંધાસ્ય ચ મેખલામ્

યજ્ઞોપવીતં ચ તતસ્તેન વિપ્રેણ બોધિતઃ ॥
યં કઞ્ચિદ્દ્રક્ષ્યસે લોકે ભ્રમન્તં ભૂતલે દ્વિજમ્

તસ્યાભિવાદનં કાર્યં નિત્યમેવ ચ પુત્રક ॥
તતો વયમનેનૈવ દૃષ્ટા બાલેન સત્તમ ॥

તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન દૈવયોગાત્પિતામહ ॥
ચિરાયુરેષ વૈ પ્રોક્તો હ્યમીભિશ્ચાભિવાદિતૈઃ

ત્વત્સકાશં સમાનીતસ્ત્વયા ચૈવમુદાહૃતઃ ॥
કથં વાગનૃતા દેવ હ્યસ્માકં ભવતા સહ

ઉવાચ બાલમુદ્દિશ્ય પ્રહસન્પદ્મસંભવઃ ॥
મત્સમાનાયુષો બાલો માર્કણ્ડેયો ભવિષ્યતિ

કલ્પસ્યાદૌ તથા ચાન્તે સહાયો મે ભવિષ્યતિ ॥
તતસ્તુ મુનયઃ પ્રીતા ગૃહીત્વા મુનિદારકમ્ ॥
તસ્મિન્નેવ પ્રદેશે તુ મુમુચુશ્ચેષ્ટિતં યતઃ

તીર્થયાત્રાં ગતા વિપ્રા માર્કણ્ડેયો ગૃહં યયૌ ॥
ગત્વા ગૃહમથોવાચ મૃકણ્ડં મુનિસત્તમમ્

બ્રહ્મલોકમહં નીતો મુનિભિસ્તાત સપ્તભિઃ ॥
ઉક્તોઽયં બ્રહ્મણા કલ્પસ્યાદૌ ચાન્તે ચ મે સખા

ભવિષ્યતિ ન સંદેહો મત્સમાયુશ્ચ બાલકઃ ॥
તતસ્તૈઃ પુનરાનીતો મુક્તશ્ચૈવાશ્રમં પ્રતિ

મત્કૃતે હિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ યાતુ તે મનસો જ્વરઃ ॥
માર્કણ્ડેયવચઃ શ્રુત્વા મૃકણ્ડો મુનિસત્તમઃ ॥
જગામ પરમં હર્ષં ક્ષણમેકં સુદુઃસહમ્

તતૌ ધૈર્યં સમાસ્થાય વાક્યમેતદુવાચ હ

અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં ચ સુજીવિતમ્ ॥
યત્ત્વયા મે સુપુત્રેણ દૃષ્ટો લોકપિતામહઃ

વાજપેયસહસ્રેણ રાજસૂયશતેન ચ ॥
યં ન પશ્યન્તિ વિદ્વાંસઃ સ ત્વયા લીલયા સુત

દૃષ્ટશ્ચિરાયુરપ્યેવં કૃતસ્તેનાબ્જયોનિના ॥
દિવારાત્રમહં તાત તવ દુઃખેન દુખિતઃ ॥
ન નિદ્રામનુગચ્છામિ તન્મેદુઃખં ગતં મહત્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહા પુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે માર્કણ્ડેયેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ નવોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ ॥ ॥ ૨૦૯.॥