સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.17-3

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અથ પૂજાવિધાનં તે કથયામિ યશસ્વિનિ ॥
અર્કસ્થલસ્ય દેવસ્ય યથા પૂજ્યો નરોત્તમૈઃ

સર્વેષામેવ દેવાનામાદિરાદિત્ય ઉચ્યતે ॥
આદિકર્ત્તા ત્વસૌ યસ્માદાદિત્યસ્તેન ચોચ્યતે

નાદિત્યેન વિના રાત્રિર્ન દિવા ન ચ તર્પણમ્॥
ન ધર્મો વૈ ન ચાધર્મો ન સંતિષ્ઠેચ્ચરાચરમ્

આદિત્યઃ પાલયેત્સર્વમાદિત્યઃ સૃજતે સદા ॥
આદિત્યઃ સંહરેત્સર્વં તસ્માદેષ ત્રયીમયઃ

આરાધનવિધિં તસ્ય ભાસ્કરસ્ય મહાત્મનઃ ॥
કથયામિ મહાદેવિ વેદોક્તૈર્મંત્રવિસ્તરૈઃ ॥
તં શૃણુષ્વ વરારોહે સર્વપાપપ્રણાશનમ્

મૂર્ત્તિસ્થઃ પૂજ્યતે યેન વિધાનેન મહેશ્વરિ ॥
દ્વાદશાત્મા યથા સૂર્યસ્તત્તે વક્ષ્યામ્યશેષતઃ

મુખશુદ્ધિં ચ કૃત્વાઽઽદૌ સ્નાનં કૃત્વા વિશેષતઃ ॥
વસ્ત્રશુદ્ધિં દેહ શુદ્ધિં કૃત્વા સૂર્યં સ્પૃશેત્તતઃ

દન્તકાષ્ઠવિધાનં તુ પ્રથમં કથયામિ તે ॥
મધૂકે પુત્રલાભઃ સ્યાદર્કે નેત્રસુખં પ્રિયે

વક્તૃત્વં વૈ બદર્યા ચ બૃહત્યા દ્રુર્જ્જનાઞ્જયેત્ ॥
ઐશ્વર્યં ચ ભવેદ્બિલ્વે ખદિરે ચ ન સંશયઃ

રોગક્ષયઃ કદમ્બે તુ અર્થલાભોઽતિમુક્તકે ॥
મરુતાં યાતિ સર્વત્ર આટરૂષકસંભવૈઃ

જાતિપ્રધાનતાં જાતાવશ્વત્થો યચ્છતે યશઃ ॥
શ્રિયં પ્રાપ્નોતિ નિખિલાં શિરીષસ્ય નિષેવણાત્

પ્રિયંગું સેવમાનસ્ય સૌભાગ્યં પરમં ભવેત્ ॥
અભીપ્સિતાર્થસિદ્ધિઃ સ્યાન્નિત્યં પ્લક્ષનિષેવણાત્

ન પાટિતં સમશ્નીયાદ્દંતકાષ્ઠં ન સવ્રણમ્ ॥
ન ચોર્દ્ધશુષ્કં વક્રં વા નૈવ ચ ત્વગ્વિવર્જ્જિતમ્

।
વિતસ્તિમાત્રમશ્નીયાદ્દીર્ઘં હ્રસ્વં ચ વર્જયેત્ ॥
ઉદઙ્મુખો વા પ્રાઙ્મુખઃ સુખાસીનોઽથ વાગ્યતઃ ॥

કામં યથેષ્ટં હૃદયે કૃત્વા સમભિમન્ત્ર્ય ચ ॥
મંત્રેણાનેન મતિમાનશ્નીયાદ્દન્તધાવનમ્

વરં દત્ત્વાઽભિજાનાસિ કામં ચૈવ વનસ્પતે ॥
સિદ્ધિં પ્રયચ્છ મે નિત્યં દન્તકાષ્ઠ નમોઽસ્તુ તે

ત્રીન્વારાન્પરિજપ્યૈવં ભક્ષયેદ્દંતધાવનમ્ ॥
પશ્ચાત્પ્રક્ષાલ્ય તત્કાષ્ઠં શુચૌ દેશે વિનિક્ષિપેત્

દંતકાષ્ઠેન દેવેશિ ન જિહ્વાં પરિમાર્જયેત્ ॥
પૃથક્પૃથક્તદા કાર્યં યદીચ્છેદ્વિપુલં યશઃ

અંગુલ્યા દંતકાષ્ઠં ચ પ્રત્યક્ષં લવણં ચ યત્ ॥
મૃત્તિકાભક્ષણં ચૈવ તુલ્યં ગોમાંસભક્ષણૈઃ

મુખે પર્યુષિતે નિત્યં ભવત્યપ્રયતો દ્વિજઃ ॥
તસ્માચ્છુષ્કમથાર્દ્રં વા ભક્ષયેદ્દંતધાવનમ્

વર્જિતે દિવસે ચૈવ ગડૂષાંશ્ચૈવ ષોડશ ॥
તત્તત્પદ્મસુગન્ધૈર્વા મુખશુદ્ધિં ચ કારયેત્

મુખશુદ્ધિમકૃત્વા યો ભાસ્કરં સ્પૃશતિ દ્વિજઃ ॥
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ સ કુષ્ઠી જાયતે નરઃ

એવં વસ્ત્રાદિ સંશોધ્ય તતઃ સ્નાનં સમાચરેત્ ॥
શુચૌ મનોરમે સ્થાને સંગૃહ્યાસ્ત્રેણ મૃત્તિકામ્

સાનુસ્વારોકારયુતો હકારઃ ફટ્સમન્વિતઃ ॥
અનેનાસ્ત્રેણ સંગૃહ્ય સ્નાનં તત્ર સમાચરેત્

ભાગત્રયં તુ સંશુદ્ધં તૃણપાષાણવર્જિતમ્ ॥
એકમસ્ત્રેણ ચાલભ્ય તથાન્યં ભાસ્કરેણ તુ

અંગૈશ્ચૈવ તૃતીયં તુ અભિમંત્ર્ય સકૃત્સકૃત્ ॥
જપ્ત્વાસ્ત્રેણ ક્ષિપેદ્દિક્ષુ નિર્વિઘ્નં તુ જલં ભવેત્

સૂર્યતીર્થ દ્વિતીયેન તૃતીયેન સકૃત્સકૃત્ ॥
ગુંઠયિત્વા તતઃ સ્નાયાદ્રવિતીર્થેન માનવઃ

તૂર્યશંખ નિનાદેન ધ્યાત્વા દેવં દિવાકરમ્ ॥
સ્નાત્વા રાજોપચારેણ પુનરાચમ્ય યત્નતઃ

સ્નાનં કૃત્વા તતો દેવિ મંત્રરાજેન સંયુતમ્ ॥
હરેફૌ બિંદુ લક્ષ્મીશ્ચ તથાઽન્યો દીર્ઘયા સહ

માત્રયા રેફસંયુક્તો હકારો બિંદુના સહ ॥
સકારઃ સવિસર્ગસ્તુ મંત્રરાજોઽયમુચ્યતે

તતસ્તુ તર્પ્પયેન્મંત્રાન્સર્વાંસ્તાંસ્તુ કરાગ્રજૈઃ ॥
તુલનાદૂર્ધ્વતો દેવાન્સવ્યેન ચ મુનીંસ્તથા ॥
પિતૄંશ્ચૈવાપસવ્યેન હૃદ્બીજેન પ્રતર્પયેત્

યદ્ગીતં પ્રવરં લોકે અક્ષરાણાં મનીષિભિઃ ॥
એકોનવિંશં માત્રાયા અક્ષરં તત્પ્રકીર્ત્તિતમ્

એવં સ્નાત્વા વિધાનેન સંધ્યાં વંદેદ્વિધાનતઃ ॥
તતો વિદ્વાન્ક્ષિપેત્પશ્ચાદ્ભાસ્કરાયોદકાંજલિમ્

જપેચ્ચ ત્ર્યક્ષરં મંત્ર ષણ્મુખં ચ યદૃચ્છયા ॥
મંત્રરાજેતિ યઃ પૂર્વં તવાખ્યાતો મયા પ્રિયે

પશ્ચાત્તીર્થેન મંત્રાસ્તુ સંહૃત્ય હૃદયે ન્યસેત્ ॥
મંત્રૈરાત્માનમેકત્ર કૃત્વા ચાર્ઘં પ્રદાપયેત્

રક્તચંદનગંધૈસ્તુ શુચિઃસ્નાતો મહીતલે ॥
કૃત્વા મંડલકં વૃત્તમેકચિત્તો વ્યવસ્થિતઃ

ગૃહીત્વા કરવીરાણિ તામ્રે સંસ્થાપ્ય ભાજને ॥
તિલતંદુલસંયુક્તં કુશગન્ધોદકેન તુ

રક્તચંદન ધૂપેન યુક્તમ?ર્ઘ્યોપસાધિતમ્ ॥
કૃત્વા શિરસિ તત્પાત્રં જાનુભ્યામવનિં ગતઃ

મૂલમંત્રેણ સંયુક્તમર્ઘ્યં દદ્યાચ્ચ ભાનવે ॥
મુચ્યતે સર્વપાપૈસ્તુ યો હ્યેવં વિનિવેદયેત્

યદ્યુગાદિસહસ્રેણ વ્યતીપાતશતેન ચ ॥
અયનાનાં સહસ્રેણ યત્ફલં જ્યેષ્ઠપુષ્કરે ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ સૂર્યાયાર્ઘ્ય નિવેદને

દીક્ષામંત્રવિહીનોઽપિ ભક્ત્યા સંવત્સરેણ તુ ॥
ફલમર્ઘેણ વૈ દેવિ લભતે નાત્ર સંશયઃ

યઃ પુનર્દીક્ષિતો વિદ્વાન્વિધિનાર્ઘ્યં નિવેદયેત્ ॥
નાસૌ સંભવતે ભૂમૌ પ્રલયં યાતિ ભાસ્કરે

ઇહ જન્મનિ સૌભાગ્યમાયુરારોગ્યસંપદમ્ ॥
અચિરાલ્લભતે દેવિ સભાર્યઃ સુખભાજનમ્

એવં સ્નાનવિધિઃ પ્રોક્તઃ સૌરઃ સંક્ષેપતસ્તવ ॥
હિતાય માનવેન્દ્રાણાં સર્વપાપપ્રણાશનઃ

અથવા વેદમાર્ગેણ કુર્યાત્સ્નાનં દ્વિજોત્તમઃ ॥
યદ્યેવં મન્ત્રવિસ્તારે હ્યશક્તો દીક્ષયા વિના

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અથ પૂજાવિધાનં તે કથયામિ યશસ્વિનિ ॥
વેદમાર્ગેણ દિવ્યેન બ્રાહ્મણાનાં હિતાય વૈ

એવં સંભૃતસંભારઃ પુષ્પાદિપ્રગુણીકૃતઃ ॥
તત આવાહયેદ્ભાનું સ્થાપયેત્કર્ણિકોપરિ

ઉપસ્થાનં તુ વૈ કૃત્વા મંત્રેણાનેન સુવ્રતે ॥
ઉદુત્યં જાતવેદસમિતિ મંત્રઃ સંપરિકીર્તિતઃ

અગ્નિં દૂતેતિ મંત્રેણ અનેનાવાહ્ય ભામિનિ ॥
આકૃષ્ણેન રજસા મંત્રેણાનેન વાઽર્ચયેત્

હંસઃ શુચિષદિતિ મંત્રેણાનેન પૂજયેત્ ॥
અપત્યેતેતિ મન્ત્રેણ સૂર્યં દેવિ પ્રપૂજયેત્

અદૃશ્રમસ્ય ચૈતેન સૂર્યં દેવિ સમર્ચ્ચયેત્ ॥
તરણિર્વિશ્વદર્શેતિ અનેન સતતં જપમ્

ચિત્રં દેવાનામુદેતિ ભદ્રાં દેવો સદાર્ચયેત્ ॥
વિભૂતિમર્ચ્ચયેન્નિત્યં યેના પાવક ચક્ષસા

વિદ્યામેપિરજસ્પૃથ્વિત્યનેન વિમલાં સદા ॥
અમોઘાં પૂજયેન્નિત્યં મંત્રેણાનેન સુવ્રતે

સપ્ત ત્વા હરિતોઽનેન સિદ્ધિદાં સર્વકર્મસુ ॥
વિદ્યુતામર્ચયેદ્દેવં સપ્ત ત્વા હરિતેન ચ

નવમીં પૂજયેદ્દેવીં સતતં સર્વતોમુખીમ્ ॥
મન્ત્રેણાનેન વૈ દેવિ ઉદ્વયન્તમિતીહ વૈ

ઉદ્યન્નદ્ય મિત્રમહઃ પ્રથમમક્ષરં જપેત્ ॥
દ્વિતીયં પૂજયેદ્દેવિ શુકેષુ મે હરિમેતિ વૈ

ઉદગાદયમાદિત્યો હ્યનેનાપિ તૃતીયકમ્ ॥
તત્સવિતુર્વરેણ્યેતિ ચતુર્થં પરિકીર્તિતમ્

મહાહિવો મહાયેતિ પઞ્ચમં પરિકીર્તિતમ્ ॥
હિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તત ષષ્ઠં બીજં પ્રકીર્તિતમ્

સવિતા પશ્ચાતાત્સવિતા સપ્તમં વરવર્ણિનિ ॥
એવં બીજાનિ વિન્યસ્ય આદિત્યં સ્થાપયેચ્છુભે

આદિત્યં સ્થાપયિત્વા તુ પશ્ચાદઙ્ગાનિ વિન્યસેત્

આગ્નેય્યાં હૃદયં ન્યસ્ય ઐશાન્યાં તુ શિરો ન્યસેત્ ॥
નૈરૃત્યાં તુ શિખાં ચૈવ કવચં વાયુગોચરે

અસ્ત્રં દિશાસુ વિન્યસ્ય સ્વબીજેન તુ કર્ણિકામ્ ॥
અમોસિ પ્રાણિતેનેતિ અનેન હૃદયં યજેત્

શિરસ્તુ પૂજયેદ્દેવિ આયુષ્યં વર્ચસેતિ વૈ ॥
ગાયત્ર્યા તુ શિખાં પૂજ્ય નૈરૃત્યાં તુ વ્યવસ્થિતામ્

જીમૂતસ્યેવ ભવતિ પ્રત્યેકં કવચં યજેત્ ॥
ધન્વન્નાગા ધન્વનેતિ અનેનાસ્ત્રં સદાઽર્ચયેત્

નેત્રં તુ પૂજયેદ્દેવિ અશ્વિના તેજસેતિ ચ ॥
હ્યતઃ પૂર્વતઃ સોમં દક્ષિણેન બુધં તથા

પશ્ચિમેન ગુરું ન્યસ્ય ઉત્તરેણ ચ ભાર્ગવમ્ ॥
આગ્નેય્યાં મઙ્ગલં ન્યસ્ય નૈરૃત્યાં તુ શનૈશ્ચરમ્

વાયવ્યાં તુ ન્યસેદ્રાહું કેતુમીશાનગોચરે ॥
આપ્યાયસ્વેતિ મન્ત્રેણ દેવિ સોમં સદાર્ચયેત્

ઉદ્બુધ્યધ્વં મહાદેવિ બુધં તત્ર સદાર્ચયેત્ ॥
બૃહસ્પતેતિ મન્ત્રેણ પૂજયેત્સતતં ગુરુમ્

શુક્રઃ શુશુક્વાનિતિ ચ ભાર્ગવં દેવિ પૂજયેત્ ॥
અગ્નિર્મૂર્દ્ધેતિ મન્ત્રેણ સદા મંગલમર્ચયેત્

શમગ્નિરિતિમન્ત્રેણ પૂજયેદ્ભાસ્કરાત્મજમ્ ॥
કયાનશ્ચિત્રેતિમન્ત્રેણ દેવિ રાહું સદાઽર્ચયેત્

કેતું કૃણ્વેતિ કેતું વૈ સતતં પૂજયેદ્બુધઃ ॥
બાહ્યતઃ પૂર્વતઃ શુક્રં દક્ષિણેન યમં તથા

ઐશાન્યામીશ્વરં વિંદ્યાદાગ્નેય્યામગ્નિરુચ્યતે ॥
નૈઋતેતિ વિરૂપાક્ષં પવનં વાયુગોચરે

તમુષ્ટવામ ઇતિ વૈ હ્યનેનેન્દ્રમથાર્ચયેત્ ॥
ઉદીરતામવરેતિ સદા વૈવસ્વતં યજેત્

તત્ત્વાયામીતિ મન્ત્રેણ વરુણં દેવિ પૂજયેત્ ॥
ઇન્દ્રાસોમાવત ઇતિ મન્ત્રેણ ધનદં યજેત્

પાવકં પૂજયેદ્દેવિ અગ્નિમીળે પુરોહિતમ્ ॥
રક્ષોહણં વાજિનેતિ વિરૂપાક્ષં સદાર્ચયેત્

વાયવાયાહિ મન્ત્રેણ વાયું દેવિ સદાર્ચયેત્ ॥
યથાક્રમમિમાન્દેવિ સર્વાન્વૈ પૂજયેદ્બુધઃ

બાહ્યતઃ પૂર્વતો દેવિ ઇન્દ્રાદીનાં સમન્તતઃ ॥
રક્તવર્ણં મહાતેજં સિતપદ્મોપરિ સ્થિતમ્

સર્વલક્ષણસંયુક્તં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ॥
દ્વિભુજં ચૈકવક્ત્રં ચ સૌમ્યપઞ્ચકધૃક્કરમ્

વર્ત્તુલં તેજબિંબં તુ મધ્યસ્થં રક્તવાસસમ્ ॥
આદિત્યસ્ય ત્વિદં રૂપં સર્વલોકેષુ પૂજિતમ્ ॥
ધ્યાત્વા સંપૂજયેન્નિત્યં સ્થંડિલં મણ્ડલાશ્રયમ્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
મણ્ડલસ્થઃ સુરશ્રેષ્ઠ વિધિના યેન ભાસ્કરઃ ॥
પૂજ્યતે માનવૈર્ભક્ત્યા સ વિધિઃ કથિતસ્ત્વયા

પૂજયેદ્વિધિના યેન ભાસ્કરં પદ્મસંભવમ્ ॥
મૂર્ત્તિસ્થં સર્વગં દેવં તન્મે કથય શંકર

॥
॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સાધુસાધુ મહાદેવિ સાધુ પૃષ્ટોઽસ્મિ સુવતે ॥
શૃણુષ્વૈકમના દેવિ મૂર્તિથં યેન પૂજયેત્

ઇષેત્વેતિ ચ મન્ત્રેણ ઉત્તમાંગં સદાર્ચયેત્ ॥
અગ્નિમીળેતિ મન્ત્રેણ પૂજયેદ્દક્ષિણં કરમ્

અગ્ન આયાહિ મન્ત્રેણ પાદૌ દેવસ્ય પૂજયેત્ ॥
આજિઘ્રેતિ ચ મન્ત્રેણ પૂજયેત્પુષ્પમાલયા

યોગેયોગેતિ મન્ત્રેણ મુક્તપુષ્પાંજલિં ક્ષિપેત્ ॥
સમુદ્રાગચ્છ યત્પ્રોક્તમનેન સ્નાપયેદ્રવિમ્

ઇમં મે ગંગેતિ યત્પ્રોક્તમનેનાપિ ચ ભામિનિ ॥
સમુદ્રજ્યેતિ મન્ત્રેણ ક્ષાલયેદ્વિધિવદ્રવિમ્

સિનીવાલીતિ મન્ત્રેણ સ્નાપયેચ્છંખવારિણા ॥
યજ્ઞં યજ્ઞેતિ મન્ત્રેણ કષાયૈઃ પરિરક્ષયેત્

સ્નાપયેત્પયસા દેવિ આપ્યાયસ્વેતિ મંત્રતઃ ॥
દધિક્રાવ્ણેતિ વૈ દધ્ના સ્નાપયેદ્વિધિવદ્રવિમ્

ઇમં મે ગંગેતિ યત્પ્રોક્તમનેનાપિ ચ ભામિનિ ॥
સમુદ્રજ્યેતિ મંત્રેણ સ્નાનમૌષધિભિઃ સ્મૃતમ્

ઉદ્વર્તયેત્તતો ભાનું દ્વિપદાભિર્વરાનને ॥
માનસ્તોકેતિ મંત્રેણ યુગપત્સ્નાનમાચરેત્

વિષ્ણોરરાટમન્ત્રેણ સ્નાપયેદ્ગંધવારિણા ॥
સૌવર્ણેન તુ મંત્રેણ અર્ઘ્યં પાદ્યં નિવેદયેત્

ઇદં વિષ્ણુર્વિચક્રમે મંત્રેણાર્ઘ્યં પ્રદાપયેત્ ॥
વેદોસીતિ ચ મંત્રેણ ઉપવીતં પ્રદાપયેત્

બૃહસ્પતેતિ મંત્રેણ દદ્યાદ્વસ્ત્રાણિ ભાનવે ॥
યેન શ્રિયં પ્રકુર્વાણઃ પુષ્પમાલાં પ્રપૂજયેત્

ધૂરસીતિ ચ મંત્રેણ ધૂપં દદ્યાત્સગુગ્ગલમ્ ॥
સમિદ્ધોંજનમંત્રેણ અંજનં તુ પ્રદાપયેત્

યુંજાન ઇતિ મંત્રેણ ભાનું રોચનમાલભેત્ ॥
આરાર્ત્તિકં ચ વૈ કુર્યાદ્દીર્ઘાયુત્વાય વૈ પુનઃ

સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સૂર્યં શિરસિ પૂજયેત્ ॥
શંભવાયેતિ મંત્રેણ રવેર્નેત્રે પરામૃશેત્

વિશ્વતશ્ચક્ષુરિત્યેવં ભાનોર્દેહં સમાલભેત્ ॥
શ્રીશ્ચ તે લક્ષ્મીશ્ચેતિ સર્વાંગે પૂજયેદ્રવિમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ । ॥
અથ મેરોર્મહાદેવિ અષ્ટશૃંગસ્ય સુવ્રતે ॥
પૂજાવિધાનમંત્રાંસ્તે કથયામિ સમાસતઃ

અષ્ટશૃંગં મહાદેવિ અનેન વિધિનાઽર્ચયેત્ ॥
પ્રથમં પૂજયેન્મધ્યે મંત્રેણાનેન સુવ્રતે

મહાહિવોમહાયેતિ નાનાપુષ્પકદંબકૈઃ ॥
ત્રાતારમિંદ્રમંત્રેણ પૂર્વશૃંગં સદાર્ચયેત્

તમુષ્ટવામેતિ મંત્રેણ પૂજયેત્સુરસુન્દરિ ॥
અગ્નિમીળે પુરોહિતમાગ્નેયં શૃંગમર્ચયેત્

આગ્નેય્યા ચૈવ ગાયત્ર્યા અથવાનેન પૂજયેત્ ॥
યમાય ત્વા મખાય ત્વા દક્ષિણં શૃંગમર્ચ યેત્

ઉદીરતામવરેપ્યથવાનેન પૂજયેત્ ॥
આયં ગૌરિતિ મંત્રેણ નૈરૃત્યં શૃઙ્ગમર્ચયેત્

રક્ષોહણં વાજિનં વા પૂજયેદસુરાંતિકમ્॥
ઇંદ્રાસોમા ચ યો મંત્રો હ્યથવા તેન પૂજયેત્

અભિ ત્વા સૂર નોન્વિતિ ચૈશાનં શૃંગમર્ચયેત્ ॥
યેનેદં ભૂતમિતિ વા અથવાનેન પૂજયેત્

નમોસ્તુ સર્પેભ્ય ઇતિ મેરુપીઠં સદાઽર્ચયેત્ ॥
હિરણ્યગર્ભઃ સમવર્ત્તતેતિ પુનર્મધ્યે સદાર્ચયેત્

સવિતા પશ્ચાતાદિતિ વૈ પૂજયેત્પુષ્પ માલયા ॥
ત્રિકાલમર્ચયેદ્દેવિ પ્રદદ્યાદર્ઘ્યમાદરાત્

માતા રુદ્રાણાં દુહિતા વસૂનાં પૂર્વાહ્ને ચૈવ પૂજયેત્ ॥
મધ્યાહ્ને પૂજયેદ્દેવિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

હઁસઃ શુચિષદિતિ વા અપરાહ્ણે સદાર્ચયેત્ ॥
એવં ભાનું ગ્રહૈઃ સાર્દ્ધ પૂજયેદ્વરવર્ણિનિ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
યાનિ પુષ્પાણિ ચેષ્ટાનિ સદા ભાસ્કરપૂજને ॥
કાનિ ચોક્તાનિ દેવેશ કથયસ્વ પ્રસાદતઃ

ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ પુષ્પા ધ્યાયમનુત્તમમ્ ॥
યેન ચાર્કસ્થલે દેવિ શીઘ્રં તુષ્યતિ પૂજિતઃ

માલતીકુસુમૈઃ પૂજા ભવેત્સાંનિધ્યકારિકા ॥
મલ્લિકાયાશ્ચ કુસુમૈર્ભોગવાઞ્જાયતે નરઃ

સૌભાગ્યં પુંડરીકૈસ્તુ ભવત્યર્થશ્ચ શાશ્વતઃ ॥
કદંબપુષ્પૈર્દેવેશિ પરમૈશ્વર્યમશ્નુતે

ભવત્યક્ષયમન્નં ચ બકુલૈ રર્ચને રવેઃ ॥
મંદારપુષ્પકૈઃ પૂજા સર્વકુષ્ઠવિનાશિની

બિલ્વસ્ય પત્રકુસુમૈમહતીં શ્રિયમશ્નુતે ॥
અર્કસ્રજા ભવત્યર્થઃ સર્વકામફલપ્રદઃ ॥

પ્રદદ્યાદ્રૂપિણીં કન્યાં પૂજિતો બકુલસ્રજા ॥
કિંશુકૈરર્ચિતો દેવિ ન પીડયતિ ભાસ્કરઃ

અગસ્તિકુસુમૈસ્તદ્વદાનુકૂલ્યં પ્રયચ્છ તિ ॥
કરવીરૈસ્તુ દેવેશિ સૂર્યસ્યાનુચરો ભવેત્

શતપત્રસ્રજા દેવિ સૂર્યસાલોક્યતાં વ્રજેત્ ॥
બકપુષ્પૈર્મહાદેવિ દારિદ્યં નૈવ જાયતે

ઋતુકુસુમેન ગન્ધેન સમભ્યર્ચ્ય દિવાકરમ્ ॥
ચતુઃસમુદ્રમર્યાદાં સ ભુંક્તે પૃથિવીમિમામ્

યઃ સૂર્યાયતનં ભક્ત્યા ગૈરિકેણોપલેપયેત્ ॥
પ્રાપ્નુયાન્મહતીં લક્ષ્મીં રોગૈશ્ચાપિ પ્રમુચ્યતે

અષ્ટાદશેહ કુષ્ઠાનિ યે ચાન્યે વ્યાધયો નૃણામ્ ॥
પ્રલયં યાંતિ તે સર્વે મૃદા યદ્યુપલેપયેત્ ॥

વિલેપનાનાં સર્વેષાં કુંકુમં રક્તચંદનમ્ ॥
પુષ્પાણાં કરવીરાણિ પ્રશસ્તાનિ વરાનને

નાતઃ પરતરં કિંચિદ્ભાસ્વતસ્તુષ્ટિકારકમ્ ॥
યાદૃશં કુઙ્કુમં જાતી શતપત્રં તથાઽગુરુઃ

કિં તસ્ય ન ભવેલ્લોકે યશ્ચૈભિશ્ચાર્ચયેદ્રવિમ્ ॥
ઉપલિપ્યાલયં યસ્તુ કુર્યાન્મંડલકં શુભમ્

એકેનાસ્ય ભવેદર્થો દ્વાભ્યામારોગ્યમશ્નુતે ॥
ત્રિભિસ્તુ સર્વવિદ્યાવાંશ્ચતુર્ભિર્ભોગવાન્ભવેત્

પંચભિર્વિપુલં ધાન્યં ષડ્ભિરાયુર્બલં યશઃ॥
સપ્તમણ્ડલતારી સ્યાન્મંડલાધિપતિર્નરઃ

ઘૃતદીપપ્રદાનેન ચક્ષુષ્માઞ્જાયતે નરઃ ॥
કટુતૈલસ્ય દીપેન સ્વં શત્રું જયતે નરઃ

તૈલદીપપ્રદાનેન સૂર્યલોકે મહીયતે ॥
મધૂકતૈલદીપેન સૌભાગ્યં પરમં લભેત્ ॥ ૧૨૮. ॥
પુષ્પાણાં પ્રવરા જાતી ધૂપાનાં વિજયઃ પરઃ ॥
ગન્ધાનાં કુંકુમં શ્રેષ્ઠં લેપાનાં રક્તચંદનમ્

દીપદાને ઘૃતં શ્રેષ્ઠં નૈવેદ્યે મોદકઃ પરમ્ ॥
એતૈસ્તુષ્યતિ દેવેશઃ સાંનિધ્યં ચાધિગચ્છતિ

એવં સંપૂજ્ય વિધિવત્કૃત્વા પિતૃપ્રદક્ષિણામ્ ॥
પ્રણમ્ય શિરસા દેવં તત્ર ચાર્કસ્થલં પ્રિયે

સુખાસીનસ્તતઃ પશ્યેદ્રવેરભિમુખે સ્થિતઃ ॥
એકં સિદ્ધાર્થકં કૃત્વા હસ્તે પાનીયસંયુતમ્

કામં યથેષ્ટં હૃદયે કૃત્વાર્કસ્થલસન્નિધૌ ॥
પિબેત્સતોયં તદ્દેવિ હ્યસ્પૃષ્ટં દશનૈઃ સકૃત્

એવં કૃત્વા નરો દેવિ કોટિયાત્રાફલં લભેત્ ॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુર્મહાદેવો જ્વલનો ધનદસ્તથા

ભાનુમાશ્રિત્ય સર્વે તે મોદન્તે દિવિ સુવ્રતે ॥
તસ્માદ્ભાનુસમં દેવં નાહં પશ્યામિ કઞ્ચન

ઇતિ કૃત્વા મહાદેવિ પુનર્ભાનૌ પ્રદક્ષિણમ્ ॥
કુર્યાન્મન્ત્રેણ દેવેશિ સપ્તકૃત્વો વરાનને

તમુષ્ટવામ ઇતિ ઋક્પ્રથમા પરિકીર્તિતા ॥
એતોન્વિન્દ્રં સ્તવામેતિ દ્વિતીયા પરિકીર્તિતા

ઇંદ્ર શુદ્ધો ન આગહિ તૃતીયા પરિકીર્તિતા ॥
ઇન્દ્રં શુદ્ધો હિ નો રયિં ચતુર્થી પરિકીર્તિતા

અસ્ય વામસ્યેતિ શુભે પઞ્ચમી પરિકીર્તિતા ॥
ત્રિભિષ્ટ્વં દેવ ઇતિ વૈ ષષ્ઠી ચ પરિકીર્તિતા

દશ સામાનિ વૈ યાનિ પ્રવરાણિ મનીષિભિઃ ॥
ગીતાનિ સામગૈર્નિત્યં સપ્તમીં તૈસ્તુ કારયેત્

।
તાનિ તે કથયામ્યદ્ય દશ સામાનિ સુન્દરિ॥
હુંકારઃ પ્રણવોદ્ગીથઃ પ્રસ્તાવશ્ચ ચતુષ્ટયમ્

પઞ્ચમં પ્રહરો યત્ર ષષ્ઠમારણ્યકં તથા ॥
નિધનં સપ્તમં સામ્નાં સપ્તસિદ્ધિમિતિ સ્મૃતમ્

પઞ્ચવિધ્યમિતિ પ્રોક્તં હ્રીંકારપ્રણવેન તુ ॥
અષ્ટમં ચ તથા સાધ્યં નવમં વામદેવકમ્

જ્યેષ્ઠં તુ દશમં સામ વેધસે પ્રિયમુત્તમમ્ ॥
એતેષાં દેવિ સામ્નાં વૈ જાપ્યં કાર્યં વિધાનતઃ

જ્યેષ્ઠસામપરં ચૈવ દ્વિતીયં ગદતઃ શૃણુ ॥
ન ચ શ્રાવ્યં દ્વિતીયં તુ જપ્તવ્યં મુક્તિમિચ્છતા

।
તજ્જાપ્યં પરમં પ્રોક્તં સ્વયં દેવેન ભાનુના ॥
જાપ્યસ્ય વિનિયોગોઽસ્ય લક્ષણં ચ નિબોધ મે ॥
સ્તોભસારં શ્વાસલીનમોંકારાદિ સ્મૃતં બુધૈઃ

ઊર્ભાનુશ્ચ તથા ધર્મં ધર્મઃ સત્યં હ્યૃત તથા ॥
ધર્મં યે ધર્મવદ્ધર્મે ધર્મે વૈ નિધનં ગતાઃ

યદેભિશ્ચ યજેચ્છબ્દૈરુચિતં સામગૈર્દ્વિજૈઃ ॥
જાપ્યં ચૈતત્પરં પ્રોક્તં સ્વયં દેવેન ભાનુના

એતદ્વૈ જપ્યમાનસ્તુ પુનરાવર્તતે ન તુ ॥
સર્વરોગવિનિર્મુક્તો મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા

આજ્યદોહાદ્યદોહેતિ જ્યેષ્ઠસામ્નોઽપિ લક્ષણમ્

ઇતિ સંપૂજ્ય દેવેશં તતઃ કુર્યાત્પરાં સ્તુતિમ્ ॥
ઋગ્ભિર્વે પંચભિશ્ચૈવ શૃણુષ્વૈકમનાસ્તુ તાઃ

ઉક્ષાણં પૃશ્નિમિતિ વૈ પ્રથમા પરિકીર્તિતા ॥
ચત્વારિ વાક્પરીતિ વૈ દ્વિતીયા પરિકીર્તિતા

ઇંદ્રં મિત્રં તૃતીયા તુ ઋક્ચૈવ પરિકીર્તિતા ॥
કૃષ્ણં નિયાનં હિ તથા ચતુર્થી પરિકીર્તિતા

દ્વાદશપ્રથમ ઇતિ પંચમી પરિકીર્તિતા ॥
યો રત્નવાહીત્યનયા કિરીટં યોજયેદ્રવેઃ

ગતેહનામિત્યનયા અવ્યંગં ભાસ્કરં ન્યસેત્ ॥
અનેન વિધિના દેવિ પૂજયેદ્વિધિવદ્રવિમ્

ઇત્યેષ તે મયા ખ્યાતઃ પ્રતિમાપૂજને વિધિઃ ॥

અનેનવિધિના યસ્તુ સતતં પૂજયેદ્રવિમ્ ॥
સ પ્રાપ્નોત્યધિકાન્કામાનિહ લોકે પરત્ર ચ

પુત્રાર્થી લભતે પુત્રં ધનાર્થી લભતે ધનમ્ ॥
કન્યાર્થી લભતે કન્યાં વિદ્યાર્થી વેદવિદ્ભવેત્

નિષ્કામઃ પૂજયેદ્યસ્તુ સ મોક્ષં યાતિ વૈ ધ્રુવમ્ ॥
અસ્ય ક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યાદર્કસૂર્યપ્રભાવતઃ

અન્યત્ર બ્રાહ્મણાનાં ચ કોટિના યત્ફલં લભેત્॥
અર્કસ્થલે તથૈકેન ભોજિતેન તુ તત્ફલમ્

સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ સૂર્યપર્વણિ યત્કૃતમ્॥
તત્સર્વં કોટિગુણિતં સૂર્યકોટિપ્રભાવતઃ

માઘમાસે નરો યસ્તુ સપ્તમ્યાં રવિવાસરે ॥
કૃષ્ણપક્ષે મહાદેવિ જાગરં શ્રદ્ધયાઽઽચરેત્ ॥
અર્કસ્થલસમીપે તુ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

ગોશતસ્ય પ્રદત્તસ્ય કુરુક્ષેત્રે ચ યત્ફલમ્ ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ તત્રાર્કસ્થલદર્શનાત્

અર્કસ્થલઃ પૂજનીયસ્તત્ર સ્થાને નિવાસિભિઃ ॥
જપાપુષ્પૈરર્કપુષ્પૈ રોગિભિસ્તુ વિશેષતઃ

ન ચ પત્રોર્ણકુસુમૈર્ન ચૈવોન્મત્તસંભવૈઃ ॥
ન ચામ્રાતકજૈઃ પુષ્પૈરર્ચનીયો દિવાકરઃ

આમ્રાતકસ્ય કુસુમં નિર્માલ્યમિવ દૃશ્યતે ॥
અપ્રત્યગ્રં બહિર્યસ્માત્તસ્માત્તત્પરિવર્જયેત્

નાવિજ્ઞાતં પ્રદાતવ્યં ન મ્લાનં ન ચ દૂષિતમ્ ॥
ન ચ પર્ય્યુષિતં માલ્યં દાતવ્યં ભૂતિમિચ્છતા

દેવમુલ્લોચયેદ્યસ્તુ તત્ક્ષણાત્પુષ્પલોભતઃ ॥
પુષ્પાણિ ચ સુગન્ધાનિ ભોજકેનેતરાણિ ચ

બ્રહ્મહત્યામવાપ્નોતિ ભોજકો લોભમોહિતઃ ॥
મહારૌરવમાસાદ્ય પચ્યતે શાશ્વતીઃ સમાઃ

હન્ત તે કીર્ત્તયિષ્યામિ ધૂપદાનવિધિં પરમ્ ॥
પ્રદાનાદ્દેવદેવસ્ય યેન ધૂપેન યત્ફલમ્

સદાર્ચને ચ ધૂપેન સામીપ્યં કુરુતે રવિઃ ॥
પ્રદદ્યાત્સકલં કામં યદ્યદિચ્છતિ માનવઃ

તથૈવાગુરુધૂપેન નિધિં દદ્યાદભીપ્સિતમ્ ॥
આરોગ્યાર્થી ધનાર્થી ચ નિત્યદા ગુગ્ગલં દહેત્

પિંડાતધૂપદાનેન સદા તુષ્યતિ ભાનુમાન્ ॥
આરોગ્યં ચ સ્વયં દદ્યાત્સૌખ્યં ચ પરમં ભવેત્

શ્રીવાસકસ્ય ધૂપેન વાણિજ્યં સકલં લભેત્॥
રસં સર્જરસં ચૈવ દહતોઽર્થાગમો ભવેત્

દેવદારું ચ દહતો ભવત્યન્નમથાક્ષયમ્।.
વિલેપનં કુંકુમેન સર્વકામફલપ્રદમ્

ઇહ લોકે સુખી ભૂત્વા અક્ષયં સ્વર્ગમાપ્નુયાત્॥
ચંદનસ્ય પ્રલેપેન શ્રિયમાયુશ્ચ વિંદતિ

રક્તચન્દનલેપેન સર્વં દદ્યાદ્દિવાકરઃ ॥
અપિ રોગશતૈર્ગ્રસ્તઃ ક્ષેમમારોગ્યમાપ્નુયાત્

ગતિગંધં ચ સૌભાગ્યં પરમં વિંદતે નરઃ ॥
કસ્તૂરિકામર્દનકૈરૈશ્વર્યમતુલં લભેત્

કર્પૂરસંયુતૈર્ગંધૈઃ ક્ષ્માધિપાધિપતિભવેત્ ॥
ચતુઃસમેન ગંધેન સર્વા ન્કામાનવાપ્નુયાત્

એતત્તે કથિતં દેવિ સૂર્યમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
સવિસ્તરં મયા ખ્યાતં કિમન્યત્પરિપૃચ્છસિ

।
॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં ભગવાન્સૂર્યઃ સર્વતેજસ્વિનાં વરઃ ॥
સ કથં ગ્રસ્યતે દેવ સૈંહિકેયેન રાહુણા

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દૈવિ પ્રવક્ષ્યામિ સર્વ પાપપ્રણાશનમ્ ॥
કારણં ગ્રહણસ્યાપિ ભ્રાંતેર્વિચ્છેદકારકમ્

રાહુરાદિત્યબિંબસ્યાધસ્તાત્તિષ્ઠતિ ભામિનિ ॥
અમૃતાર્થી વિમાનસ્થો યાવત્સંસ્રવતેઽમૃતમ્

બિંબેનાંતરિતો દેવિ આદિત્યગ્રહણં હિ તત્ ॥
ન કશ્ચિદ્ગ્રસિતું શક્ત આદિત્યો દહતિ ધ્રુવમ્

બ્રહ્માદયસ્તમર્ચંતિ સ આદિઃ સર્વનાકિનામ્ ।૧
આદિત્યદેહજાઃ સર્વે તથાન્યે દેવદાનવાઃ

આદિકર્ત્તા સ્વયં યસ્માદાદિત્યસ્તેન ચોચ્યતે ॥
પ્રભાસે સંસ્થિતો દેવઃ સર્વપાતકનાશનઃ

ભુક્તિમુક્તિપ્રદો દેવો વ્યાધિદુષ્કૃતનાશકૃત્ ॥
તત્ર સિદ્ધાઃ પુરા દેવિ લોકપાલા મહર્ષયઃ

સિદ્ધા વિદ્યા ધરા યક્ષા ગંધર્વા મુનયસ્તથા ॥
ધનદોઽપિ તથા ભીષ્મો યયાતિર્ગાલવસ્તથા

સાંબશ્ચૈવ તથા દેવિ પરાં સિદ્ધિમિતો ગતાઃ ॥
ઇદં રહસ્યં દેવેશિ સૂર્યમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

ન દેયં દુષ્ટબુદ્ધીનાં પાપિનાં ચ વિશેષતઃ ॥
ન નાસ્તિકેઽશ્રદ્દધાને ન ક્રૂરં વા કથંચન

ઇમાં કથામનુબ્રૂયાત્તથા નાઽસૂયકે શિવે ।
ઇદં પુત્રાય શિષ્યાય ધર્મિણે ન્યાયવર્તિને

કથનીયં મહાબ્રહ્મ સૂર્યભક્તાય સુવ્રતે ॥
અર્કસ્થલસ્ય દેવસ્ય માહાત્મ્યમિદમુત્તમમ્

યઃ શ્રાદ્ધે શ્રાવયેદ્દેવિ બ્રાહ્મણાન્સંશિતવ્રતાન્ ॥
તસ્યાનંતં ભવેદ્દેવિ યદ્દાનં પુરુષસ્ય વૈ

યત્રેદં કીર્ત્ત્યતે પુણ્યં સંપદસ્તત્ર વૈ સદા ।૧
યાતુધાના ન હિંસંતિ તચ્છ્રાદ્ધં ભયવિહ્વલાઃ

પંક્તિપાવનતાં યાંતિ યેઽપિ વૈ પંક્તિદૂષકાઃ ॥
સુતવાઞ્જન્મવાંશ્ચ સ્યાત્સર્વકામમનોરમઃ

પ્રવાસિભિર્બંધુવર્ગૈઃ સંયુજ્યેત સદા નરઃ ॥
નષ્ટૈઃ સંયુજ્યતે ચાર્થૈરપરૈશ્ચાપિ ચિંતિતૈઃ

રક્ષ્યતે યાગિનીભિશ્ચ પ્રિયૈશ્ચ ન વિયુજ્યતે ॥
ઉપસ્પૃશ્ય શુચિર્ભૂત્વા શૃણુયાદ્બ્રાહ્મણઃ સદા ॥
સર્વાન્કામાંશ્ચ લભતે નાત્ર કાર્યા વિચારણા

વૈશ્યઃ સમૃદ્ધિમતુલાં ક્ષત્રિયઃ પૃથિવીપતિઃ॥
વણિજશ્ચાપિ વાણિજ્યમખંડં શતસંખ્યયા॥
લભેયુઃ કીર્તનાદસ્યાઃ સૂર્યોત્પત્તેર્વરાનને

શૂદ્રાશ્ચૈવાભિલષિતાન્કામાન્પ્રાપ્સ્યંતિ ભામિનિ॥
અપમૃત્યુભયં ઘોરં મૃત્યુતોઽપિ મહાભયમ્॥૧૯૯।
નશ્યતે નાત્ર સંદેહો રાજદ્વારકૃતં ચ યત્॥
સર્વકામસમૃદ્ધાત્મા સૂર્યલોકે મહીયતે

ઇત્યેતત્કથિતં દેવિ માહાત્મ્યં સૂર્યદૈવતમ્ ॥
અર્કસ્થલપ્રસંગેન કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ॥।

સ્થાનં શાશ્વતમોજસાં ગતિરપાં દીપો દિશામક્ષયઃ સિદ્ધેર્દ્વારમપાવભેદિ જગતાં સાધારણં લોચનમ્॥
હૈમં પુષ્કરમંતરિક્ષસરસો દીપ્તં દિવઃ કુણ્ડલં કાલોન્માનવિભાવનાક્ષતલયં બિંબં રવેઃ પાતુ વઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યેઽર્ક્કસ્થલમાહાત્મ્યાર્કસ્થલપૂજાવિધાનાદિવર્ણનંનામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ