સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.202

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ રામેશ્વરમનુત્તમમ્ ॥
મંકીશાદ્દક્ષિણે ભાગે આગ્નેયે તુ કૃતસ્મરાત્ ॥
પૂર્વતસ્તુ સરસ્વત્યા બલભદ્રપ્રતિષ્ઠિતમ્

યત્ર મુક્તોઽભવદ્દેવિ રામો બ્રહ્મવધાત્કિલ ॥
પાતકાત્પ્રતિલોમાં તામગાહત સરસ્વતીમ્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કથં સ પાતકાન્મુક્તઃ કથં પાપમભૂત્પુરા ॥
કથં તત્સ્થાપિતં લિંગં કિંપ્રભાવં વદસ્વ મે

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ॥
યાં શ્રુત્વા માનવો દેવિ મુક્તઃ સંસારસાગરાત્ ॥
સર્વાન્કામાન્સ લભતે સતતં મનસિ પ્રિયાન્

રામઃ પૂર્વં પરાં પ્રીતિં કૃત્વા કૃષ્ણસ્ય લાંગલી ॥
ચિન્તયામાસ બહુધા કિં કૃતં સુકૃતં ભવેત્

કૃષ્ણેન હિ વિના નાહં યાસ્યે દુર્યોધનાન્તિકમ્ ॥
પાણ્ડવાન્વા સમાશ્રિત્ય કથં દુર્યોધનં નૃપમ્

જામાતરં તથા શિષ્યં ઘાતયિષ્યે નરેશ્વરમ્ ॥
તસ્માન્ન પાર્થં યાસ્યામિ નાપિ દુર્યોધનં નૃપમ્

તીર્થેષ્વાપ્લાવયિષ્યામિ તાવદાત્માનમાત્મના ॥
કુરૂણાં પાણ્ડવાનાં ચ યાવદંતાય કલ્પતે ॥

ઇત્યાદિશ્ય હૃષીકેશં પાર્થદુર્યોધનાવપિ ॥
જગામ દ્વારકાં શૌરિઃ સ્વસૈન્યૈશ્ચ પરીવૃતઃ

ગત્વા દ્વારાવતીં રામો હૃષ્ટતુષ્ટજનાકુલામ્ ॥
સ્વૈરન્તઃપુરગૈઃ સાર્ધં પપૌ પાનં હલાયુધઃ

પીતપાનો જગામાથ રૈવતોદ્યાનમૃદ્ધિમત્ ॥
હસ્તે ગૃહીત્વા સ ગદાં રેવત્યાદિભિરન્વિતઃ

સ્ત્રીકદંબકમધ્યસ્થો યયૌ મત્તવદાસ્ખલન્ ॥
દદર્શ ચ વનં વીરો રમણીયમનુત્તમમ્

સર્વત્ર તરુપુષ્પાઢ્યં શાખામૃગગણાકુલમ્ ॥
પુષ્પ પદ્મવનોપેતં સપલ્વલમહાવનમ્

સ શૃણ્વન્પ્રીતિજનકાન્વન્યાન્મદકલાઞ્છુભાન્ ॥
શ્રોત્રરમ્યાન્સુમધુરાઞ્છબ્દાન્ખગસુખેરિતાન્

સર્વતઃ ફલરત્નાઢ્યાન્સર્વતઃ કુસુમોજ્જ્વલાન્ ॥
અપશ્યત્પાદપાંશ્ચૈવ વિહગૈરનુમોદિતાન્

આમ્રાનાગ્રાતકાન્ભવ્યાન્નાલિકેરાન્સતિંદુકાન્ ॥
આબલ્વનાંસ્થા પીતાન્દાડિમાન્બીજપૂરકાન્॥
પનસાઁલ્લકુચાન્મોચાંસ્તાપાંશ્ચાપિ મનોહરાન્ ॥
પાલેવતાન્કુસંકુલ્લાન્નલિનાનથ વેતસાન્

ભલ્લાતકાનામલકીંસ્તિન્દુકાંશ્ચ મહાફલાન્ ॥
ઇંગુદાન્કરમર્દાંશ્ચ હરીતકબિભીતકાન્

એતાનન્યાંશ્ચ સ તરૂન્દદર્શ યદુનન્દનઃ ॥
તથૈવાશોકપુન્નાગકેતકીબકુલાંસ્તથા

ચંપકાન્સપ્તપર્ણાંશ્ચ કર્ણિકારાન્સુમાલતીઃ ॥
પારિજાતાન્કોવિદારા ન્મન્દારેન્દીવરાંસ્તથા

પાટલાન્પુષ્પિતાન્રમ્ભાન્દેવદારુદ્રુમાંસ્તથા ॥
શાલાંસ્તાલાંશ્ચ સ્તમાલાંનિચુલાન્વઞ્જુલાંસ્તથા

ચકોરૈઃ શતપત્રૈશ્ચ ભૃંગરાજૈઃ સમાવૃતાન્ ॥
કોકિલૈઃ કલવિંકૈશ્ચ હારીતૈર્જીવજીવકૈઃ

પ્રિયપુત્રૈશ્ચાતકૈશ્ચ શુકૈરન્યૈર્વિહંગમૈઃ ॥
શ્રોત્રરમ્યં સુમધુરં કૂજ દ્ભિશ્ચાપ્યધિષ્ઠિતૈઃ

સરાંસિ ચ સપદ્માનિ મનોજ્ઞસલિલાનિ ચ ॥
કુમુદૈઃ પુણ્ડરીકૈશ્ચ તથા રોચનકોત્પલૈઃ

કહ્લારૈઃ કમલૈશ્ચાપિ ચર્ચિતાનિ સમંતતઃ ॥
કદંબૈશ્ચક્રવાકૈશ્ચ તથૈવ જલકુક્કુટૈઃ

કારણ્ડવૈઃ પ્લવૈર્હંસૈઃ કૂર્મૈર્મંડુભિરેવ ચ ॥
એતૈરન્યૈશ્ચ કીર્ણાનિ તથાન્યૈર્જલવા સિભિઃ

ક્રમેણ સંચરન્રામઃ પ્રેક્ષમાણો મનોરમમ્ ॥
જગામાનુગતઃ સ્ત્રીભિર્લતાગૃહમનુત્તમમ્

સ દદર્શ દ્વિજાંસ્તત્ર વેદવેદાંગપાર ગાન્ ॥
કૌશિકાન્ભાર્ગવાંશ્ચૈવ ભારદ્વાજાંશ્ચ ગૌતમાન્

વિવિધેષુ ચ સંભૂતાન્વંશેષુ દ્વિજસત્તમાન્ ॥
કથાશ્રવણસોત્કણ્ઠાનુપવિષ્ટાન્મહા ત્મનઃ

કૃષ્ણાજિનોત્તરીયેષુ કૂર્ચેષુ ચ વૃસીષુ ચ ॥
સૂતે ચ તેષાં મધ્યસ્થં કથયાનં કથાઃ શુભાઃ

પૌરાણિકાઃ સુરર્ષીણામા દ્યાનાં ચરિતક્રિયાઃ ॥
દૃષ્ટ્વા રામં દ્વિજાઃ સર્વે મધુપાનારુણેક્ષણમ્

મત્તોઽયમિતિ મન્વાનાઃ સમુત્તસ્થુસ્ત્વરાન્વિતાઃ ॥
પૂજયન્તો હલધરં તમૃતે સૂતવંશજમ્

તતઃ ક્રોધસમાવિષ્ટો હલી સૂતં મહાબલઃ ॥
નિજઘાન વિવૃત્તાક્ષઃ ક્ષોભિતાશેષદાનવઃ

અન્વાસિતે પદં બ્રાહ્મ્યં તસ્મિન્સૂતે નિપાતિતે ॥
નિષ્ક્રાન્તાસ્તે દ્વિજાઃ સર્વે વનાત્કૃષ્ણાજિનાંબરાઃ

અવધૂતં તથાત્માનં મન્યમાનો હલાયુધઃ ॥
ચિન્તયામાસ સુમહન્મયા પાપમિદં કૃતમ્

બ્રહ્માસનગતો હ્યેષ યઃ સૂતો વિનિપાતિતઃ॥
તથા હ્યેતે દ્વિજાઃ સર્વે મામવેક્ષ્ય વિનિર્ગતાઃ

શરીરસ્ય ચ મે ગન્ધો લોહસ્યેવાસુખાવહઃ ॥
આત્માનં ચાવગચ્છામિ બ્રહ્મઘ્નમિતિ કુત્સિતમ્

ધિઙ્મમાર્થં તથા મદ્યં મહિમાનમકીર્તિદમ્ ॥
યેના વિષ્ટેન સુમહન્મયા પાપમિદં કૃતમ્

સ્મૃત્યુક્તં તે કરિષ્યામિ પ્રાયશ્ચિત્તં યથાવિધિ॥
ઉક્તમસ્ત્યેવ મનુના પ્રાયશ્ચિત્તાદિકં ક્રમાત્

જપઃ પ્રચ્છન્નપાપાનાં મનસ્તાપ એવ ચ॥
ભૂતાત્મનસ્તપોવિદ્યે બુદ્ધેર્જ્ઞાનં વિશોધનમ્

ક્ષેત્રેશ્વરસ્ય વિજ્ઞાનાદ્વિશુદ્ધિઃ પરમા મતા॥
શરીરસ્ય વિશુદ્ધિસ્તુ પ્રાયશ્ચિત્તૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ

તતોઽદ્યતઃ કરિષ્યામિ વ્રતં દ્વાદશવાર્ષિકમ્॥
સ્વકર્મખ્યાપનં કુર્વન્પ્રાયશ્ચિત્તમનુત્તમમ્

ઇયં વિશુદ્ધિરજ્ઞાનાદ્ધત્વા ચાકામતો દ્વિજમ્ ॥
કામતો બ્રાહ્મણવધે નિષ્કૃતિર્ન વિધીયતે

યઃ કામતો મહાપાપં નરઃ કુર્ય્નાત્કથંચન ॥
ન તસ્ય નિષ્કૃતિર્દૃષ્ટા ભૃગ્વગ્નિપતનાદૃતે

અકામતઃ કૃતે પાપે પ્રાયશ્ચિત્તં વિદુર્બુધાઃ ॥
કામકારકૃતેઽપ્યાહુરેકે શ્રુતિનિદર્શનાત્

વિધિઃ પ્રાથમિકસ્તસ્માદ્દ્વિતીયે દ્વિગુણં ચરેત્ ॥
તૃતીયે ત્રિગુણં પ્રોક્તં ચતુર્થે નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

ઔષધં સ્નેહમાહારં દદદ્ગોબ્રાહ્મણાદિષુ ॥
દીયમાને વિપત્તિઃ સ્યાન્ન સ પાપેન લિપ્યતે

અકારણં તુ યઃ કશ્ચિદ્દ્વિજઃ પ્રાણાન્પરિત્યજેત્ ॥
તસ્યૈવ તત્ર દોષઃ સ્યાન્ન તુ યોઽસ્મૈ દદાતિ તત્

પરિષ્કૃતો યદા વિપ્રો હત્વાઽઽત્માનં મૃતો યદિ ॥
નિર્ગુણઃ સહસા ક્રોધાદ્ગૃહક્ષેત્રાદિકારણાત્

ત્રિવાર્ષિકં વ્રતં કુર્યા ત્પ્રતિલોમાં સરસ્વતીમ્ ॥
ગચ્છેદ્વાપિ વિશુદ્ધ્યર્થં તત્પાપસ્યેતિ નિશ્ચિતમ્

ઉદ્દિશ્ય કુપિતો હત્વા તોષિતં વાસયેત્પુનઃ ॥
તસ્મિન્મૃતે ન દોષોઽસ્તિ દ્વયોરુચ્છ્રાવણે કૃતે

ષણ્ઢં તુ બ્રાહ્મણં હત્વા શૂદ્રહત્યાવ્રતં ચરેત્ ॥
બહૂનામેકકાર્યાણાં સર્વેષાં શસ્ત્રધારિણામ્

યદ્યેકો ઘાતયેત્તત્ર સર્વે તે ઘાતકાઃ સ્મૃતાઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તે વ્યવસિતે યદિ કર્તા વિપદ્યતે

એનસ્તત્પ્રાપ્નુયાદેનમિહ લોકે પરત્ર ચ ॥
તદહં કિં કરોમ્યેષ ક્વ ગચ્છામિ દુરાત્મવાન્

ધિઙ્માં ચ પાપચરિતં મહાદુષ્કૃતકર્મિણમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યેવં વિલપન્યાવચ્છોકા કુલિતમાનસઃ ॥
તાવદાકાશસંભૂતા વાગુવાચાશરીરિણી

ભોભો રામ ન સંતાપસ્ત્વયા કાર્યઃ કથંચન ॥
ગચ્છ પ્રાભાસિકં ક્ષેત્રં યત્ર દેવી સરસ્વતી

પઞ્ચસ્રોતાઃ સ્થિતા તત્ર પઞ્ચપાતકનાશની ॥
નદીનાં પ્રવરા સા તુ બ્રહ્મભૂતા સરસ્વતી

એકતઃ સર્વતીર્થાનિ બ્રહ્માણ્ડે સચરાચરે ॥
ગંગાદીનિ નરશ્રેષ્ઠ તેષાં પુણ્યા સરસ્વતી

તાવદ્ગર્જંતિ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ ॥
યાવન્ન દૃશ્યતે દેવી પ્રભાસસ્થા સર સ્વતી

તસ્માત્તત્રૈવ ગચ્છ ત્વં યત્ર દેવી સરસ્વતી ॥
નાન્યૈસ્તીર્થૈઃ સહસ્રૈસ્ત્વં કર્તું શક્યો વિકલ્મષઃ

તન્મા કાર્ષીર્વિલંબં ત્વં ગચ્છ તીરં મહોદધેઃ ॥
પ્રાભાસિકે મહાદેવીં પ્રતિલોમાં વિગાહય

તત્રૈવારાધય વિભું લિંગરૂપિણમીશ્વરમ્ ॥
પ્રતિષ્ઠાપ્ય મહાપાપાચ્છારી રાત્ત્વં વિમોક્ષ્યસિ

ઇતિ શ્રુત્વા વચો રામઃ પરમાનંદપૂરિતઃ ॥
પ્રભાસક્ષેત્રગમને મતિં ચક્રે મહામનાઃ

તતઃ સ્વસૈન્યસંયુક્તો દ્રવ્યોપસ્કરસંયુતઃ ॥
આજગામ મહાક્ષેત્રં પ્રભાસમિતિ વિશ્રુતમ્

દૃષ્ટ્વા મનોરમ તીર્થં સરસ્વત્યબ્ધિસંગમે ॥
ચકાર હૃદિ સંકલ્પં પ્રતિ લોમાવગાહને

આહૂય બ્રાહ્મણાંસ્તત્ર પ્રભાસક્ષેત્રવાસિનઃ ॥
સમ્યગ્યાત્રાવિધાનેન યાત્રાં તત્રાકરોદ્વિભુઃ

યાનિ પ્રાભાસિકે ક્ષેત્રે તીર્થાનિ વિવિધાનિ તુ ॥
રવિયોજનસંસ્થાનિ તેષુ યાત્રાં ચકાર સઃ

પ્રત્યેકં ચ દદૌ તેષુ દાનાનિ વિવિધાનિ તુ ॥
તથાઽધઃ સ્થાપ યામાસ સરસ્વત્યબ્ધિસંગમે

પૂર્વભાગે મહાલિંગં કૃત્વા યજ્ઞવિધિક્રિયામ્ ॥
એવં કૃતે મહાદેવિ વિમુક્તઃ પાતકૈરભૂત્

નિર્મર્લાંગસ્તતો દેવિ દિનાનિ દશ સંસ્થિતઃ ॥
તતસ્તાં ચૈવ સ સ્નાત્વા પ્રતિલોમાં ક્રમાદ્યયૌ ॥
પ્લક્ષાવહરણં યાવત્સમુદ્રાચ્ચ હિમાહ્વયમ્ ॥

એવં મુક્તઃ સ પાપૌઘૈ રામોઽભૂત્પ્રથિતઃ પ્રિયે ॥
તસ્ય લિંગસ્ય માહાત્મ્યાત્સરસ્વત્યાઃ પ્રસાદતઃ

યસ્તત્પૂજયતે દેવિ લિંગં પાપભયાપહમ્ ॥
રામેશ્વરેતિ કથિતં સોઽપિ મુચ્યેત પાતકાત્

અષ્ટમ્યાં ચ વિશેષેણ બ્રહ્મકૂર્ચવિધાનતઃ ॥
યસ્તત્ર કુરુતે દેવિ સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

સ્નાત્વા તત્ર વરારોહે સરસ્વત્યબ્ધિસંગમે ॥
રામેશ્વરેતિનામાનં તતઃ સંપૂજ્ય શંકરમ્ ॥
ગોદાનં તત્ર દેયં તુ સમ્યગ્યાત્રાફલેપ્સુભિઃ

ઇત્યેવં કથિતં દેવિ રામેશ્વરમહોદયમ્ ॥
યચ્છ્રુત્વા માનવઃ સમ્યક્છ્રદ્ધાવાન્પ્રાપ્નુયાદ્દિવમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે રામેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ