સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.2

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
આસીત્પૂર્વં મુનિર્નામ્ના ગૌતમશ્ચ મહાતપાઃ ॥
અહિલ્યા દયિતા તસ્ય ધર્મપત્ની યશસ્વિની

શિષ્યાનધ્યાપયામાસ સ મુનિઃ શતશસ્તદા ॥
શ્રુતાધ્યયનસંપન્નાન્વિસસર્જ તતો ગૃહાન્

તસ્યાન્યોઽપિ ચ યઃ શિષ્યો ગુરુભક્તિપરાયણઃ ॥
ઉત્તંકો નામ મેધાવી ન્યવસત્તસ્ય મન્દિરે

ન તં વિસર્જયામાસ જરયાપિ પરિપ્લુતમ્॥
ઉત્તંકોઽપિ સુશિષ્યત્વાન્નો વેત્તિ પલિતં શિરઃ

જાતકાર્યસમાયુક્તો વિદ્યાપારંગતોઽપિ સઃ ॥
કેનચિત્ત્વથ કાલેન કાષ્ઠાર્થં સ બહિર્યયૌ

પ્રભૂતાનિ સમાદાય આશ્રમં પરમં ગતઃ ॥
અથાસૌ ન્યક્ષિપત્તત્ર ભૂતલે કાષ્ઠસંચયમ્

કાષ્ઠલગ્નાં તદા શ્વેતાં જટામેકાં દદર્શ સઃ ॥
સ દૃષ્ટ્વા દુઃખમાપન્નઃ કૃપણં પર્યચિન્તયત્

ધિગ્ધિઙ્મે જીવિતં નષ્ટં કુતઃ કાર્યરતસ્ય ચ ॥
કલત્ર સંગ્રહં નૈવ મયા કૃતમબુદ્ધિના

ભવિષ્યતિ કુલચ્છેદઃ શૈથિલ્યાન્મમ દુર્મતેઃ॥
ગુરુપત્ન્યા ચ સંદૃષ્ટ ઉત્તંકો દુઃખિતસ્તદા

તસ્ય દુઃખં તથા ક્ષિપ્રં ગૌતમાય નિએવેદિતમ્॥
ગૌતમેન તથેત્યુક્ત્વા મૃદુવાણ્યા સ ભાષિતઃ

વત્સ ગચ્છ ગૃહં ત્વં ચ અગ્નિહોત્રાદિકાઃ ક્રિયાઃ॥
પાલયસ્વ વિધાનેન પત્ન્યા સહ ન સંશયઃ

ઇત્યુક્તો ગુરુણા સોઽપિ પ્રત્યુવાચ ગુરું પ્રતિ ॥
દક્ષિણાં પ્રાર્થય સ્વામિન્નહં દાસ્યામ્યસંશયમ્

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
સેવા કૃતા ત્વયા વત્સ મહતી મમ સર્વદા ॥
તેનૈવ પરિપૂર્ણત્વં જાતં મે નાત્ર સંશયઃ

॥
॥ ઉત્તંક ઉવાચ ॥ ॥
કિંચિદ્ગ્રાહ્યં ત્વયા સ્વામિન્સન્તોષો જાયતે મમ ॥
ત્વત્પ્રસાદાન્મુનિશ્રેષ્ઠ વિદ્યાપારંગતોઽસ્મ્યહમ્

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
ન ગ્રાહ્યં ચ મયા પુત્ર સન્તુષ્ટઃ સેવયાસ્મ્યહમ્ ॥
નેચ્છામ્યહં ધનં ત્વત્તઃ સુખં ગચ્છ ગૃહં પ્રતિ

ઇત્યુક્તો ગુરુણા સોઽપિ માતરં ચાભ્યભાષત ॥
કિંચિદ્ગ્રાહ્યં મયા માતઃ સન્તોષો દીયતાં મમ

॥ ગુરુપત્ન્યુવાચ ॥ ॥
સૌદાસં ગચ્છ પુત્ર ત્વં મમાજ્ઞાં કુરુ સત્વરમ્ ॥
મદયન્તી પ્રિયા તસ્ય ધર્મપત્ની યશસ્વિની

કુણ્ડલેઽથાનય ક્ષિપ્રં મદયંત્યાશ્ચ પુત્રક ॥
નો ચેચ્છાપં પ્રદાસ્યામિ પઞ્ચમેઽહ્નિ ન આગતઃ

ઇત્યુક્તો ગુરુપત્ન્યા સ પ્રસ્થિતઃ સત્વરં તદા ॥
સૌદાસસ્યગૃહં પ્રાપ વ્યાઘ્રાસ્યં તં ચ દૃષ્ટવાન્

દૃષ્ટ્વા પ્રાહ તદા વિપ્રં ભક્ષણાર્થમુપસ્થિતમ્ ॥
ભક્ષયિષ્યામિ વૈ વિપ્ર ત્વામહં નાત્ર સંશયઃ

॥ ઉત્તંક ઉવાચ ॥ ॥
અવશ્યં ભક્ષય ત્વં મામેકં શૃણુ નરાધિપ ॥
દેહિ મે કુણ્ડલે તાત દત્ત્વાઽહં ગુરવે પુનઃ ॥
આગમિષ્યામિ ભક્ષસ્વ મા ત્વં કાર્યવિવર્જિતમ્

॥ સૌદાસ ઉવાચ ॥ ॥
ગચ્છ ત્વં મન્દિરે દુર્ગે યત્રાઽઽસ્તે દયિતા મમ ॥
તાં ત્વમાસાદ્ય યત્નેન જીવિતવ્યભયાદ્દ્વિજ

યાચ્યતાં મમ વાક્યેન સા તે દાસ્યતિ કુણ્ડલે ॥
ત્વયા ચ નાન્યથા કાર્યં યત્સત્યં દ્વિજસત્તમ

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
મદયન્ત્યાઃ સમીપં તુ ગત્વોવાચ દ્વિજોત્તમઃ ॥
દેહિ મે કુણ્ડલે દેવિ સૌદાસસ્ત્વાં સમાદિશત્

॥ મદયંત્યુવાચ ॥ ॥
સન્દેહોઽદ્યાપિ મે વિપ્ર કુણ્ડલે દ્વિજસત્તમ ॥
અભિજ્ઞાનં ત્વમાનીય નૃપસ્ય દ્વિજ દર્શય

સ ગત્વા ત્વરિતં ભૂપમભિજ્ઞાનમયાચત

॥ સૌદાસ ઉવાચ ॥ ॥
યૈર્વિના સુગતિર્નાસ્તિ દુર્ગતિં યે નયંતિ વૈ ॥
ગત્વૈવં બ્રૂહિ તાં સાધ્વીં મમ વાક્યં દ્વિજોત્તમ ॥
પ્રદાસ્યતિ તતો નૂનં કુણ્ડલે રત્નમંડિતે

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
પ્રત્યભિજ્ઞાનમાદાય ગત્વા તસ્યૈ ન્યવેદયત્

તતોઽસૌ પ્રદદૌ તસ્મૈ ગૃહ્ણ મે કુણ્ડલે દ્વિજ ॥
ઉવાચ યત્નમાસ્થાય નીયતાં દ્વિજસત્તમ

એતે ચ વાંછતે નિત્યં તક્ષકો દ્વિજ કુણ્ડલે ॥
સ તથેતિ સમાદાય વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ॥
કૌતુકાત્પુનરાગત્ય રાજાનં વાક્યમબ્રવીત્

અભિજ્ઞાનાન્મયા ભૂપ સમ્પ્રાપ્તે દીપ્તકુણ્ડલે ॥
વાક્યાર્થસ્તુ ન વિજ્ઞાતસ્તતોઽહં પુનરાગતઃ

કૌતુકાદ્વદ મે રાજન્સ્વકાર્યે ચ યથાસ્થિતમ્ ॥
કૈર્વિના સુગતિર્નાસ્તિ દુર્ગતિં કે નયંતિ ચ

॥ સૌદાસ ઉવાચ ॥ ॥
આરાધિતા દ્વિજા વિપ્ર ભવંતિ સુગતિપ્રદાઃ ॥
અસન્તુષ્ટા દુર્ગતિદાઃ સદ્યો મમ યથા પુરા

એતાવાન્મમ શાપોઽયં વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ॥
તેનોક્તં ત્વાં યદા કશ્ચિત્પ્રશ્નં વિખ્યાપયિષ્યતિ

તદા દોષવિનિર્મુક્તો ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ ॥
ત્વત્પ્રસાદાદ્વિનિર્મુક્તો હ્યહં શાપાદ્દ્વિજોત્તમ ॥
સાત્ત્વિકં ધામ ચાપન્નો ગચ્છ વિપ્ર નમોઽસ્તુ તે

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ॥ ॥
ઉત્તંકસ્તેન નિર્મુક્તઃ સત્વરં પથમાશ્રિતઃ ॥
ગચ્છંશ્ચાતિક્ષુધાવિષ્ટો ઽપશ્યદ્બિલ્વફલાનિ સઃ

તતઃ કૃષ્ણાજિને બદ્ધ્વા કુણ્ડલે ન્યસ્ય ભૂતલે ॥
આરુરોહ ફલાકાંક્ષી સ મુનિઃ ક્ષુધયાઽન્વિતઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ તક્ષકઃ પન્નગોત્તમઃ ॥
ગૃહીત્વા કુણ્ડલે તૂર્ણમગમદ્દક્ષિણામુખઃ

અથોત્તંકઃ ફલાહારી અવતીર્ય ધરાતલે ॥
સર્વતોઽન્વેષયામાસ વેગેન મહતા વૃતઃ

સ દૃષ્ટ્વા સમ્મુખં પ્રાપ્તં સમીપં પન્નગોત્તમઃ ॥
પ્રવિવેશ બિલં રૌદ્રમન્ધકારેણ સંવૃતમ્

ઉત્તંકોઽપિ બિલં પ્રાપ્તઃ પ્રવિશ્ય તમસાવૃતમ્॥
દણ્ડકાષ્ઠં સમાદાય કુપિતોહ્યખનત્તદા ॥

તં તથા દુઃખિતં દૃષ્ટ્વા સક્લેશં ગુરુકાર્યતઃ ॥
વજ્રમારોપયામાસ દણ્ડાંતે પાકશાસનઃ

તતો વિદારયામાસ સ શીઘ્રં ધરણીતલમ્ ॥
પ્રવિષ્ટશ્ચૈવ પાતાલં કુણ્ડલાર્થં પરિભ્રમન્

સોઽપશ્યદ્વાજિનં તત્ર સર્વશ્વેતં ગુણાન્વિતમ્॥
તેનોક્તઃ સ્પૃશ મે ગુહ્યં તતઃ કાર્યં ભવિષ્યતિ

સ ચકાર તથા શીઘ્રં તતો ધૂમો વ્યજાયત ॥
પાતાલં તેન સર્વત્ર વ્યાપ્તં ભૂધર વહ્નિના

તતશ્ચ વ્યાકુલાઃ સર્વે પન્નગાઃ સમુપાદ્રવન્॥
તક્ષકં પુરતઃ કૃત્વા સંપ્રાપ્તાઃ કુણ્ડલાન્વિતાઃ ॥
ઉત્તંકાય તતો દત્ત્વા પ્રણિપત્ય યયુર્ગૃહમ્

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
અથાશ્વસ્તમુવાચેદમહમગ્નિર્દ્વિજોત્તમ ॥
યસ્ત્વયાઽઽરાધિતઃ પૂર્વમુપાધ્યાયનિદેશતઃ

જ્ઞાત્વા ત્વાં દુઃખિતં પ્રાપ્તમિહ પ્રાપ્તઃ કૃપાપરઃ ॥
સર્વથા ત્વં ચ મે પૃષ્ઠં ભગવઞ્છીઘ્રમારુહ

નયામિ તત્ર યત્રાસ્તે ગુરુઃ સર્વગુણાલયઃ ॥
આરૂઢસ્તસ્ય પૃષ્ઠે સ પ્રતસ્થે હ્યાશ્રમં પ્રતિ

તત્ક્ષણાત્સમનુપ્રાપ્તો ગૌતમસ્ય નિવેશનમ્ ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ અહિલ્યા કૃતમંડના

સ્નાતા ચાભ્યેત્ય ભર્તારં સાધ્વી વાક્યમુવાચ હ ॥
ઉત્તંકોઽદ્ય ન સંપ્રાપ્તઃ શાપં દાસ્યામ્યહં ધ્રુવમ્

શિથિલો ગુરુકૃત્યેષુ સ યદાલક્ષિતો મયા ॥
તસ્યા વાક્યાવસાને તુ ઉત્તંકઃ પર્ય્યદૃશ્યત

પ્રસન્નવદનો હૃષ્ટઃ કુણ્ડલાભ્યાં સમન્વિતઃ ॥
પ્રણિપત્ય સ તાં ભક્ત્યા કુણ્ડલે સંન્યવેદયત્

સા દૃષ્ટ્વા તત્ક્ષણાત્સાધ્વી કર્ણાભ્યાં સંન્યવેશયત્॥
સ્વગૃહાય તતસ્તૂર્ણમુત્તંકં વિસસર્જ હ

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
એવં સ વિવરો જાતસ્તક્ષકોત્તંકકારણાત્ ॥
યથા મે ચિંત્યતે નિત્યં ધેન્વર્થં શ્વભ્રપૂરણે

તસ્માત્ત્વં પૂરય ક્ષિપ્રં નાન્યઃ શક્તોઽત્ર કર્મણિ ॥
શીઘ્રં કુરુ નગશ્રેષ્ઠ મમ કાર્યમસંશયમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકા શીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે તૃતીયેઽર્બુદખંડે વિવરોત્પત્તિવૃત્તાંતે ગૌતમશિષ્યોત્તંકચરિત્રવર્ણનંનામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ