સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.207

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધદાનાન્યનુક્રમાત્ ॥
તારણાય ચ ભૂતાનાં સરસ્વત્યબ્ધિસંગમે

લોકે શ્રેષ્ઠતમં સર્વં હ્યાત્મનશ્ચાપિ યત્પ્રિયમ્ ॥
સર્વં પિતૄણાં દાતવ્યં તદેવાક્ષય્યમિચ્છતામ્

જાંબૂનદમયં દિવ્યં વિમાનં સૂર્યસન્નિભમ્ ॥
દિવ્યાપ્સરોભિઃ સંકીર્ણમન્નદો લભતેઽક્ષયમ્

આચ્છાદનં તુ યો દદ્યાદહતં શ્રાદ્ધકર્મણિ ॥
આયુઃ પ્રકાશમૈશ્વર્યં રૂપં તુ લભતે ચ સઃ

કમણ્ડલું ચ યો દદ્યાદ્બ્રાહ્મણે વેદપારગે ॥
મધુક્ષીરસ્રવા ધેનુર્દાતારમનુગચ્છતિ

યઃ શ્રાદ્ધે અભયં દદ્યાત્પ્રાણિનાં જીવિતૈષિણામ્ ॥
અશ્વદાનસહસ્રેણ રથદાનશતેન ચ ॥
દન્તિનાં ચ સહસ્રેણ અભયં ચ વિશિષ્યતે

યાનિ રત્નાનિ મેદિન્યાં વાહનાનિ સ્ત્રિયસ્તથા ॥
ક્ષિપ્રં પ્રાપ્નોતિ તત્સર્વં પિતૃભક્તસ્તુ માનવઃ

પિતરઃ સર્વલોકેષુ તિથિકાલેષુ દેવતાઃ ॥
સર્વે પુરુષમાયાંતિ નિપાનમિવ ધેનવઃ

મા સ્મ તે પ્રતિગચ્છેયુઃ પર્વકાલે હ્યપૂજિતાઃ ॥
મોઘાસ્તેષાં ભવન્ત્વાશાઃ પરત્રેહ ચ મા ક્વચિત્

સરસ્વત્યાસ્તુ સાન્નિધ્યં યસ્ત્વેકં ભોજયેદ્દ્વિજમ્ ॥
કોટિભોજ્યફલં તસ્ય જાયતે નાત્ર સંશયઃ

અમાવાસ્યાં નરો યસ્તુ પરાન્નમુપભુઞ્જતે ॥
તસ્ય માસકૃતં પુણ્યમન્નદાતુઃ પ્રજાયતે

ષણ્માસમયને ભુંક્તે ત્રીન્માસાન્વિષુવે સ્મૃતમ્ ॥
વર્ષૈર્દ્વાદશભિશ્ચૈવ યત્પુણ્યં સમુપાર્જિતમ્ ॥
તત્સર્વં વિલયં યાતિ ભુક્ત્વા સૂર્યેન્દુસંપ્લવે

સાગ્રં માસં રવેઃ ક્રાન્તાવાદ્યશ્રાદ્ધે ત્રિવત્સરમ્ ॥
માસિકેઽપ્યથ વર્ષસ્ય ષણ્માસે ત્વર્ધવત્સરમ્

તથા સંચયનશ્રાદ્ધે જાતિજન્મકૃતં નૃણામ્ ॥
મૃત શય્યાપ્રતિગ્રાહી વેદસ્યૈવ ચ વિક્રયી ॥
બ્રહ્મસ્વહારી ચ નરસ્તસ્ય શુદ્ધિર્ન વિદ્યતે।

તડાગાનાં સહસ્રેણ હ્યશ્વમેધશતેન ચ ॥
ગવાં કોટિ પ્રદાનેન ભૂમિહર્તા ન શુદ્ધ્યતિ

સુવર્ણમાષં ગામેકાં ભૂમેરપ્યર્ધમંગુલમ્ ॥
હરન્નરકમાપ્નોતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં દરિદ્રસ્ય તુ યદ્ધનમ્ ॥
ગુરોઃ પત્ની હિરણ્યં ચ સ્વર્ગસ્થમપિ પાતયેત્।

સહસ્રસંમિતા ધેનુરનડ્વાન્દશ ધેનવઃ ॥
દશાનડુત્સમં યાનં દશયાનસમો હયઃ

દશહયસમા કન્યા ભૂમિદાનં તતોઽધિકમ્ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન વિક્રયં નૈવ કારયેત્

વિશેષતો મહાક્ષેત્રે સર્વપાતકનાશને ॥
ચિતિકાષ્ઠં ચ વૈ સ્પૃષ્ટ્વા યજ્ઞયૂપાંસ્તથૈવ ચ ॥
વેદવિક્રયકર્તારં સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાનં વિધીયતે

આદેશં પઠતે યસ્તુ આદેશં ચ દદાતિ યઃ ॥
દ્વાવેતૌ પાપકર્માણૌ પાતાલતલવાસિનૌ

આદેશં પઠતે યસ્તુ રાજદ્વારે તુ માનવઃ ॥
સોઽપિ દેવિ ભવેદ્વૃક્ષ ઊષરે કંટકાવૃતઃ ॥
સ્થિતો વૈ નૃપતિદ્વારિ યઃ કુર્યાદ્વેદવિક્રયમ્

બ્રહ્મહત્યાસમં પાપં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ॥
વરં કુર્વન્ધ્રુવં દેવિ ન કુર્યાદ્વેદવિક્રયમ્

હત્વા ગાશ્ચ વરં માંસં ભક્ષયીત દ્વિજાધમઃ ॥
વરં જીવેત્સમં મ્લેચ્છૈર્ન કુર્યાદ્વેદવિક્રયમ્

પ્રત્યક્ષોક્તિઃ પ્રત્યયશ્ચ પ્રશ્નપૂર્વઃ પ્રતિગ્રહઃ ॥
યાજનાઽધ્યાપને વાદઃ ષડ્વિધો વેદવિક્રયઃ

વેદાક્ષરાણિ યાવન્તિ નિયુંક્તે સ્વાર્થકારણાત્ ॥
તાવતીર્ભ્રૂણહત્યા વૈ પ્રાપ્નુયાદ્વેદવિક્રયી

વેદાનુયોગાદ્યો દદ્યાદ્બ્રાહ્મણાય પ્રતિગ્રહમ્ ॥
સ પૂર્વં નરકં યાતિ બ્રાહ્મણસ્તદનન્તરમ્

વૈશ્વદેવેન હીના યે હીનાશ્ચાતિથ્યતોઽપિ યે ॥
કર્મણા સર્વવૃષલા વેદયુક્તા હ્યપિ દ્વિજાઃ

યેષામધ્યયનં નાસ્તિ યે ચ કેચિદનગ્નયઃ ॥
કુલં વાઽશ્રોત્રિયં યેષાં તે સર્વે શૂદ્રજાતયઃ

મૃતેઽહનિ પિતુર્યસ્તુ ન કુર્યાચ્છ્રાદ્ધમાદરાત્ ॥
માતુશ્ચૈવ વરારોહે સ દ્વિજઃ શૂદ્રસંનિભઃ

મૃતકે યસ્તુ ભુઞ્જીત ગૃહીતશશિભાસ્કરે ॥
ગજચ્છાયાસુ યઃ કશ્ચિત્તં ચ શૂદ્રવદાચરેત્

બ્રહ્મચારિણિ યજ્ઞે ચ યતૌ શિલ્પિનિ દીક્ષિતે ॥
યજ્ઞે વિવાહે સત્રે ચ સૂતકં ન કદાચન

ગોરક્ષકાન્વણિજકાંસ્તથા કારુકુશીલવાન્ ॥
સ્પૃશ્યાન્વાર્ધુષિકાંશ્ચૈવ વિપ્રાન્શૂદ્રવદાચરેત્

બ્રાહ્મણઃ પતનીયેષુ વર્તમાનો વિકર્મસુ ॥
દામ્ભિકો દુષ્કૃતપ્રાયઃ સ ચ શૂદ્રસમઃ સ્મૃતઃ

અસ્નાતાશી મલં ભુંક્તે અજાપી પૂયશોણિતમ્ ॥
અહુત્વા તુ કૃમીન્ભુંક્તે અદત્ત્વા વિષભોજનમ્

પરાન્નેન તુ ભુક્તેન મિથુનં યોઽધિગચ્છતિ ॥
યસ્યાન્નં તસ્ય તે પુત્રા અન્નાચ્છુક્રં પ્રવર્તતે

રાજાન્નં તેજ આદત્તે શૂદ્રાન્નં બ્રહ્મવર્ચસમ્ ॥
આયુઃ સુવર્ણકારાન્નં યશશ્ચર્માવકર્તિનઃ

કારુકાન્નં પ્રજા હન્તિ બલં નિર્ણેજકસ્ય ચ ॥
ગણાન્નં ગણિકાન્નં ચ લોકેભ્યઃ પરિકૃન્તતિ

પૂયં ચિકિત્સકસ્યાન્નં પુંશ્ચલ્યાસ્ત્વન્નમિન્દ્રિયમ્ ॥
વિષ્ઠા વાર્ધુષિકસ્યાન્નં શસ્ત્રવિક્રયિણો મલમ્

ગાયત્રીસારમાત્રોઽપિ વરં વિપ્રઃ સુયન્ત્રિતઃ ॥
નાયંત્રિતશ્ચતુર્વેદી સર્વાશી સર્વવિક્રયી

સદ્યઃ પતતિ માંસેન લાક્ષયા લવણેન ચ ॥
ત્ર્યહેણ શૂદ્રો ભવતિ બ્રાહ્મણઃ ક્ષીરવિક્રયાત્

રસા રસૈર્નિયંતવ્યા ન ત્વેવ લવણં રસૈઃ ॥
કૃતાન્નં ચ કૃતાન્નેન તિલા ધાન્યેન તત્સમાઃ

ભોજનાભ્યઞ્જનાદ્દાનાદ્યદન્યત્કુરુતે તિલૈઃ ॥
કૃમિભૂતઃ સ વિષ્ઠાયાં પિતૃભિઃ સહ મજ્જતિ

અપૂપશ્ચ હિરણ્યં ચ ગામશ્વં પૃથિવીં તિલાન્ ॥
અવિદ્વાન્પ્રતિગૃહ્ણાતિ ભસ્મીભવતિ કાષ્ઠવત્

હિરણ્યમાયુ રત્નં ચ ભૂર્ગૌશ્ચાકર્ષતસ્તનુમ્ ॥
અશ્વશ્ચક્ષુસ્ત્વચં વાસો ઘૃતં તેજસ્તિલાઃ પ્રજાઃ

તિલ
અગ્નિહોત્રી તપસ્વી ચ ક્ષણવાન્ક્રિયતે યદિ ॥
અગ્નિહોત્રં તપશ્ચૈવ સર્વં તદ્ધનિનો ધનમ્

સોમવિક્રયણે વિષ્ઠા ભેષજે પૂયશોણિતમ્ ॥
નષ્ટં દેવલકે દાનં હ્યપ્રતિષ્ઠં ચ વાર્ધુકે

દેવાર્ચનપરો વિપ્રો વિત્તાર્થી ભુવનત્રયે ॥
અસૌ દેવલકોનામ હવ્યકવ્યેષુ ગર્હિતઃ

ભ્રાતુર્મૃતસ્યભાયાયાં યો ગચ્છેત્કામપૂર્વકમ્ ॥
ધર્મેણાપિ નિયુક્તાયાં સ જ્ઞેયો દિધિષૂપતિઃ

દારાગ્નિહોત્રસંયોગં કુરુતે યોઽગ્રજે સ્થિતે ॥
પરિવેત્તા સ વિજ્ઞેયઃ પરિવિત્તિસ્તુ પૂર્વજઃ

યો નરોઽન્યસ્ય વાસાંસિ કૂપોદ્યાનગૃહાણિ ચ ॥
અદત્તાન્યુપયુંજાનઃ સ તત્પાપતુરીયભાક્

આમન્ત્રિતસ્તુ યઃ શ્રાદ્ધે વૃષલ્યા સહ મોદતે ॥
દાતુર્યદ્દુષ્કૃતં કિઞ્ચિત્તત્સર્વં પ્રતિપદ્યતે

ઋતામૃતાભ્યાં જીવેત મૃતેન પ્રમૃતેન વા ॥
સત્યાનૃતાભ્યાં જીવેત ન શ્વવૃત્ત્યા કથંચન

ભક્ષ્યં નિત્યમૃતં જ્ઞેયમમૃતં સ્યાદયાચિતમ્ ॥
મૃતં તુ વૃદ્ધ્યાજીવિત્વં પ્રમૃતં કર્ષણં સ્મૃતમ્

સત્યાનૃતં ચ વાણિજ્યં તેન ચૈવોપજીવ્યતે ॥
સેવા શ્વવૃત્તિરાખ્યાતા તસ્માત્તાં પરિવર્જયેત

વિપ્રયોનિં સમાસાદ્ય સંકરં પરિવર્જયેત્ ॥
માનુષ્યં દુર્લભં લોકે બ્રાહ્મણ્યમધિકં તતઃ

એકશય્યાસનં પક્તિર્ભાણ્ડપક્વાન્નમિશ્રણમ્ ॥
યાજનાધ્યાપનં યોનિસ્તથા ચ સહ ભોજનમ્ ॥
નવધા સંકરઃ પ્રોક્તો ન કર્તવ્યોઽધમૈઃ સહ

અજીવન્કર્મણા સ્વેન વિપ્રઃ ક્ષાત્ત્રં સમાશ્રયેત્ ॥
વૈશ્યકર્માઽથવા કુર્યાદ્વાર્ષલં પરિવર્જયેત્

કુસીદં કૃષિવાણિજ્યં પ્રકુર્વીત સ્વયં કૃતમ્ ॥
આપત્કાલે સ્વયં કુર્વન્સ્નાનેન સ્પૃશ્યતે દ્વિજઃ ॥

લબ્ધલાભઃ પિતૄન્દેવાન્બ્રાંહ્મણાંશ્ચૈવ તર્પયેત્ ॥
તે તૃપ્તાસ્તસ્ય તત્પાપં શમયંતિ ન સંશયઃ

જલગોશકટારામયાઞ્ચાવૃદ્ધિવણિક્ક્રિયાઃ ॥
અનૂપં પર્વતો રાજા દુર્ભિક્ષે જીવિકા સ્મૃતાઃ

અસતોઽપિ સમાદાય સાધુભ્યો યઃ પ્રયચ્છતિ ॥
ધનં સ્વામિનમાત્માનં સંતારયતિ દુસ્તરાત્

શૂદ્રે સમગુણં દાનં વૈશ્યે તદ્દ્વિગુણં સ્મૃતમ્ ॥
શ્રોત્રિયે તચ્ચ સાહસ્રમનન્તં ચાગ્નિહોત્રિકે

બ્રાહ્મણાતિક્રમો નાસ્તિ નાચરેદ્યો વ્યવસ્થિતિમ્ ॥
જ્વલંતમગ્નિમુત્સૃજ્ય ન હિ ભસ્મનિ હૂયતે

વિદ્યાતપોભ્યાં હીનેન નૈવ ગ્રાહ્યઃ પ્રતિગ્રહઃ ॥
ગૃહ્ણન્પ્રદાતારમધો નયત્યાત્માનમેવ ચ

તસ્માચ્છ્રોત્રિય એવાર્હો ગુણવાઞ્છીલવાઞ્છુચિઃ ॥
અવ્યંગસ્તત્ર નિર્દોષઃ પાત્રાણાં પરમં સ્મૃતમ્

કપાલસ્થં યથા તોયં શ્વદૃતૌ ચ યથા પયઃ ॥
દૂષિતં સ્થાનદોષેણ વૃત્તહીને તથા શ્રુતમ્

દત્તં પાત્રમતિક્રમ્ય યદપાત્રે પ્રતિગ્રહઃ ॥
તદ્દત્તં ગામતિક્રમ્ય ગર્દભસ્ય ગવાહ્નિકમ્

વૃત્તં તસ્માત્તુ સંરક્ષેદ્વિત્તમેતિ ગતં પુનઃ ॥
અક્ષીણો વિત્તતઃ ક્ષીણો વૃત્તતસ્તુ હતો હતઃ

પ્રથમં તુ ગુરૌ દાનં દત્ત્વા શ્રેષ્ઠમનુક્રમાત્ ॥
તતોઽન્યેષાં તુ વિપ્રાણાં દદ્યાત્પાત્રાનુરૂપતઃ

ગુરૌ ચ દત્તં યદ્દાનં દત્તં પાત્રેષુ માનવૈઃ ॥
નિષ્ફલં તદ્ભવેત્પ્રેત્ય યાત્યુતાધોગતિં પ્રતિ

અવમાનં ગુરોઃ કૃત્વા કોપયિત્વા તુ દુર્મતિઃ ॥
ગુર્વમાનહતો મૂઢો ન શાંતિમધિ ગચ્છતિ

ગુરોરભાવે તત્પુત્રં તદ્ભાર્યાં તત્સુતં વિના ॥
પુત્રં પ્રપૌત્રં દૌહિત્રં હ્યન્યં વા તત્કુલોદ્ભવમ્

પંચયોજનમધ્યે તુ શ્રૂયતે સ્વગુરુર્યદા ॥
તદા નાતિક્રમેદ્દાનં દદ્યાત્પાત્રેષુ માનવઃ

યતિશ્ચેત્પ્રાર્થયેલ્લોભાદ્દીયમાનં પ્રતિગ્રહમ્ ॥
ન તસ્ય દેયં વિદ્વદ્ભિર્ન લોભઃ શસ્યતે યતેઃ

ધનં પ્રાપ્ય યતિર્લોકે મૌનં જ્ઞાનં ચ નાભ્યસેત્ ॥
ઉપભોગં તુ દાનેન જીવિતં બ્રહ્મચર્યયા

કુલે જન્મ ચ દીક્ષાભિર્યે ગતાસ્તે નરોત્તમાઃ॥
સૌભાગ્યમાપ્નુયાલ્લોકે નૂનં રસવિવર્જનાત્

આયુષ્મત્યઃ પ્રજાઃ સર્વા ભવન્ત્યામિષવર્જનાત્

ચીરવલ્કલધૃક્ત્યક્ત્વા વસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ॥
નાગાધિપત્યં પ્રાપ્નોતિ ઉપવાસેન માનવઃ

ક્રીડતે સત્યવાક્યેન સ્વર્ગે વૈ દેવતૈઃ સહ॥
અહિંસયા તથાઽઽરોગ્યં દાનાત્કીર્તિમનુક્રમાત્

દ્વિજશુશ્રૂષયા રાજ્યં દ્વિજત્વં ચાતિપુષ્કલમ્॥
દિવ્યરૂપમવાપ્નોતિ દેવશુશ્રૂષયા નરઃ

અન્નદાનાદ્ભવેત્તૃપ્તિઃ સર્વકામૈરનુત્તમૈઃ ॥
દીપસ્ય તુ પ્રદાનેન ચક્ષુષ્માઞ્જાયતે નરઃ

તુષ્ટિર્ભવેત્સર્વકાલં પ્રદાનાદ્ગન્ધમાલ્યયોઃ ॥
લવણસ્ય તુ દાતારસ્તિલાનાં સર્પિષસ્તથા ॥
તેજસ્વિનોઽપિ જાયન્તે ભોગિનશ્ચિરજીવિનઃ

સુચિત્રવસ્ત્રાભરણોપધાનં દદ્યાન્નરો યઃ શયનં દ્વિજાય ॥
રૂપાન્વિતાં પક્ષ્મવતીં મનોજ્ઞાં ભાર્યામરાલોપચિતાં લભેત્સઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રાદ્ધકલ્પે પાત્રાપાત્રવિચારવર્ણનંનામ સપ્તોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ