સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.17-2

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
કૃત્વાઽભિષેકં તીર્થેષુ યથાવદ્દત્ત દક્ષિણઃ ॥
પૂજયેચ્ચ તતો દેવં કૃષ્ણાખ્યં પુરુષં પરમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
પૂજાવિધિં તુ કૃષ્ણસ્ય શ્રોતુકામાઃ સમાસતઃ ॥
કથયાઽઽચરણોપેતં યથાવદ્દૈત્યસત્તમ

દ્વારપાલાશ્ચ કે તત્ર કઃ પૂર્વં કશ્ચ પૃષ્ઠતઃ ॥
પુરીયં સર્વતો દૈત્ય તિષ્ઠતે કેન પાલિતા

આનુપૂર્વ્યાત્સમાસેન પૂજનીયા યથાવિધિ ॥
કથયસ્વ વિધિજ્ઞોઽસિ કૃષ્ણૈકચરણપ્રિયઃ

॥ શ્રીપ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રૂયતાં પૂજનં વિપ્રાઃ શ્રુતપૂર્વં વિધાનતઃ ॥
કલૌ કૃષ્ણસ્ય વિપ્રેન્દ્રા યથાવદનુપૂર્વશઃ

પૂર્વદ્વારસ્થિતાન્દેવાઞ્છુણુધ્વં સુસમાહિતાઃ ॥
જયંતઃ પ્રથમં પૂજ્યઃ સર્વપાપહરઃ શુભઃ

સ્થાપિતો દેવરાજેન પૂજાર્થં કેશવસ્ય હિ ॥
તસ્યૈવાનુચરાન્વક્ષ્યે તાન્નિબોધત સત્તમાઃ

વજ્રનાભઃ સુનાભશ્ચ વજ્રબાહુર્મહા હનુઃ ॥
વજ્રદંષ્ટ્રો વજ્રધારી વજ્રહા વજ્રલોચનઃ

શ્વેતમૂર્ધા શ્વેતમાલી જયન્તાનુચરાશ્ચ તે ॥
એતે શસ્ત્રોદ્યતકરા રક્ષન્તે તમહર્નિશમ્

પૂર્વદ્વારે સુસંનદ્ધા જયન્તોદ્દેશકારિણઃ ॥
પૂર્વદ્વારે ચ રક્ષાર્થં નરનાથો વિનાયકઃ

તરુણાર્કશ્ચ વૈ સૂર્યો દેવ્યો વૈ સહમાતરઃ ॥
ઈશ્વરશ્ચાપિ દુર્વાસા નાગરાજસ્તુ તક્ષકઃ

સેનાનીઃ કાર્તિકેયશ્ચ રાક્ષસશ્ચ મહાહનુઃ ॥
તત્ર દીર્ઘનખોનામ દાનવઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ

વિશ્વાવસુશ્ચ ગન્ધર્વો મેનકા ચ વરાપ્સરાઃ ॥
સનત્કુમારસહિતો વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ

એતે પૂજ્યાઃ પૂર્વતસ્તુ ન્યગ્રોધશ્ચ મહાદ્રુમઃ ॥
પૂર્વદ્વારસ્થિતા હ્યેત આગ્નેયાઞ્છૃણુતાથ મે

જ્વાલામુખોઽથ રક્તાક્ષઃ સ્મશાનનિલયઃ ક્રથઃ ॥
માંસાદો રુધિરાહારઃ કૃષ્ણઃ કૃષ્ણજટાધરઃ

ત્રાસનો ભઞ્જનશ્ચૈવ હ્યાગ્ન્યેય્યાં દિશિ સંસ્થિતાઃ ॥
દિશં રક્ષંતિ સંનદ્ધા દક્ષિણાં શૃણુતાથ મે

દણ્ડપાણિર્મહાનાદઃ પાશહસ્તઃ સુલોચનઃ ॥
અનિવર્ત્યક્રમશ્ચૈવ તથા દુંદુભિનિસ્વનઃ

ખરસ્વનો ઘર્ઘરવાક્તથા મૌનપ્રિયઃ સદા ॥
મલ્લિકાક્ષશ્ચ એતેષાં પ્રણતો દ્વારપાલકઃ

દક્ષિણદ્વારરક્ષાર્થં દુન્દુભિશ્ચ વિનાયકઃ ॥
મહિષાર્કશ્ચ વૈ સૂર્યો ભૂષણશ્ચ તથેશ્વરઃ

ચણ્ડિકા ચ તથા દેવી હ્યૂર્દ્ધ્વબાહુશ્ચ રાક્ષસઃ ॥
પદ્માક્ષઃ ક્ષેત્રપાલશ્ચ નાગશ્ચાશ્વતરસ્તથા

ચિત્રાંગદશ્ચ ગન્ધર્વ ઉર્વશી ચ વરાપ્સરાઃ ॥
યો રાજા સર્વવૃક્ષાણાં શાલશ્ચાપિ મહાદ્રુમઃ

સનાતન ઋષિશ્રેષ્ઠો હ્યગસ્ત્યશ્ચ મહાતપાઃ ॥
એતે યામ્યદિશિ દ્વારં રક્ષન્તિ સુસમાહિતાઃ

ગીતકૃન્નર્તકો નગ્નઃ કંબલી દહનપ્રિયઃ ॥
હસનો નેત્રભંગશ્ચ ભ્રૂવિકારો વિજૃંભકઃ

મુશલી પ્રભુરેતેષાં સંનદ્ધો વર્તતે દ્વિજાઃ ॥
રક્ષન્તિ નૈરૃતીમાશાં પશ્ચિમાં શૃણુતાપરાન્

સ્વસ્તિકઃ શંખમૂર્દ્ધા ચ નીલવાસાઃ શુભાનનઃ॥
પાશહસ્તઃ શૂલહસ્ત એકપાદૈકલોચનઃ

પશ્ચિમાયાં દિશિ તથા પુષ્પદન્તો વિનાયકઃ॥
ઉદ્ધવાર્કશ્ચ વૈ સૂર્યઃ શિવઃ સત્રાજિતેશ્વરઃ

તુંબરુર્નામગન્ધર્વો ઘૃતાચી ચ વરાપ્સરાઃ ॥
મહોદરશ્ચ નાગેન્દ્રો રાક્ષસશ્ચ ઘટોત્કચઃ

દૈત્યઃ પઞ્ચજનોનામ ઋષિઃ કશ્યપ એવ ચ ॥
દેવી કપાલિનીનામ અશ્વત્થસ્તુ મહાદ્રુમઃ

કપિલઃ ક્ષેત્રપાલશ્ચ પ્રતીચીં પાન્તિ વૈ દિશમ્ ॥
નમસ્કાર્યાસ્તથા પૂજ્યા વાયવ્યો શૃણુતાપરાન્

ભંજનો ભૈરવશ્ચૈવ કાલિકોઽથ ઘટોદરઃ ॥
ઝંઝકામર્દનઃ પિંગો રુરુઃ સર્વભુજોવ્રણી

સુપાર્શ્વઃ પ્રભુરેતેષાં સંનદ્ધઃ પાલયન્દિશમ્ ॥
ઉદીચ્યાં દિશિ વિપ્રેન્દ્રાઃ શ્યામલશ્ચ ગણાધિપઃ

મન્વન્તકો વિરૂપાક્ષો ગોલકઃ શ્વેત સંપ્લુતઃ ॥
ઉન્મત્તઃ પ્રભુરેતેષામુદીચ્યાં પાલયન્દિશમ્

મૂલસ્થાનશ્ચ વૈ સૂર્ય્ય ઇન્દ્રેશશ્ચ મહેશ્વરઃ ॥
દેવી કણ્ઠેશ્વરીનામ ક્ષેત્રપાલશ્ચ ખઞ્જનઃ

વાસુકિર્નાગરાજશ્ચ કૂર્મપૃષ્ઠશ્ચ દાનવઃ ॥
સનકશ્ચ ઋષિશ્રેષ્ઠો ગોલકો રાક્ષસસ્તથા

નારદોનામ ગન્ધર્વો રંભા ચૈવ વરાપ્સરાઃ ॥
એતે પૂજ્યાઃ પ્રયત્નેન પ્લક્ષોનામ મહાદ્રુમઃ

યક્ષેશઃ સવિતાનામ શ્યામઃ પૂજ્યઃ પ્રયત્નતઃ ॥
ઐશાન્યાં દિશિ વિપ્રેન્દ્રાઃ સ્થિતા યે તાન્વદામ્યહમ્

દુર્ધરો ભૈરવારાવઃ કિંકિણીકો મહાબલઃ ॥
કરાલો વિકટો મૂલો બલિભુક્તો બલિપ્રિયઃ

એતેષાં ક્ષેત્રપાલાનાં સસ્ત્રીણાં ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
નેતા પ્રભુ(મ?)શ્ચ સ્વામી ચ જયન્તઃ પાલકસ્તથા

નિગૃહ્ણાત્યનુગૃહ્ણાતિ રક્ષિતા પુરવાસિનામ્ ॥
જયન્તાદેશમાદાય તે દુષ્ટાન્ઘાતયન્તિ ચ

નાગસ્થલસ્થિતઃ સ્વામી જયન્તઃ પાલકઃ સદા ॥
નાગરાજૈઃ પરિવૃતઃ પૂજનીયઃ પ્રયત્નતઃ

માંસપ્રિયમુખાશ્ચૈત ઐશાનીં પાંતિ વૈ દિશમ્ ॥
સહસ્રશીર્ષકો દેવઃ શેષો નાગસ્થલસ્થિતઃ ॥
અનન્તો વાસુકિશ્ચૈવ તક્ષકઃ પદ્મ એવ ચ

શંખઃ કંબલકશ્ચૈવ નાગશ્ચાશ્વતરસ્તથા ॥
મુક્તકઃ કાલિયશ્ચૈવ જનકોઽથાપરાજિતઃ

કર્કોટકમુખા નાગાસ્તે ચ સન્તિ સહસ્રશઃ ॥
તે પૂજ્યા ગંધપુષ્પૈશ્ચ બલિભિર્ધૂપદીપકૈઃ

પાયસેન ચ માંસેન હ્યન્નાદ્યૈઃ સુરયા તથા ॥
તતઃ સંપૂજ્ય દેવશં જયંતં રક્ષિણાં વરમ્

ગંધ પુષ્પોપહારૈશ્ચ ધૂપવસ્ત્રાદિભૂષણૈઃ ॥
તતો ગચ્છેદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ કૃષ્ણં દેવકિનન્દનમ્ ॥
સંપૂજ્યઃ પ્રથમં તત્ર ગણેશો રુક્મિસંજ્ઞકઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કથં સ રુક્મિદૈત્યેન્દ્રો યો દુષ્ટો ગણતાં ગતઃ ॥
સાક્ષાદ્ભગવતો દ્વારિ પ્રત્યહં પૂજ્યતે નરઃ

॥ શ્રીપ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
કૃષ્ણાય રુક્મિણીં દાતું યદા ભીષ્મક ઉદ્યતઃ ॥
તદ્દ્વેષાત્ક્રોધસંયુક્તો રુક્મી ચૈદ્યમમન્યત

યદા જહાર ભગવાન્રુક્મિણીમંબિકાલયાત્ ॥
સર્વાન્વિદ્રાવ્ય વૈ ભૂપાઞ્જરાસન્ધમુખાન્રણે

તદા રુક્મી મહાબાહુર્ભીષ્મકસ્ય સુતો બલી ॥
નાહત્વા વિનિવર્તિષ્યે તમહં યાદવં રણે

પ્રતિજ્ઞાં સર્વભૂપાનાં શૃણ્વતાં કૃતવાન્દ્વિજાઃ॥
એવમુક્ત્વા સ સન્નદ્ધો યુદ્ધાય પરિધાવિતઃ

અક્ષૌહિણ્યા દલેનૈવાયુદ્ધ્યત્કૃષ્ણેન ભો દ્વિજાઃ ॥
સ યુધ્યમાનઃ કૃષ્ણેન વધ્યમાનો હતૌજસઃ

બદ્ધો ભગવતા તત્ર કૃત્વા વૈરૂપ્યમેવ ચ ॥
રામેણ બંધનાન્મુક્તો મરણાય મતિં દધૌ

રુક્મિણી ભ્રાતરં દૃષ્ટ્વા મરણે કૃતનિશ્ચયમ્॥
ઉવાચ કૃષ્ણં વૈદર્ભી ભ્રાતરં હ્યાનયસ્વ મે

તતસ્તત્પ્રિયકામાર્થમનુમાન્ય જનાર્દ્દનઃ॥
ચકાર પાર્ષદાં મધ્યે પ્રવરં વિઘ્નનાશનમ્

એતસ્માત્કારણાદ્વિપ્રાઃ પ્રથમં પૂજ્યતે સદા ॥
ગંધધૂપાક્ષતૈર્વસ્ત્રૈર્મોદકૈસ્તં પ્રતર્પયેત્

તસ્મિંસ્તુષ્ટે જગન્નાથસ્તુષ્ટો ભવતિ નાન્યથા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે ચતુર્થે દ્વારકામાહાત્મ્યે ભગવત્પરિચારકવર્ગકથનપૂર્વકરુક્મિગર્વપરિહારવૃત્તાન્તવર્ણનં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ