સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.20-3

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અથ દૈત્યાવતારાણાં ક્રમો હિ કથ્યતે પુનઃ ॥
હિરણ્યકશિપૂ રાજા વર્ષાણામર્બુદં બભૌ

તથા શત સહસ્રાણિ યાનિ કાનિ દ્વિસપ્તતિમ્ ॥
અશીતિં ચ સહસ્રાણિ ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરોઽભવત્

સૌત્યેઽહન્યતિરાત્રસ્ય કશ્યપસ્યાશ્વમેધિકે

ઉપક્ષિપ્તા સનં યત્તુ હોતુરર્થે હિરણ્મયમ્ ॥
નિષસાદ સ ગર્તો(?)ઽત્ર હિરણ્યકશિપુસ્તતઃ

શતવર્ષસહસ્રાણાં તપશ્ચક્રે સુદુશ્ચરમ્ ॥
દશવર્ષસહસ્રાણિ દિત્યા ગર્ભે સ્થિતઃ પુરા

હિરણ્યકશિપોર્દૈત્યઃ શ્લોકો ગીતઃ પુરાતનઃ ॥
રાજા હિરણ્યકશિપુર્યાં યામાશાં નિરીક્ષતે

તસ્યાં તસ્યાં દિશિ સુરા નમશ્ચક્રુઃ સહર્ષિભિઃ ૧।
પર્યાયે તસ્ય રાજાભૂદ્બલિર્વર્ષાર્બુદં પુનઃ

ષષ્ટિં ચૈવ સહસ્રાણિ ત્રિંશચ્ચ નિયુતાનિ ચ ॥
બલે રાજ્યાધિકારસ્તુ યાવ ત્કાલં બભૂવ હ

પ્રહ્લાદો નિગૃહીતોઽભૂત્તાવત્કાલં તથા સુરૈઃ ૧।
ઇંદ્રાદયસ્તે વિખ્યાતા અસુરાઞ્જઘ્નુરોજસા

દૈત્યસંસ્થમિદં સર્વમા સીદ્દશયુગં કિલ ॥
અસપત્નં તતઃ સર્વમષ્ટાદશયુગં પુનઃ

ત્રૈલોક્યમિદમવ્યગ્રં મહેંદ્રેણ તુ પાલિતમ્ ॥
ત્રેતાયુગે તુ દશમે કાર્ત્તવીર્યો મહાબલઃ

પંચાશીતિસહસ્રાણિ વર્ષાણાં વૈ નરાધિપઃ ॥
સ સપ્તરત્નવાન્સમ્રાટ્ ચક્રવર્તી બભૂવ હ

દ્વીપેષુ સપ્તસુ સ વૈ ખડ્ગી ચર્મી શરાસની ॥
રથી રાજા સાનુચરો યોગાચ્ચૌરાનપશ્યત

પ્રણષ્ટદ્રવ્યતા યસ્ય સ્મરણાન્ન ભવેન્નૃણામ્ ॥
ચતુર્યુગે ત્વતિક્રાંતે મનૌ હ્યેકાદશે પ્રભૌ

અર્દ્ધાવશિષ્ટે તસ્મિંસ્તુ દ્વાપરે સંપ્રવર્તિતે ॥
માનવસ્ય નરિષ્યંતો હ્યાસીત્પુત્રો મદઃ કિલ ॥।

નવમસ્તસ્ય દાયાદસ્તૃણબિંદુરિતિ સ્મૃતઃ ॥
ત્રેતાયુગમુખે રાજા તૃતીયે સંબભૂવ હ

તસ્ય કન્યા ત્વિલવિલા રૂપે ણાપ્રતિમાઽભવત્ ॥
પુલસ્ત્યાય સ રાજર્ષિસ્તાં કન્યાં પ્રત્યપાદયત્

ઋષિરૈલવિલો યસ્યાં વિશ્રવાઃ સમપદ્યત ॥
તસ્ય પત્ન્યશ્ચ તિસ્રસ્તુ પૌલસ્ત્યકુલમંડનાઃ

બૃહસ્પતેઃ શુભા કન્યા નામ્ના વૈ વેદવર્ણિની ॥
પુષ્પોત્કટા ચ વીકા ચ ઉભે માલ્યવતઃ સુતે

કેકસી માલિનઃ કન્યા તસ્યાં દેવિ શૃણુ પ્રજાઃ ॥
જ્યેષ્ઠં વૈશ્રવણં તસ્ય સુષુવે વરવર્ણિની

અષ્ટદં(?) હરિચ્છ્મશ્રું શંકુકર્ણં વિલોહિતમ્ ॥
શ્વપાદં હ્રસ્વબાહું ચ પિંગલં શુચિભૂષણમ્

ત્રિપાદં તુ મહાકાયં સ્થૂલશીર્ષં મહાહનુમ્ ॥
એવંવિધં સુતં દૃષ્ટ્વા વિરૂપં રૂપતસ્તદા

તદા દૃષ્ટ્વાબ્રવીત્તં તુ કુબેરોઽયમિતિ સ્વયમ્॥
કુત્સાયાં ક્વિતિશબ્દોયં શરીરં વેરમુચ્યતે

કુબેરઃ કુશરીરત્વાન્નામ્ના તેન ચ સોંકિતઃ ॥
તસ્ય ભાર્ય્યાઽભવદ્વૃદ્ધિઃ પુત્રસ્તુ નલકૂબરઃ

કૈકસ્યજનયત્પુત્રં રાવણં રાક્ષસાધિપમ્ ॥
શંકુકર્ણં દશગ્રીવં પિગલં રક્તમૂર્દ્ધજમ્

વસુપાદં વિંશદ્ભુજં મહાકાયં મહાબલમ્ ॥
કાલાંજનનિભં ચૈવ દંષ્ટ્રિણં રક્તલોચનમ્

રાક્ષસેનૌજસા યુક્તં રૂપેણ ચ બલેન ચ ॥
નિસર્ગાદ્દારુણઃ ક્રૂરો રાવણાદ્રાવણઃ સ્મૃતઃ

હિરણ્યકશિપુસ્ત્વાસીત્સ રાજા પૂર્વજન્મનિ ॥
ચતુર્યુગાનિ રાજા તુ તથા દશ સ રાક્ષસઃ

પંચ કોટીસ્તુ વર્ષાણાં સંખ્યતાઃ સંખ્યાયા પ્રિયે ॥
નિયુતાન્યેકષષ્ટિં ચ સંખ્યાવદ્ભિરુદાહૃતમ્

ષષ્ટિં ચૈવ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં સ હિ રાવણઃ ॥
દેવતાનામૃષીણાં ચ ઘોરં કૃત્વા પ્રજાગરમ્

ત્રેતાયુગે ચતુર્વિંશે રાવણસ્તપસઃ ક્ષયાત્ ॥
રામં દાશરથિં પ્રાપ્ય સગણઃ ક્ષયમેયિવાન્

યોઽસૌ દેવિ દશગ્રીવઃ સંબભૂવારિમર્દ્દનઃ ॥
દમઘોષસ્ય રાજર્ષેઃ પુત્રો વિખ્યાતપૌરુષઃ

શ્રુતશ્રવાયાં ચૈદ્યસ્તુ શિશુપાલો બભૂવ હ ॥
રાવણં કુંભકર્ણં ચ કન્યાં શૂર્પણખાં તથા

વિભીષણં ચતુર્થં ચ કૈકસ્યજનયત્સુતાન્ ॥
મનોહરઃ પ્રહસ્તશ્ચ મહાપાર્શ્વઃ ખરસ્તથા

પુષ્પોત્કટાયાસ્તે પુત્રાઃ કન્યા કુમ્ભીનસી તથા ॥
ત્રિશિરા દૂષણશ્ચૈવ વિદ્યુજ્જિહ્વશ્ચ રાક્ષસઃ॥
કન્યૈકા શ્યામિકા નામ વીકાયાઃ પ્રસવઃ સ્મૃતઃ

ઇત્યેતે ક્રૂરકર્માણઃ પૌલસ્ત્યા રાક્ષસા નવ ॥
વિભીષણો વિશુદ્ધાત્મા દશમઃ પરિકીર્તિતઃ

પુલહસ્ય મૃગાઃ પુત્રાઃ સર્વે વ્યાલાશ્ચ દંષ્ટ્રિણઃ ॥
ભૂતાઃ પિશાચાઃ સર્પાશ્ચ શૂકરા હસ્તિનસ્તથા ॥

અનપત્યઃ ક્રતુસ્ત્વસ્મિન્સ્મૃતો વૈવસ્વતેંતરે ॥
અત્રેઃ પત્ન્યો દશૈવાસન્સુન્દર્યશ્ચ પતિવ્રતાઃ

ભદ્રાશ્વસ્ય ઘૃતાચ્યંતા જજ્ઞિરે દશ ચાપ્સરાઃ

ભદ્રા શૂદ્રા ચ મદ્રા ચ નલદા જલદા તથા ॥
ઉર્ણા પૂર્ણા ચ દેવેશિ યા ચ ગોપુચ્છલા સ્મૃતા

તથા તામરસા નામ દશમી રક્તકોટિકા ॥
એતાસાં ચ મહાદેવિ ખ્યાતો ભર્ત્તા પ્રભાકરઃ

સ્વર્ભાનુના હતે સૂર્યે પતિતેસ્મિન્દિવો મહીમ્ ॥
તમોઽભિભૂતે લોકેસ્મિન્પ્રભા યેન પ્રવર્ત્તિતા ॥!

સ્વસ્તિ તેસ્ત્વિતિ ચૈવોક્તઃ પતન્નિહ દિવાકરઃ ॥
બ્રહ્મર્ષેર્વચનાત્તસ્ય ન પપાત યતઃ પ્રભુઃ

તતઃ પ્રભાકરેત્યુક્તઃ પ્રભુરેવં મહર્ષિભિઃ ॥
ભદ્રાયાં જનયામામ્ સોમં પુત્રં યશસ્વિનમ્

ત્વિષિમાન્ધર્મપુત્રસ્તુ સોમો દેવો વરસ્તુ સઃ ॥
શીતરશ્મિઃ સમુત્પન્નઃ કૃત્તિકાસુ નિશાચરઃ॥ ।૪૫॥
પિતા સોમસ્ય વૈ દેવિ જજ્ઞેઽત્રિર્ભગવાનૃષિઃ ॥
તત્રાત્રિઃ સર્વલોકેશં ભૃત્વા સ્વે નયને સ્થિતઃ

કર્મણા મનસા વાચા શુભાન્યેવ સમા ચરત્ ॥
કાષ્ઠકુડ્યશિલાભૂત ઊર્દ્ધ્વબાહુર્મહાદ્યુતિઃ

સુદુસ્તરં નામ તપસ્તેન તપ્તં મહત્પુરા ॥
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ દિવ્યાનિ સુરસુંદરિ

તસ્યોર્દ્ધ્વરેતસસ્તત્ર સ્થિતસ્યાનિમિષસ્ય હ ॥
સોમત્વં વપુરાપેદે મહાબુદ્ધેસ્તુ વૈ શુભે

ઊર્દ્ધ્વમાચક્રમે તસ્ય સોમસંભાવિતાત્મનઃ ॥
નેત્રાભ્યાં સોમઃ સુસ્રાવ દશધા દ્યોતયન્દિશઃ

તદ્ગર્ભં વિધિના દૃષ્ટા દિશોદશ દધુસ્તદા ॥
સમેત્ય ધારયામાસુર્ન ચ ધર્તુમશક્નુવન્ ॥

સ તાભ્યઃ સહસૈવેહ દિગ્ભ્યો ગર્ભશ્ચ શાશ્વતઃ ॥ પપાત ભાવયઁલ્લોકાઞ્છીતાંશુઃ સર્વભાવનઃ

યદા ન ધારણે શક્તાસ્તસ્ય ગર્ભસ્ય તાઃ સ્ત્રિયઃ ॥
તતસ્તાભ્યઃ સ શીતાંશુર્નિપપાત વસુંધરામ્

પતિતં સોમમાલોક્ય બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ॥
રથમારોપયામાસ લોકાનાં હિતકા મ્યયા

સ તદૈવ મયા દેવિ ધર્માર્થં સત્યસંગરઃ ॥
યુક્તો વાજિસહસ્રેણ સિતેન સુરસુંદરિ

તસ્મિન્નિપતિતે દેવિ પુત્રેત્રેઃ પરમાત્મ નિ ॥
તુષ્ટુવુર્બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસાઃ સપ્ત યે શ્રુતાઃ

તથૈવાંગિરસઃ સર્વે ભૃગોશ્ચૈવાત્મજાસ્તથા ॥
ઋગ્ભિસ્તુ સામભિશ્ચૈવ તથૈવાંગિરસૈરપિ ॥

તસ્ય સંસ્તૂયમાનસ્ય તેજઃ સોમસ્ય ભાસ્વતઃ ॥
આપ્યાયમાનં લોકાંસ્ત્રીન્ભાસયામાસ સર્વશઃ

સ તેન રથમુખ્યેન સાગરાંતાં વસુંધરામ્ ॥
ત્રિઃસપ્તકૃત્વોતિયશાશ્ચકારાભિપ્રદક્ષિણમ્

તસ્ય યચ્ચાપિ તત્તેજઃ પૃથિવીમન્વપદ્યત ॥
ઓષધ્યસ્તાઃ સમુત્પન્નાસ્તે જસાઽજ્વલયન્પુનઃ

તાભિર્ધિનોત્યયં લોકં પ્રજાશ્ચૈવ ચતુર્વિધાઃ ॥
ઓષધ્યઃ ફલપાકાંતાઃ કણાઃ સપ્તદશ સ્મૃતાઃ

વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ

પ્રિયંગુઃ કોવિદારશ્ચ કોરદૂષાઃ સતીનકાઃ ॥
માષા મુદ્ગા મસૂરાશ્ચ નિષ્પાવાઃ સકુલત્થકાઃ ॥

આઢક્યશ્ચણકાશ્ચૈવ કણાઃ સપ્તદશ સ્મૃતાઃ ॥
ઇત્યેતા ઓષધીનાં ચ ગ્રામ્યાણાં જાતયઃ સ્મૃતાઃ

ઓષધ્યો યજ્ઞિયાશ્ચૈવ ગ્રામ્યા રણ્યાશ્ચતુર્દ્દશ ॥
વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમાસ્ત્વણવસ્તિલાઃ

પ્રિયંગુષષ્ઠા ઇત્યેતે સપ્તમાસ્તુ કુલત્થકાઃ ॥
શ્યામાકાસ્ત્વથ નીવારા જર્તિલાઃ સગવેધુકાઃ

ઊરુવિન્દા મર્કટકાસ્તથા વેણુયવાશ્ચ યે ॥
ગ્રામ્યારણ્યાસ્તથા હ્યેતા ઓષધ્યસ્તુ ચતુર્દશ

તૃણગુલ્મલતા વીરુદ્વલ્લીગુચ્છાદિ કોટિશઃ ॥
એતેષામધિપશ્ચન્દ્રો ધારયત્યખિલં જગત્

જ્યોત્સ્નાભિર્ભગવાન્સોમો જગતો હિતકામ્યયા ॥
તતસ્તસ્મૈ દદૌ રાજ્યં બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ

બીજૌષધીનાં વિપ્રાણાં મંત્રાણાં ચ વરાનને ॥
સોઽભિષિક્તો મહાતેજા રાજા રાજ્યે નિશાકરઃ

ત્રીઁલ્લોકાન્ભાવયામાસ સ્વભાસા ભાસ્વતાં વરઃ॥
તં સિની ચ કુહૂશ્ચૈવ દ્યુતિઃપુષ્ટિઃ પ્રભા વસુઃ

કીર્તિર્ધૃતિશ્ચ લક્ષ્મીશ્ચ નવ દેવ્યઃ સિષેવિરે॥
સપ્તવિંશતિરિંદોસ્તુ દાક્ષાયણ્યો મહાવ્રતાઃ

દદૌ પ્રાચેતસો દક્ષો નક્ષત્રાણીતિ યા વિદુઃ॥
સ તત્પ્રાપ્ય મહ્દ્રાજ્યં સોમઃ સોમવતાં વરઃ

સમાજહ્રે રાજસૂયં સહસ્રશતદક્ષિણમ્ ॥
હિરણ્યગર્ભશ્ચોદ્ગાતા બ્રહ્મા બ્રહ્મત્વમેયિવાન્

સદસ્યસ્તસ્ય ભગવાન્હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ॥
સનત્કુમારપ્રમુખૈરાદ્યૈર્બ્રહ્મર્ષિભિર્વૃતઃ

દક્ષિણામદદાત્સોમસ્ત્રીઁલ્લોકાંસ્તુ વરાનને ॥
તેભ્યો બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ સદસ્યેભ્યશ્ચ વૈ શુભે ॥

પ્રાપ્યાવભૃથમવ્યગ્રઃ સર્વદેવર્ષિપૂજિતઃ ॥
અતિરાજતિ રાજેન્દ્રો દશધા ભાવયન્દિશઃ

તેન તત્પ્રાપ દુષ્પ્રાપ્યમૈશ્વર્ય્યમકૃતા ત્મભિઃ ॥
સ એવં વર્ત્તતે ચન્દ્રશ્ચાત્રેય ઇતિ વિશ્રુતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ચન્દ્રોત્પત્તિવર્ણનંનામ વિંશોઽધ્યાયઃ