સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.20-2

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મઘોષધ્વનિં શ્રુત્વા દાનવો દુર્મુખસ્તદા ॥
ક્રોધસંરક્તનયનો દુર્વાસસમથાબ્રવીત્

હન્યમાનસ્ત્વમસ્માભિર્યદિ મુક્તોસિ વૈ દ્વિજ ॥
કસ્માત્પુનઃ સમાયાતો મરણાય ચ દુષ્ટધીઃ

ઇત્યુક્ત્વા મુષ્ટિના હન્તું પ્રાદ્રવદ્દાનવાધમઃ ॥
પ્રાહ પ્રધાવમાનં તં દુર્વાસા મુનિસત્તમઃ

સ્પર્શં મા કુરુ પાપિષ્ઠ બ્રાહ્મણં માં કૃતાહ્નિકમ્ ॥
તં દૃષ્ટ્વા દાનવં વિષ્ણુર્બ્રાહ્મણં હન્તુમુદ્યતમ્

તસ્ય ક્રુદ્ધો જગન્નાથો દુર્વાસસઃ કૃતે તદા ॥
ચક્રેણ ક્ષુરધારેણ શિરશ્ચિચ્છેદ લીલયા

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
દુર્મુખં નિહતં દૃષ્ટ્વા દાનવો દુઃસહસ્તદા ॥
આક્રોશદુચ્ચૈર્દિતિજાઞ્છીઘ્રમાગમ્યતામિતિ

શ્રુત્વા દૈત્યગણાઃ સર્વે દુર્મુખં નિહતં તદા ॥
દુર્વાસસં પુનસ્તત્ર પરિત્રાતં ચ વિષ્ણુના ॥

કૂર્મપૃષ્ઠો ગોલકશ્ચ ક્રોધનો વેદદૂષકઃ ॥
યજ્ઞઘ્નો યજ્ઞહંતા ચ ધર્માન્તકસ્તપસ્વિહા

એતે ચાન્યે ચ બહવો વિવિધાયુધપાણયઃ ॥ ॥
ક્રોધસંરક્તનયનાઃ શપન્તો બ્રાહ્મણં તથા

પરિક્ષિપ્ય તદાત્રેયં વિષ્ણું સંકર્ષણં તથા ॥
તોમરૈર્ભિન્દિપાલૈશ્ચ મુશલૈશ્ચ ભુશુંડિભિઃ

અસ્ત્રૈર્નાનાવિધૈશ્ચાપિ યુયુધુઃ ક્રોધમૂર્છિતાઃ ॥
દાનવૈઃ સંવૃતો વિષ્ણુઃ સમન્તાદ્ઘોરદર્શનૈઃ

સંકર્ષણશ્ચ શુશુભે ચંદ્રાદિત્યૌ ઘનૈરિવ ॥
ગૃહીત્વા ધનુષી દિવ્યે શીઘ્રં સંયોજ્ય ચાશુગાન્

તાન્માર્ગણગણૈર્દૈત્યાઞ્જઘ્નતુસ્તે મહામૃધે ॥
તે હન્યમાનાઃ સમરે વિષ્ણુના વિદ્રુતા દિશઃ

દાનવાન્વિદ્રુતાન્દૃષ્ટ્વા વિષ્ણુના નિહતાન્પરાન્ ॥
ગોલકઃ કૂર્મપૃષ્ઠશ્ચ માનં કૃત્વા ન્યવર્તતામ્

સંકર્ષણં ગોલકશ્ચ હ્યાજઘાન ત્રિભિઃ શરૈઃ ॥
અનન્તં વ્યથિતં દૃષ્ટ્વા ગોલકઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ

ઉત્પત્ય તરસા મૂર્ધ્નિ દુર્વાસસમતાડયત્ ॥
સ મુષ્ટિઘાતાભિહતશ્ચુક્રોશ પતિતઃ ક્ષિતૌ

સંકર્ષણસ્તુ પતિતં દૃષ્ટ્વા મૂર્ધ્નિ પ્રતાડિતમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા ચુકોપ ભગવાંસ્તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥
સંગૃહ્ય મુશલં વીરો જઘાન સમરે રિપુમ્

મુશલેનાહતો મૂર્ધ્નિ ગોલકો વિકલેન્દ્રિયઃ ॥
સંભિન્નમસ્તકશ્ચૈવ પપાત ચ મમાર ચ

ગોલકં પતિતં દૃષ્ટ્વા ક્રન્દંતં બ્રાહ્મણં તથા ॥
કૂર્મપૃષ્ઠં ચ ભગવાન્વિષ્ણુર્હન્તું મનો દધે ॥
નારાચેન સુતીક્ષ્ણેન જઘાન હૃદયે રિપુમ્

સ વિષ્ણુબાણાભિહતસ્ત્યક્તશસ્ત્રઃ પલાયિતઃ ॥
તસ્મિન્પ્રભિન્નેઽતિબલે ગતે વૈ કૂર્મપૃષ્ઠકે ॥
અભજ્યત બલં સર્વં વિદ્રુતં ચ દિશો દશ

તત્પ્રભગ્રં બલં સર્વં નિહતં ગોલકં તથા ॥
દ્વારસ્થઃ કથયામાસ દૈત્યરાજ્ઞે કુશાય સઃ

ગોલકં નિહતં શ્રુત્વા દૈત્યાનન્યાંશ્ચ દૈત્યરાટ્ ॥
યોધાનાજ્ઞાપયામાસ સન્નદ્ધાન્સ્વબલસ્ય ચ

આજ્ઞાં કુશસ્ય તે લબ્ધ્વા દૈત્યાઃ પંચજનાદયઃ ॥
યુદ્ધાયાભિમુખાઃ સર્વે રથૈર્નાગૈશ્ચ નિર્યયુઃ

અનીકં દશસાહસ્રં કૂર્મપૃષ્ઠસ્ય નિર્યયૌ ॥
અયુતે દ્વે રથાનાં તુ નાગાનામયુતં તથા

દશાયુતાનિ ચાશ્વાનામુષ્ટ્રાણાં ચ તથૈવ ચ ॥
બકશ્ચ નિર્યયૌ દૈત્યો બહુસૈન્યસમન્વિતઃ

તથા દીર્ઘનખો દૈત્યઃ સ્વેનાનીકેન સંવૃતઃ ॥
મંત્રિપુત્રો મહામાયો દૈત્યરાજ કુશસ્ય વૈ ॥
નિર્યયૌ વિઘસો દૈત્યઃ પ્રઘસશ્ચ મહાબલઃ

ઊર્દ્ધ્વબાહુર્વક્રશિરાઃ કઞ્ચુકશ્ચ શિવોલુકૈઃ ॥
બ્રહ્મઘ્નો યજ્ઞહા દૈત્યો રાહુર્બર્બરકસ્તથા

સુનામા વસુનામા ચ મંત્રિણૌ બુદ્ધિસત્તમૌ ॥
સેનાપતિશ્ચોગ્રદંષ્ટસ્તસ્ય ભ્રાતા મહાહનુઃ

એતે ચાન્યે ચ બહવો દૈત્યાઃ ક્રોધસમન્વિતાઃ ॥
મહતા રથઘોષેણ નિર્યયુર્યુદ્ધકાંક્ષિણઃ

સ્નાત્વા શુક્લાંબરધરઃ શુક્લમાલાવિભૂષિતઃ ॥
કુશઃ શંભું મહાદેવં ભવાનીપતિમવ્યયમ્ ॥
આર્ચયમાસ ભૂતેશં પરમેણ સમાધિના

પંચામૃતેન સંસ્નાપ્ય તથા ગન્ધૈર્વિ લિપ્ય ચ ॥
અર્ચયામાસ દૈત્યેન્દ્રો હ્યનેકકુસુમોત્કરૈઃ

ગીતવાદિત્રશબ્દૈશ્ચ તથા મંગલવાચકૈઃ ॥
પૂજયિત્વા મહાદેવં બ્રાહ્મણાન્સ્વસ્તિ વાચ્ય ચ

ભૂષયિત્વા ભૂષણૈશ્ચ મણિવજ્રવિભૂષણૈઃ ॥
મુકુટેનાર્કવર્ણેન જ્વલદ્ભાસ્કરરોચિષા

ભ્રાજમાનો દૈત્યરાજો હારેણાઽતીવ શોભિતઃ ॥
સંનહ્ય ચ મહાબાહુઃ સારથિં સમુદૈક્ષત

સુનામાનં વસું ચૈવ મંત્રિણૌ વાક્યમબ્રવીત્ ॥
કશ્ચાયમસુરાન્હંતિ કિમર્થં જ્ઞાયતામિતિ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રુરુર્વચનમબ્રવીત્ ॥
ગતેહ્નિ બ્રાહ્મણઃ સ્નાતું ગોમત્યાઃ સંગમે કિલ

આગતઃ પ્રતિષિદ્ધઃ સન્દૈત્યૈસ્તત્ર મહી પતે ॥
તેન વિષ્ણુઃ સમાનીતઃ સંકર્ષણસમન્વિતઃ

સોઽસ્માન્હંતિ મહારાજ બ્રહ્મણ્યો જગદીશ્વરઃ ॥
તેન તે બહવો દૈત્યા હતાઃ કેચિત્પલાયિતાઃ

॥ સુનામોવાચ ॥ ॥
સ્નાત્વા ગચ્છતુ વિપ્રોઽસૌ વાસુદેવસમન્વિતઃ ॥
રાજન્વૃથા વિગ્રહેણ કિં કાર્યં કથયસ્વ નઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા કુશઃ ક્રોધસમન્વિતઃ ॥
કથં ગોલકહંતારં ન હનિષ્યામિ કેશવમ્

એતાવદુક્ત્વા સ ક્રુદ્ધો યયૌ દૈત્યપતિસ્તદા ॥
તતો વાદિત્ર શબ્દૈશ્ચ ભેરીશબ્દૈઃ સમન્વિતઃ

દદર્શ તત્ર દેવેશં સહસ્રશિરસં પ્રભુમ્ ॥
તથા વિષ્ણું ચક્રપાણિં દુર્વાસસમકલ્મષમ્

ઈશ્વરાંશં ચ તં દૃષ્ટ્વા ન હન્તવ્યોઽયમીશ્વરઃ ॥
વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય તાન્સર્વાન્પ્રેરયામાસ દાનવાન્

નાગૈઃ પર્વતસંકાશૈ રથૈર્જલદસન્નિભૈઃ ॥
અશ્વૈર્મહાજવૈશ્ચૈવ પરિવવ્રુઃ સમંતતઃ

તતો યુદ્ધં સમભવદ્દેવયોર્દાનવૈઃ સહ ॥
આચ્છાદિતૌ તૌ દદૃશુર્દૈત્યૈર્દેવગણાસ્તદા

તતો ગૃહીત્વા મુશલં હલં ચ બલવાન્હલી ॥
જઘાન દૈત્યપ્રવરાન્કાલાનલયમોપમાન્

તે હન્યમાના દૈતેયા બલેન બલશાલિના ॥
સર્વતો વિદ્રુતા ભગ્નાઃ કુશમેવ યયુસ્તદા

બકશ્ચ યજ્ઞકોપશ્ચ બ્રહ્મઘ્નો વેદદૂષકઃ ॥
મહામખઘ્નો જંભશ્ચ રાહુર્વક્રશિરાસ્તથા

એતે ચાન્યે ચ બહવઃ પ્રવરા દાનવોત્તમાઃ ॥
ક્રોધસંરક્તનયના બિભિદુસ્તે જનાર્દ્દનમ્

તતઃ ક્રોધસમાયુક્તૌ સંકર્ષણજનાર્દનૌ ॥
ચક્રલાંગલઘાતેન જઘ્નતુર્દાનવોત્તમાન્

।
ચક્રેણ ચ શિરઃ કાયાચ્ચિચ્છેદાશુ બકસ્ય વૈ ॥
ચૂર્ણયામાસ મુશલી યજ્ઞહંતારમેવ ચ

રાહું જઘાન ચક્રેણ તથાન્યાન્મુશલેન ચ ॥
તે હતા હન્યમાનાશ્ચ ભગ્ના જગ્મુર્દિશો દશ

કુશઃ સ્વાં વાહિનીં દૃષ્ટ્વા વિદ્રુતાં નિહતાં તથા ॥
ક્રોધસંરક્તનયનઃ પ્રાહ યાહીતિ સારથિમ્

સ તયોરંતિકં ગત્વા નામ વિશ્રાવ્ય ચાત્મનઃ ॥
ઉવાચ કસ્ત્વં દૈતેયાન્મમ હંસિ ગદાધર

॥ શ્રીવાસુદેવ ઉવાચ ॥ ॥
યસ્માદ્વિમુક્તિદં પુણ્યં ગોમત્યુદધિસંગમમ્ ॥
રુદ્ધં દુરાત્મભિઃ પાપૈસ્તસ્માત્તે નિહતા મયા

॥ કુશ ઉવાચ ॥ ॥
માં ન જાનાસિ ચાત્રસ્થં કથં જીવન્પ્રયાસ્યસિ ॥
યુધ્યસ્વ ત્વં સ્થિરો ભૂત્વા તતસ્ત્યક્ષ્યસિ જીવિતમ્

ઇત્યુક્ત્વા પંચવિંશત્યા તાડયામાસ કેશવમ્ ॥
અનંતં ચાષ્ટભિર્બાણૈર્હત્વાઽઽત્રેયં નિરીક્ષ્ય તમ્ ॥
ઈશ્વરાંશં ચ તં દૃષ્ટ્વા પ્રાહ યાહીતિ મા ચિરમ્

સ બાણૈર્ભિન્નસર્વાંગઃ શાર્ઙ્ગં હિ ધનુષાં વરમ્ ॥
વિકૃષ્ય ઘાતયામાસ ચતુર્ભિશ્ચતુરો હયાન્

સારથેસ્તુ શિરઃ કાયાદર્દ્ધચંદ્રેણ પત્ત્રિણા ॥
ચિચ્છેદ ધનુરેકેન ધ્વજમેકેન ચિચ્છિદે

સ ચ્છિન્નધન્વા વિરથો હતાશ્વો હતસારથિઃ ॥
પ્રગૃહ્ય ચ મહાખઙ્ગમુવાચ વચનં તદા

યદિ ત્વાં પાતયિષ્યામિ કીર્તિર્મે હ્યતુલા ભવેત્ ॥
પાતિતોઽહં ત્વયા વીર યાસ્યામિ પરમાં ગતિમ્

તિષ્ઠતિષ્ઠ હરે સ્થાને શરણં મે સદાશિવઃ ॥
ધાવંતમતિસંક્રુદ્ધં ખઙ્ગહસ્તં નિરીક્ષ્ય તમ્ ॥
ચક્રેણ શિતધારેણ શિરશ્ચિચ્છેદ લીલયા

તં છિન્નશિરસં ભૂમૌ પતિતં વીક્ષ્ય દાનવમ્ ॥
અથોવાહ રથેનાજૌ દૈત્યઃ ખંજનકસ્તથા

અપયાતે કુશે દૈત્યે વિષ્ણુઃ સંકર્ષણસ્તદા ॥
દુર્વાસસા ચ સહિતઃ સંન્યવર્તત હર્ષિતઃ

શિવાલયે તુ પતિતં કુશં નિક્ષિપ્ય દાનવઃ ॥
સ્નાનગન્ધાર્ચનૈર્ધૂપૈર્ગીતવાદ્યૈરતોષયત્

અવાપ જીવિતં સદ્યઃ પ્રસાદાચ્છંકરસ્ય ચ ॥
ઉત્થિતઃ સ તદા દૈત્યો બ્રુવઞ્છિવશિવેતિ ચ

તં પુનર્જોવિતં દૃષ્ટ્વા દૈત્યં દૈત્યગણસ્તદા ॥
ઉવાચ સુમના વાક્યં વર્દ્ધસ્વ સુચિરં વિભો

સ્નાપયિત્વા યદિ પુનર્બ્રાહ્મણં વિનિવર્ત્તતે ॥
યથેષ્ટં ગચ્છતુ તદા કિં વૃથા વિગ્રહેણ તે

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા કુશો વચનમબ્રવીત્ ॥
ગચ્છ પ્રેષય તૌ શીઘ્રં વિપ્રત્રાણકરાવુભૌ

સ ચ રાજ્ઞા સમાદિષ્ટ સુમના મુનિસત્તમાઃ ॥
ઉવાચ વિષ્ણુમાનમ્ય નમસ્કૃત્ય હલાયુધમ્

કુશેન પ્રેષિતશ્ચાસ્મિ સમીપે તે જનાર્દન ॥
કિં તવાપકૃતં નાથ યેન દૈત્યાઞ્જિઘાંસસિ

દુર્વાસસં સ્નાપયિત્વા ગચ્છ મુક્તોઽસિ માનદ ॥
અમરત્વં મહાદેવાત્પ્રાપ્તં વિદ્ધિ કુશેન હિ

॥
॥ શ્રીવિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
મુક્તિતીર્થમિદં રુદ્ધં ભવદ્ભિઃ પાપકર્મભિઃ ॥
તસ્માદ્ધનિષ્યે સર્વાંશ્ચ દાનવાન્નાત્ર સંશયઃ

દુર્વાસસશ્ચ યે દર્ભાસ્તિલાશ્ચૈવાક્ષતૈઃ સહ ॥
પુનસ્તાનાનયધ્વં હિ ક્ષિપ્તા યે વરુણાલયે

સવાહનપરીવારાઃ સજાતિકુલબાંધવાઃ ॥
પુણ્યતીર્થમિદં હિત્વા પ્રવિશધ્વં ધરાતલે

સુમનાસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા ક્રોધસંરક્તલોચનઃ ॥
યુધ્યધ્વમિતિ તં ચોક્ત્વા નૈતદેવં ભવિષ્યતિ

કુશાય કથયામાસ યદુક્તં શાર્ઙ્ગધન્વિના ॥
ક્રુદ્ધસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા મંત્રિણા સમુદીરિતમ્

રથમારુહ્ય વેગેન યયૌ યોદ્ધુમરિંદમઃ ॥
સંસ્મૃત્ય મનસા દેવં પિનાકિં વૃષભધ્વજમ્

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં સુમહલ્લોમહર્ષણમ્ ॥
અન્યેષાં દાનવાનાં ચ કેશવસ્ય કુશસ્ય ચ

યજ્ઞઘ્નો ગદયા ગુર્વ્યા સંકર્ષણમતાડયત્ ॥
સંકર્ષણહતઃ શીર્ષ્ણિ મુસલેન પપાત હ

કઞ્ચુકં ચ જઘાનાશુ ચક્રેણ ભગવાન્હરિઃ ॥
ઉલ્મુકશ્ચાથ નિહતો બ્રહ્મઘ્નશ્ચ નિપાતિતઃ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવો ઘાતિતાઃ કેશવેન હિ ॥
દાનવાન્પતિતાન્દૃષ્ટ્વા કુશઃ પરમકોપિતઃ

જઘાન યુધિ સંરબ્ધઃ પરમાસ્ત્રેણ કેશવમ્ ॥
ભગવાન્ક્રોધસંયુક્તશ્ચક્રેણ ચાહરચ્છિરઃ

તં છિન્નશિરસં ભૂમૌ પાતિતં વીક્ષ્ય કેશવઃ ॥
ચિચ્છેદ બાહૂ પાદૌ ચ ખઙ્ગેન તિલશસ્તથા

ખંડશો ઘાતિતં દૃષ્ટ્વા કેશવેન કુશં તદા ॥
સંગૃહ્ય તે પુનર્દેત્યા નિન્યુઃ સર્વે શિવાલયમ્

પ્રસાદાચ્છૂલિનઃ સદ્યો જીવિતં પ્રાપ્ય દાનવઃ ॥
ઉત્થિતઃ સહસા ક્રુદ્ધઃ ક્વ વિષ્ણુરિતિ ચાબ્રવીત્

ગદામુદ્યમ્ય સંક્રુદ્ધો યોદ્ધુમાગાજ્જનાર્દ્દનમ્ ॥
તમુદ્યતગદં દૃષ્ટ્વા નિહતં જીવિતં પુનઃ ॥

દુર્વાસસમથોવાચ કિમિદં ન મ્રિયેત યત્ ॥
મયાઽસકૃચ્છિરશ્છિન્નં ખંડશસ્તિલશઃ કૃતમ્

જીવત્યયં પુનઃ કસ્માત્કારણં કથ યસ્વ નઃ ॥
ઇત્યુક્તશ્ચિંતયામાસ ધ્યાનેન ઋષિસત્તમઃ

જ્ઞાત્વા તત્કારણં સર્વમુવાચ મધુસૂદનમ્ ॥
મહાદેવેન તુષ્ટેન કુશોઽયમમરઃ કૃતઃ ॥

ખંડશશ્ચ કૃતશ્ચાપિ ન ચ પ્રાણૈર્વિયુજ્યતે ॥
તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો હંતવ્યોઽયં મયા કથમ્

ઉપાયં ચ કરિષ્યામિ યેનાયં ન ભવે દિતિ ॥
તતઃ સ જીવિતં પ્રાપ્ય પ્રસાદાચ્છંકરસ્ય ચ ॥
ચર્મખઙ્ગમથાદાય તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્

તમાયાંતં તતો દૃષ્ટ્વા કુશં શિવપરિગ્રહમ્ ॥
જઘાન ગદયા ગુર્વ્યા ગદાહસ્તં તદા કુશમ્

સ ભિન્નમૂર્દ્ધા ન્યપતત્કેશવેનાભિતાડિતઃ ॥
ભૂમૌ નિપતિતં વેગાત્પરિગૃહ્ય કુશં હરિઃ ॥

ગર્તે નિક્ષિપ્ય તદ્દેહં પૂરયામાસ વૈ પુનઃ ॥
લિંગં સંસ્થાપયામાસ તસ્યોપરિ જનાર્દ્દનઃ

સ લબ્ધસંજ્ઞો દનુજઃ શિવલિંગમપશ્યત ॥
આત્મોપરિસ્થિતં તચ્ચ તદા ચિન્તાપરોઽભવત્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દેમહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે ચતુર્થે દ્વારકામાહાત્મ્યે ચક્રતીર્થે રાક્ષસકુશવિષ્ણુયુદ્ધે કુશરાક્ષસોપરિ વિષ્ણુના શિવલિંગસ્થાપનવર્ણનંનામ વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ