સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.19-3

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં સકલશ્ચંદ્રઃ કથં ન વિધૃતસ્ત્વયા ॥
અન્તભાવે કલાનાં તત્કારણં કથય પ્રભો

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અમા ષોડશભેદેન દેવિ પ્રોક્તા મહાકલા ॥
સંસ્થિતા પરમા માયા દેહિનાં દેહ ધારિણી

અમાદિપૌર્ણમાસ્યંતા યા એવ શશિનઃ કલાઃ ॥
તિથયસ્તાઃ સમાખ્યાતાઃ ષોડશૈવ પ્રકીર્તિતાઃ

અમા સૂક્ષ્મા પરા શક્તિઃ સા ત્વં દેવિ પ્રકીર્તિતા ॥
પ્રલયોત્પત્તિયોગેન સ્થિતાઃ કાલક્રમોદિતાઃ

ષોડશૈવ સ્વરા યે તુ આદ્યાઃ સૃષ્ટયંતકાઃ પ્રિયે ॥
કાલસ્યાવયવાસ્તે ચ વિજ્ઞેયાઃ કાલવેદિભિઃ

ત્રુટિર્લવો નિમેષશ્ચ કલા કાષ્ઠા મુહૂર્તકમ્॥
રાત્ર્યહઃપક્ષમાસાશ્ચ અયનં વત્સરં યુગમ્

મન્વતરં તથા કલ્પં મહાકલ્પં ચ ષોડશ ॥
કલા વિસર્જની યા તુ જીવમાશ્રિત્ય વર્તતે

સા સૃજત્યખિલં વિશ્વં વિષુવદ્વયસંયુતમ્ ॥
તથા સંવરણી યા તુ વિશ્વં સંહરતે પ્રિયે ॥ ॥
નેત્રપાતાચ્ચતુર્ભાગસ્ત્રુટિકાલો નિગદ્યતે ॥
તસ્માચ્ચ દ્વિગુણં વિદ્ધિ નિમિષં તન્મહેશ્વરિ

નિમિષૈસ્ત્રિંશદ્ભિઃ કાષ્ઠા તાભિર્વિંશતિભિઃ કલા॥
વિંશતિકલો મુહૂર્તઃ સ્યાદ્દિનં પંચદશૈસ્તુ તૈઃ

।
દિનમાના નિશા જ્ઞેયા અહોરાત્રં દ્વયાદ્ભવેત્ ।
તૈઃ પંચદશભિઃ પક્ષો દ્વિપક્ષો માસ ઉચ્યતે

માસૈશ્ચૈવાયનં ષડ્ભિર્વર્ષં સ્યાદયનદ્વયે ॥
ચત્વારિંશચ્ચ લક્ષાણિ લક્ષાણાં ત્રિતયં પુનઃ

વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ જ્ઞેયં સૌરં ચતુર્યુગમ્॥
ચતુર્યુગૈકસપ્તત્યા મન્વંતરમુદાહૃતમ્

ઐંદ્રમેતદ્ભવેદાયુઃ સમાસાંતં ચ કીર્તિતમ્॥
ચતુર્દશેન્દ્રૈઃ પ્રલીનૈઃ કલ્પં બ્રહ્મદિનં ભવેત્

રાત્રિશ્ચ તાવતી ચૈવ ચતુર્યુગસહસ્રિકા॥
અનેન દિનમાનેન શતાબ્દં જીવતિ પ્રિયે

મમૈવ નિમિષાર્દ્ધેન સહસ્રાણિ ચતુર્દ્દશ ॥
વિનશ્યંતિ તતો વિષ્ણોરસંખ્યાતાઃ પિતામહાઃ

એવં ક્રમેણ દેવેશિ સમુત્પન્નમિદં જગત્ ॥
શશિસૂર્યવિભાગેન ચિત્રરૂપમનંતકમ્

કલા દેવિ યદાદ્યંતમનાદિમજમવ્યયમ્॥
તદાન્વિતઃ શશી તસ્યામધોમુખમવસ્થિતઃ

એવં ક્ષયોદયં જ્ઞેયં ચંદ્રાર્કાભ્યામવસ્થિતમ્ ॥
સૃષ્ટિક્રમં મયા પ્રોક્તં સંહારમધુના શૃણુ

મહાકલ્પં હતં કલ્પૈઃ કલ્પં મન્વંતરૈર્હતમ્ ॥
માસં પક્ષાહતં કૃત્વા તં ચાહોરાત્રિભાજિતમ્

।
અહોરાત્રં મુહૂર્તેન મુહૂર્તં તુ કલાહતમ્॥
કલાં કાષ્ઠા હતાં કૃત્વા કાષ્ઠાં નિમિષભાજિતામ્

નિમિષં ચ લવૈર્હત્વા લવં ત્રુટિવિભાજિતમ્ ॥
તદતીતં પ્રશાંતં ચ નિર્વિકારમલક્ષણમ્

તસ્ય ચેયં પરા માયા કલા શિરસિ ધારિતા ॥
સા શક્તિર્દેવદેવસ્ય વિશ્વાકારા પરા પ્રિયે ॥
મોહયિત્વા તુ સંતાનં સંસારયતિ પાર્વતિ

30અ
એવમેતજ્જગદ્દેવિ ઉત્પત્તિસ્થિતિલક્ષણમ્ ॥
યત્રૈવોત્પદ્યતે કૃત્સ્નં પુનસ્તત્રૈવ લીયતે

સેયં માયામયી શક્તિઃ શુદ્ધાશુદ્ધસ્વરૂપિણી ॥
ચંદ્રરૂપા સ્થિતા સા તુ તવ દેવિ પ્રકાશયેત્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
પંચાગ્નિનોપસન્તપ્તા વર્ષકોટીરનેકધા ॥
તત્તપઃ સફલં જાતં મેઽદ્ય દેવ જગત્પતે

સૃષ્ટિયોગો મયા જ્ઞાતઃ સંહારશ્ચ મહેશ્વર ॥
ચન્દ્રોત્પત્તિસ્વરૂપં ચ કલામાનં તથૈવ ચ

અધુના મમ દેવેશ સન્દેહો હૃદિ સંસ્થિતઃ ॥
કૌતૂહલં પરં દેવ કથયસ્વ મહેશ્વર

અમૃતાદેવ સંભૂતઃ સર્વાહ્લાદકરઃ શશી ॥
પ્રિયશ્ચ તવ દેવેશ વલ્લભશ્ચંદ્રમાસ્તથા

ચંદ્રે ચ ચદિ ઇત્યેષ હ્લાદને ધાતુરિષ્યતે॥
શુક્લત્વે ચાપતત્ત્વે ચ મયા ત્વેષ વિભાવ્યતે

।
સર્વૌષધીનામધિપઃ પિતૄણાં પ્રીણનં પરમ્ ॥
તદાશ્રયશ્ચ ત્વદ્ભક્તસ્ત્વ ત્સેવાતત્પરઃ શશી

તથાપિ સકલંકોઽયં કૌતુકં કુરુતે મમ ॥
દેવિ બ્રહ્માંડસંઘટ્ટમાલામંડિતશેખરઃ

શીર્ષે તવ નિવિષ્ટસ્ય કષ્ટં ચંદ્રસ્ય ચેદ્યદિ ॥
તર્હિ નાથ ન શોચ્યા વૈ સંસારે દુઃખભાગિનઃ

ન ચાસ્તિ ત્રિષુ લોકેષુ ન ચૈતત્સંભવિષ્યતિ ॥
યત્ર શક્તો ભવત્કર્તું દુઃખસ્યાસ્ય ચ સંક્ષયમ્

સર્વેષાં વર્તતે શંકા યથા મમ મહેશ્વર ॥
ઉત્પન્નં કારણં કિંતદ્યેન સોમસ્ય લાંછનમ્

કિમેતત્કારણં દેવ કથયસ્વ મહેશ્વર ॥
અમૃતે સંભવો યસ્ય કથં તસ્યાપિ લાંછનમ્

પ્રિયશ્ચ તવ દેવેશ લાંછનં ચાપિ તિષ્ઠતિ ॥
કૌતૂહલં પરં દેવ તત્ત્વં મે વક્તુમર્હસિ

એવમુક્તઃ સ પાર્વત્યા દેવદેવો મહેશ્વરઃ ॥
ઉવાચ પરમપ્રીતઃ પ્રેમ્ણા શૈલસુતાં પ્રભુઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥
કિં તે દેવિ મહાશંકાદ્યોત્પન્ના વરવર્ણિનિ ॥
મમોપરિ ન કર્ત્તવ્યા નિરુદ્વિગ્ના ભવ પ્રિયે ॥
પિતુસ્તવ પ્રભાવેન લાંછનં શશિનોઽભવત્

ભાવિત્વાત્કર્મણો દેવિ દક્ષસ્યાજ્ઞાવ્યતિક્રમાત્ ॥
સમં વર્ત્તસ્વ ભાર્યાભિરિત્યુક્તઃ શશલાંછનઃ

તદ્વાક્યમન્યથા ચક્રે તતઃ શપ્તઃ શશી પ્રિયે॥
ઇદં પૃષ્ટં તુ યદ્દેવિ ત્વયા લાંછનકારણમ્

કલ્પેકલ્પે પૃથગ્ભાવં કારણૈરસ્તિ ભામિનિ ॥
અસંખ્યાતં ચ તદ્વક્તું શક્યં નૈવ મયા પ્રિયે

અસંખ્યેયાશ્ચન્દ્રમસઃ સંભવંતિ પુનઃપુનઃ ॥
વિનશ્યંતિ ચ દેવેશિ સર્વમન્વન્તરાન્તરમ્

અસંખ્યાતાશ્ચ કલ્પાખ્યા અસંખ્યાતાઃ પિતામહાઃ ॥
હરયશ્ચાપ્યસંખ્યાતા એક એવ મહેશ્વરઃ

કોટિકોટ્યયુતાન્યત્ર બ્રહ્માણ્ડાનિ મમ પ્રિયે ॥
જલબુદ્બુદવદ્દેવિ સંજાતાનિ તુ લીલયા

તત્રતત્ર ચતુર્વક્ત્રા બ્રહ્માણો હરયો ભવાઃ॥
સૃષ્ટાઃ પ્રધાનેન તદા લબ્ધા શંભોસ્તુ સંનિધિઃ

લયં ચૈવ તથાન્યોન્યમાદ્યંતં પ્રકરોતિ ચ॥
સર્ગસંહારસંસ્થાનાં કર્ત્તા દેવો મહેશ્વરઃ

સર્ગે ચ રજસા પૃક્તઃ સત્ત્વસ્થઃ પરિપાલને॥
પ્રતિસર્ગે તમોયુક્તઃ સોઽહં દેવિ ત્રિધા સ્થિતઃ

તસ્માન્માહેશ્વરો બ્રહ્મા બ્રહ્મણોઽધિપતિઃ શિવઃ ॥
સદાશિવો ભવેદ્વિષ્ણુર્બ્રહ્મા સર્વાત્મકો હ્યતઃ

સ એવ ભગવાન્રુદ્રો વિષ્ણુર્વિશ્વ જગત્પ્રભુઃ ॥
અસ્મિન્નણ્ડે ત્વિમેલોકા અન્તર્વિશ્વમિદંજગત્

ચન્દ્રસૂર્યગ્રહા દેવિ બ્રહ્માણ્ડેઽસ્મિન્મનસ્વિનિ ॥
સંખ્યાતું નૈવ શક્યન્તે યે ભવિષ્યંતિ યે ગતાઃ

અસ્મિન્વારાહકલ્પે તુ વર્તમાને મનસ્વિનિ ॥
ષડતીતા મહાદેવિ રોહિણીપતયઃ પુરા

સપ્તમોઽયં મહાદેવિ વર્તતેઽમૃતસંભવઃ ॥
દક્ષશાપેન યો દેવિ સંક્ષીણો દૃશ્યતેઽધુના

અથ દ્વિતીયે સંપ્રાપ્તે પરાર્દ્ધે ચૈવ વેધસઃ ॥
તસ્ય ત્રિંશત્તિમે કલ્પે પિતૃ કલ્પેતિ વિશ્રુતે

સ્વાયંભુવેંઽતરે પ્રાપ્તે તસ્યાદૌ ત્વં સતી કિલ ॥
તસ્મિન્કાલે મહાદેવિ યોભૂદ્દક્ષઃ પિતા તવ

પ્રાણાત્પ્રજાપતેર્જન્મ તસ્ય દક્ષસ્ય કીર્તિતમ્ ॥
અસ્મિન્મન્વન્તરે દેવિ દક્ષઃ પ્રાચેતસોઽભવત્

અંગુષ્ઠાદ્દક્ષિણાદ્દક્ષો ભવિષ્યત્યધુના પ્રિયે ॥
યુગેયુગે ભવન્ત્યેતે સર્વે દક્ષાદયો દ્વિજાઃ

પુનશ્ચૈવ વિનશ્યન્તિ વિદ્વાંસ્તત્ર ન મુહ્યતિ ॥
તસ્યાપમાનાત્ત્વં દેવિ દેહં તત્યક્થ વૈ પુરા

તાવદ્વિયુક્તોઽહં દેવિ ત્વયા મુક્તોઽભવં પુરા ॥
યાવદ્વરાહકલ્પસ્ય ચાક્ષુષસ્યાન્તરં પ્રિયે

એકવિંશો મનુશ્ચાયં કલ્પે વારાહસંજ્ઞકે ॥
કલ્પેકલ્પે મહાદેવિ ભવેન્નામાન્તરં તવ

અસ્મિન્કલ્પે તુ વારાહે હિમવત્તપસાર્જ્જિતે ॥
સંભૂતા પાર્વતી દેવિ ચાક્ષુષસ્યાંતરે ગતે

બ્રહ્મણો દિનમેકં તુ ષણ્માસેન તવાવધિઃ ॥
ત્વં વિયુક્તા મયા સાર્દ્ધં દક્ષકોપેન ભામિનિ

તવ ક્રોધેન યે શપ્તા ઋષયો વૈ મયા પુરા ॥
તેઽપિ દેવિ ત્વયા સાર્દ્ધં જાતા વૈવસ્વતેંતરે

ભૃગુરંગિરા મરીચિસ્તુ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ॥
અત્રિશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ અષ્ટૌ તે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ

દક્ષસ્ય યજ્ઞે તે શપ્તાઃ પૂર્વં સ્વાયંભુવેન્તરે ॥
જાતા દેવિ પુનસ્તે વૈ કલ્પેસ્મિંશ્ચાક્ષુષે ગતે

દેવસ્ય મહતો યજ્ઞે વારુણીં બિભ્રતસ્તનુમ્ ॥
બ્રહ્મણો જુહ્વતઃ શુક્રમગ્નૌ પૂર્વં પ્રજેપ્સયા

ઋષયો જજ્ઞિરે પૂર્વં સૂર્યબિંબસમપ્રભાઃ ॥
પિતુસ્તવ સમીપં તે વરણાય તવ પ્રિયે ॥
પ્રસ્થાપિતા મયા પૂર્વં તત્ત્વં જાનાસિ સુવ્રતે

અથ કિં બહુનોક્તેન વચ્મિ તે પ્રશ્નમુત્તમમ્ ॥
દ્વિતીયે તુ પરાર્દ્ધેઽસ્મિન્વર્ત્તમાને ચ વેધસઃ

શ્વેતકલ્પાત્સમારભ્ય યાવદ્વારાહગોચરમ્ ॥
સમતીતાશ્ચ યે ચન્દ્રાસ્તાઞ્છૃણુષ્વ વરાનને

ચતુઃશતાનિ દેવેશિ ષડ્વિંશત્યધિકાનિ તુ ॥
ગતાનિ શીતરશ્મીનાં સપ્તવિંશોઽધુના પ્રિયે

વૈવસ્વતેંઽતરે પ્રાપ્તે યશ્ચાયં વર્તતેઽધુના ॥
ત્રેતાયુગે તુ દશમે દત્તાત્રેયપુરઃસરઃ

સંજાતો રોહિણીનાથો યોઽધુના વર્ત્તતે પ્રિયે ॥
તસ્યોત્પત્તિપ્રસંગેન વિષ્ણોર્માનુષસંભવાન્

દેહાવતારાન્વક્ષ્યામિ પ્રારંભાત્પ્રથમાન્પ્રિયે ॥
પઞ્ચમઃ પંચદશ્યાં સ ત્રેતાયાં તુ બભૂવ હ

માંધાતા ચક્રવર્ત્તિત્વે તસ્યોતથ્યપુરઃસરઃ ॥
એકોનવિંશત્રેતાયાં સર્વક્ષત્રાંતકોઽભવત્

જામદગ્ન્યસ્તથા ષષ્ઠો વિશ્વામિત્રપુરઃસરઃ ॥
ચતુર્વિંશે યુગે રામો વસિષ્ઠેન પુરોધસા

સપ્તમો રાવણસ્યાર્થે જજ્ઞે દશરથાત્મજઃ ॥
અષ્ટમે દ્વાપરે વિષ્ણુરષ્ટાવિંશે પરાશરાત્

વેદવ્યાસસ્તતો જજ્ઞે જાતૂકર્ણ્યપુરઃસરઃ ॥
તત્રૈવ નવમો વિષ્ણુરદિતેઃ કશ્યપાત્મજઃ

દેવક્યાં વસુદેવાત્તુ બ્રહ્મગર્ગપુરઃસરઃ ॥
એકવિંશતમસ્યાસ્ય દ્વાપરસ્યાંશસંક્ષયે ॥
નષ્ટે ધર્મે તદા જજ્ઞે વિષ્ણુર્વૃષ્ણિકુલે સ્વયમ્

કર્તું ધર્મવ્યવસ્થાનમસુરાણાં પ્રણાશનઃ ॥
પૂર્વજન્મનિ વિષ્ણુઃ સ પ્રમતિર્નામ વીર્યવાન્

ગોત્રેણ વૈ ચંદ્રમસઃ સંધ્યામિશ્રે ભવિષ્યતિ ॥
કલ્કિર્વિષ્ણુયશાનામ પારાશર્યપ્રતાપવાન્

દશમો ભાવ્યસંભૂતો યાજ્ઞવલ્ક્યપુરઃસરઃ ॥
અનુકર્ષશ્ચ વૈ સેનાં હસ્ત્યશ્વરથસંકુલામ્

।
પ્રગૃહીતાયુધૈર્વિપ્રૈર્ભૃશં શતસહસ્રશઃ ॥
નિઃશેષાઞ્છૂદ્રરાજ્ઞસ્તાંસ્તદા સ તુ કરિષ્યતિ

પાખંડાન્મ્લેચ્છજાતીંશ્ચ દસ્યૂંશ્ચૈવ સહસ્રશઃ ॥
નાત્યર્થં ધાર્મિકા યે ચ બ્રહ્મબ્રહ્મદ્વિષઃ ક્વચિત્

પ્રવૃત્તચક્રો બલવાઞ્ચ્છૂરાણામંતકો બલી ॥
અદૃશ્યઃ સર્વભૂતાનાં પૃથિવીં વિચરિષ્યતિ

।
માનવસ્ય તુ સોંઽશેન દેવસ્ય ભુવિ વૈ પ્રભુઃ॥
ક્ષપયિત્વા તુ તાન્સર્વાન્ભાવિનાર્થેન નોદિતાન્ ॥
ગંગાયમુનયોર્મધ્યે નિષ્ઠાં પ્રાપ્સ્યતિ સાનુગઃ

।
તતો વ્યતીતે કલ્કૌ તુ સામાત્યે સહસૈનિકે ॥
નૃપેષ્વપિ ચ નષ્ટેષુ તદાત્વપ્રહરાઃ પ્રજાઃ

રક્ષણે વિનિવૃત્તે ચ હત્વા ચાન્યોન્યમાહવે ॥
પરસ્પરહતાસ્તાશ્ચ નિરાક્રંદાઃ સુદુઃખિતાઃ

ક્ષીણે કલિયુગે ચાસ્મિન્દશવર્ષસહસ્રકે ॥
સ સંધ્યાંશે તુ નિઃશેષે કૃતં વૈ પ્રતિપત્સ્યતિ

યદા ચંદ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ તથા તિષ્યબૃહસ્પતી ॥
એકરાશૌ સમેષ્યંતિ પ્રપત્સ્યતિ તદા કૃતમ્

અભિજિન્નામ નક્ષત્રં જયંતીનામ શર્વરી॥
મુહૂર્તો વિજયો નામ યત્ર જાતો જનાર્દ્દનઃ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
નોક્તં યથાવદખિલં ભૃગુશાપવિચેષ્ટિતમ્॥
પૂર્વાવતારાન્મે બ્રૂહિ નોક્તપૂર્વાન્મહેશ્વર

ઈશ્વર ઉવાચ॥
યદા તુ પૃથિવી વ્યાપ્તા દાનવૈર્બલવત્તરૈઃ॥
તતઃ પ્રભૃતિ શાપેન ભૃગુનૈમિત્તિકેન હ

જજ્ઞે પુનઃપુનર્વિષ્ણુઃ કર્ત્તું ધર્મવ્યવસ્થિતિમ્॥
ધર્માન્નારાયણઃ સાધ્યઃ સંભૂતશ્ચાક્ષુષેંતરે

યજ્ઞં પ્રવર્તયામાસ સ ચ વૈવસ્વતેંઽતરે ॥
પ્રાદુર્ભાવે તદા તસ્ય બ્રહ્મા ચાસીત્પુરોહિતઃ

ચતુર્થ્યાં તુ યુગાખ્યાયામાપન્નેષુ સુરેષ્વિહ॥
સંભૂતઃ સ સમુદ્રાત્તુ હિરણ્યકશિપોર્વધે

દ્વિતીયો નરસિંહોઽભૂદ્રુદ્રસ્તસ્ય પુરઃસરઃ॥
લોકેષુ બલિસંસ્થેષુ ત્રેતાયાં સપ્તમે યુગે

દૈત્યૈસ્ત્રૈલોક્ય આક્રાંતે તૃતીયો વામનોભવત્॥
સંક્ષિપ્યાત્માનમંગેષુ બૃહસ્પતિપુરઃસરઃ

ત્રેતાયુગે તુ દશમે દત્તાત્રેયો બભૂવ હ ॥
નષ્ટે ધર્મે ચતુર્થાંશે માર્કંડેયપુરઃસરઃ ॥
એતે દિવ્યાવતારા વૈ માનુષ્યે કથિતાઃ પુરા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રીવિષ્ણ્વવતારવર્ણનંનામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ