સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.2-2

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
સર્વેષામપિ ભૂતાનાં દૈત્યદાનવરક્ષસામ્ ॥
ભવન્તો વૈ પૂજ્યતમા દેવાદીનાં તથૈવ ચ

અનુજ્ઞયા તુ યુષ્માકં પ્રસાદાત્કેશવસ્ય હિ ॥
અધિષ્ઠાનં ભગવતઃ કથયામિ નિબોધત

પશ્ચિમસ્ય સમુદ્રસ્ય તીરમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ ॥
કુશસ્થલીતિ યા પૂર્વં કુશેન સ્થાપિતા પુરી

વહતે ગોમતી યત્ર સાગરેણ સમંતતઃ ॥
દ્વારાવતીતિ સા વિપ્રા આનર્ત્તેષુ પ્રકીર્ત્તિતા

તસ્યાં વસતિ વિશ્વાત્મા સર્વકામપ્રદો હરિઃ ॥
કલા ષોડશસંયુક્તો મૂર્તિં દ્વાદશકાન્વિતઃ

તદેવ પરમં ધામ તદેવ પરમં પદમ્ ॥
દ્વારકા સા ચ વૈ ધન્યા યત્રાઽઽસ્તે મધુસૂદનઃ

યત્ર કૃષ્ણશ્ચતુર્બાહુઃ શંખચક્રગદાધરઃ ॥
નરા મુક્તિં પ્રયાસ્યંતિ તત્ર ગત્વા કલૌ યુગે

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય પ્રહ્લાદસ્ય મહાત્મનઃ ॥
વિસ્મયાવિષ્ટમનસસ્ત- મૂચુર્મુનિસત્તમાઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ક્ષયં યદુકુલે યાતે ભારે ચોપહૃતે ભુવઃ ॥
પ્રભાસે યાદવશ્રેષ્ઠઃ સ્વસ્થાનમગમદ્ધરિઃ

દ્વારાવત્યા પ્લાવિતાયાં સમંતાત્સાગરેણ હિ ॥
કથં સ ભગવાંસ્તત્ર કલૌ દૈત્ય પ્રકીર્ત્યતે

કથયસ્વ સુરશ્રેષ્ઠ કથં વિષ્ણુર્મહીતલે ॥
સ્થિતશ્ચાનર્ત્તવિષય એતદ્વિસ્તરતો વદ

ઉગ્રસેને નરપતૌ પ્રશાસતિ વસુન્ધરામ્ ॥
કૃષ્ણો યદુપુરીમેતાં શોભયામાસ સર્વતઃ

રમમાણે રમાનાથે રામાભિરમણે હરૌ ॥
એકદા તુ સમાસીને સભાયાં યદુસત્તમે ૧૩ ॥
કથાભિઃ ક્રિયમાણાભિર્વિચિત્રાભિરનેકધા ॥
ઉદ્ધવઃ કથયામાસ પ્રચારં યદુનંદનમ્

યાત્રાયામનુસંપ્રાપ્તં દુર્વાસસમકલ્મષમ્ ॥
સ્થિતં તં ગોમતીતીરે ચક્રતીર્થસમીપતઃ

તચ્છ્રુત્વા સહસોત્થાય ભગવાન્રુક્મિણીગૃહમ્ ॥
જગામ હૃષ્ટમનસા વિશ્વશક્તિરધોક્ષજઃ

આગત્યોવાચ વૈદર્ભીં સંપ્રાપ્તમૃષિસત્તમમ્ ॥
તપોનિર્ધૂત પાપ્માઽયમત્રિપુત્રો મહાતપાઃ

આતિથ્યેનાર્ચિતો વિપ્રો દાસ્યતે ચ મહોદયમ્॥
ગૃહિણી ન ગૃહે યસ્ય સત્પાત્રાગમનં વૃથા

તસ્ય દેવા ન ગૃહ્ણંતિ પિતરશ્ચ તથોદકમ્॥
તદાગચ્છસ્વ ગચ્છામો નિમંત્રયિતુમત્રિજમ્

તથેત્યુક્ત્વા તુ સા દેવી રથમારુરુહે સતી ॥
રથમારુહ્ય દેવેશો રુક્મિણ્યા સહિતો હરિઃ ॥
જગામ તત્ર યત્રાસ્તે દુર્વાસા મુનિસત્તમઃ

દૃષ્ટ્વા જ્વલંતં તપસા કૂલે નદનદીપતેઃ ॥
કાપાલિકસ્ય પુરતઃ સુસ્નાતં વરસીકરૈઃ

પ્રણમ્ય ભગવાન્ભક્ત્યા પપ્રચ્છાઽનામયં તતઃ ॥
પશ્ચાદ્વિદર્ભતનયા રુક્મિણી પ્રણનામ તમ્

દુર્વાસાશ્ચાપિ તૌ દૃષ્ટ્વા દર્શનાર્થમુપાગતૌ ॥
પપ્રચ્છ કુશલં તત્ર સ્વાગતેનાભિનંદ્ય ચ

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
કુશલં કૃષ્ણ સર્વત્ર કુત્ર વાસસ્તવાઽધુના ॥
કતિ દારા ધનાપત્યમેતદ્વિસ્તરતો વદ

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
સમુદ્રેણ પ્રદત્તા મે ભૂભિર્દ્વાદશયોજના ॥
તસ્યાં નિવસતો બ્રહ્મન્પુરી હેમમયી મમ

પ્રાસાદાસ્તત્ર સૌવર્ણા નવલક્ષાણિ સંખ્યયા ॥
તસ્યાં વસામિ સંહૃષ્ટસ્ત્વત્પ્રસાદાત્સુનિર્ભયઃ

તચ્છુત્વા વચનં તસ્ય વિસ્મયાવિષ્ટમાનસઃ ॥
પ્રત્યુવાચ સ દુર્વાસાઃ પ્રહસ્ય મધુસૂદનમ્

વસંતિ તાવકા યે ચ તેષાં સંખ્યા વદસ્વ ભોઃ ॥
યાવત્યશ્ચ મહિષ્યસ્તે પુત્રાઃ પરિજનાસ્તથા

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મન્ષોડશસાહસ્રં ભાર્ય્યાશ્ચાષ્ટાધિકા મમ॥
તાસાં મધ્યેઽભીષ્ટતમા વિદર્ભાધિપતેઃ સુતા

એકૈકસ્યા દશ સુતાઃ કન્યા ચૈકા તથા મુને ॥
ષટ્પંચાશદ્યદૂનાં તુ કોટ્યઃ પરિજનો મમ

શેષાઃ પ્રકૃતયો બ્રહ્મંસ્તેષાં સંખ્યા ન વિદ્યતે ॥
તચ્છ્રુત્વા ચિંતયામાસ કિમેતદિતિ વિસ્મિતઃ

અહો હ્યનંતવીર્યસ્ય માયામાશ્રિત્ય તિષ્ઠતઃ ॥
અનંતા સર્વકર્તૃત્વે પ્રવૃત્તિર્દૃશ્યતામિય મ્

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
સ્વાગતં તે મહાબાહો બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ॥
દર્શનેન ત્વદીયેન પ્રીતિમેતિ ચ મે મનઃ

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ॥ ॥
યદિ પ્રસન્નો ભગવાંસ્તદાગચ્છસ્વ મે ગૃહમ્॥
શિરસા ધાર્ય્ય પાદાંબુ પ્રયાસ્યામિ પવિત્રતામ્

દુર્વાસા ઉવાચ॥
અક્ષમાસારસર્વસ્વં કિં માં નયસિ માધવ॥
નય માં યદિ મદ્વાક્યં કરોષિ સહ ભાર્યયા

પ્રહ્લાદ ઉવાચ॥
એવમસ્ત્વિતિ ચોક્ત્વા સ પ્રસ્થિતઃ સ્વરથેન હિ।
તં દૃષ્ટ્વા પ્રસ્થિતં વિષ્ણું પ્રહસ્યોવાચ ભર્ત્સયન્

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
દુર્વાસસં ન જાનાસિ મુઞ્ચેમાન્હયસત્તમાન્ ॥
ત્વં ચ ભાર્યા તથા ચેયં વહતં સ્વરથેન મામ્

॥શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્યથા પ્રબ્રવીષિ વિપ્ર કર્તાસ્મિ તત્તથા ॥
ત્વયા કૃપાલુના બ્રહ્મન્પારિતોઽહં સબાંધવઃ

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ॥ ॥
તૌ તથા ઋષિવર્ય્યોઽસૌ યુક્તાં દેવીં રથે સ્વકે ॥
તથૈવ પુણ્ડરીકાક્ષં યાહિ યાહીત્યભાષત

તં દૃષ્ટ્વા દેવતાઃ સર્વા વહમાનં રથં હરિમ્ ॥
સાધુસાધ્વિતિ ભાષંત ઊચુઃ સર્વે પરસ્પરમ્

અહો બ્રહ્મણ્યદેવસ્ય પરાં ભક્તિં પ્રપશ્યત ॥
સ્કન્ધે કૃત્વા ધુરં યો હિ વહતે ભાર્ય્યયા સહ

વિકીર્યમાણઃ કુસુમૈઃ સુરસંઘૈર્જનાર્દનઃ ॥
જગામ સ રથં ગૃહ્ય સભાર્યો દ્વારકાં પ્રતિ ॥

ઉહ્યમાને રથે તસ્મિન્રુક્મિણી તૃષિતાઽભવત્ ॥
ઉવાચ કૃષ્ણં વૈદર્ભી શ્રમવ્યાકુલલોચના

શ્રાન્તા ભારપરિક્લિષ્ટા વહતી કોપનં દ્વિજમ્ ॥
પાયયિત્વોદકં કાન્ત નય માં મન્દિરં સ્વકમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યાઃ પાદાક્રાન્ત્યા ધરાતલાત્ ॥
આનયામાસ ભગવાન્ગગાં ત્રિપથગાં શુભામ્

તદ્દૃષ્ટ્વા નિર્મલં શીતં સુગંધં પાવનં તથા ॥
પપૌ પિપાસિતા દેવી રુક્મિણી જાહ્નવીજલમ્

પીતં તયા જલં દૃષ્ટ્વા ચુકોપ ઋષિસત્તમઃ ॥
જજ્વાલ જ્વલનપ્રખ્યઃ શશાપ પરમેશ્વરીમ્

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥
મામપૃષ્ટ્વા જલં યસ્માત્પીતવત્યસિ રુક્મિણી॥
તસ્માત્પાનરતા નિત્યં ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ

અવિયુક્તા રથાદ્યસ્માન્મામપૃષ્ટ્વા જલં ત્વયા॥
પીતં તસ્માચ્ચ કૃષ્ણેન વિયુક્તા ત્વં ભવિષ્યસિ

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
એતાવદુક્ત્વા વચનં ક્રોધસંરક્તલોચનઃ ॥
પરિત્યજ્ય રથં વિપ્રો ભૂમાવેવાવતિષ્ઠતિ

એવં શપ્તા તદા દેવી રુદોદાતીવ વિહ્વલા ॥
ઉવાચ કૃષ્ણં કરુણં કથં સ્થાસ્યે ત્વયા વિના

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
આયાસ્યે પ્રત્યહં દેવિ દ્વિકાલં ભવનં તવ ॥
યો માં પશ્યતિ ચાત્રસ્થં સ ત્વામેવ પ્રપશ્યતિ

માં હિ દૃષ્ટ્વા નરો યસ્તુ ત્વાં ન પશ્યતિ ભક્તિતઃ ॥
અર્દ્ધ્ં યાત્રા ફલં તસ્ય ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

આશ્વાસ્ય ચ પ્રિયામેવં બ્રાહ્મણં યદુનન્દનઃ ॥
તતઃ પ્રસાદયામાસ દુર્વાસસમકલ્મષમ્

બાહ્યો પવનમધ્યે તુ પૂજયામાસ તં તથા ॥
અવનિજ્ય સ્વયં પાદૌ વિપ્રપાદાવનેજનમ્ ॥
ધારયામાસ શિરસા જગતઃ પાવનો હરિઃ

દત્ત્વાર્ઘ્યં ગાં ચ વિપ્રાય મધુપર્કં સ ભક્તિતઃ ॥
વિધિવદ્ભોજયામાસ ષડ્રસેન દ્વિજોત્તમમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે ચતુર્થે દ્વારકામાહાત્મ્યે દુર્વાસો દ્વારકાનયન દુર્વાસોદત્ત રુક્મિણીશાપવૃત્તાન્તવર્ણનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ