સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.147

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ બ્રહ્મકુણ્ડમનુત્તમમ્ ॥
તસ્યૈવ નૈરૃતે ભાગે બ્રહ્મણા નિર્મિતં પુરા

યદા તુ ઋક્ષરાજેન સોમનાથઃ પ્રતિ ષ્ઠિતઃ ॥
તદા બ્રહ્માદયો દેવાઃ સર્વે તત્ર સમાગતાઃ ॥
પ્રતિષ્ઠાર્થં હિ દેવસ્ય શશાંકેન નિમન્ત્રિતાઃ

અથાઽબ્રવીન્નિશાનાથો બ્રહ્માણં વિનયાન્વિતઃ

કૃતં ભવદ્ભિર્જાનાતિ સ્થાપનં વૈ યથા જનઃ ॥
તથા કુરુ સુરશ્રેષ્ઠ ચિહ્નમાત્મસમુદ્ભવમ્

એવં શ્રુત્વા તદા બ્રહ્મા ધ્યાનં કૃત્વા તુ નિશ્ચલમ્ ॥
આહ્વયત્સર્વતીર્થાનિ પુષ્કરાદીનિ સર્વશઃ

સ્વર્ગે વૈ યાનિ તીર્થાનિ તથૈવ ચ રસાતલે ॥
તપઃસામર્થ્યયોગેન બ્રહ્મણા ઽઽકર્ષિતાનિ ચ ॥
અતસ્તસ્યૈવ નામ્ના તુ બ્રહ્મકુણ્ડં તુ ગીયતે

ગણાનાં ચ સહસ્રૈસ્તુ ચતુર્દશભિરીક્ષ્યતે ॥
અતશ્ચાભક્તિયુક્તાનાં દુષ્પ્રાપ્યં તીર્થમુત્તમમ્

અથાબ્રવીત્સર્વદેવાન્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

અત્ર કુણ્ડે નરઃ સ્નાત્વા યઃ પિતૄંસ્તર્પયિષ્યતિ ॥
અગ્નિષ્ટોમફલં સવ લપ્સ્યતે સ ચ માનવઃ ॥
તત્પ્રસાદાત્સ્વર્ગલોકે વિમાનેન ચરિષ્યતિ

ગોદાનં ચાશ્વદાનં ચ તથા સ્વર્ણકમણ્ડલુમ્ ॥
દદ્યાદ્વિપ્રાય વિદુષે સર્વપાપાપનુત્તયે

પૌર્ણમાસ્યાં મહાદેવિ તથા ચ પ્રતિપદ્દિને ॥
સર્વપાપવિનાશાર્થં તત્ર સ્નાતિ સરસ્વતી

સિદ્ધં રસાયનં દેવિ તત્ર વૈ હ્યુદકં પ્રિયે ॥
નાનાવર્ણસમાયુક્તમુપદેશેન સિદ્ધ્યતિ

દારિદ્ર્યદુઃખરુક્છોકાન્માનવઃ સેવતે કથમ્ ॥
બ્રહ્મકુણ્ડમનુપ્રાપ્ય કલ્પવૃક્ષમિવાપરમ્ ॥

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
ભગવન્વિસ્તરાદ્બ્રૂહિ બ્રહ્મકુણ્ડમહોદયમ્ ॥
સર્વપ્રાણિહિતાર્થાય વિસ્તરાદ્વદ મે પ્રભો

બ્રહ્મકુંડસ્ય માહાત્મ્યં શ્રોતું મે કૌતુકં મહત્॥
લોકાનાં દુઃખનાશાય દારિદ્યક્ષયહેતવે

ભગવન્માનુષાઃ સર્વે દુઃખશોકનિપીડિતાઃ ॥
ભ્રમંતિ સકલં જન્મ રસાયનવિમોહિતાઃ

તેષાં હિતાય મે બ્રૂહિ નિર્વાણં રસમુત્તમમ્ ॥
આદાવિહ શરીરં તુ અક્ષય્યં તુ યથા ભવેત્

અષ્ટસિદ્ધિસમા યુક્તં સર્વવિદ્યાસમન્વિતમ્ ॥
કામરૂપં ક્રિયાયુક્તં સર્વવ્યાધિવિવર્જિતમ્

તતસ્તુ પરમં દેવ નિર્વાણં યેન વૈ લભેત્ ॥
માનવઃ કૃતકૃત્યશ્ચ જાયતે ચ યથા પ્રભો

તથા કથય મે દેવ દયાં કૃત્વા જગત્પ્રભો ॥
નિર્વાણપરમં કલ્પં સર્વભ્રાંતિવિવર્જિતમ્ ॥
પ્રસિદ્ધં સુખદં દિવ્યં સમા ચક્ષ્વ મહેશ્વર

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સાધુસાધુ મહાદેવિ લોકાનાં હિતકારિણિ ॥
મર્ત્યલોકે મહાદેવિ તીર્થં(?) તીર્થવરં શુભમ્ ॥

પ્રભાસં પરમં ખ્યાતં તચ્ચ દ્વાદશયોજનમ્ ॥
તત્ર સોમેશ્વરો દેવસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ

તસ્ય પૂર્વે સમાખ્યાતઃ શ્રીકૃષ્ણો દૈત્યસૂદનઃ ॥
ચણ્ડિકા યોગિની તત્ર સખીભિઃ પરિવારિતા

તતઃ પૂર્વે દિશાં ભાગે ચતુર્વક્ત્રેણ નિર્મિતમ્ ॥
તીર્થાત્તીર્થં વરં દિવ્યં સર્વાશ્ચર્યમયં શુભમ્

સેવિતં સર્વદેવૈસ્તુ સિદ્ધૈઃ સાધ્યૈર્ગ્રહૈસ્તથા ॥
અપ્સરોમુનિભિર્દિવ્યૈર્યક્ષૈશ્ચ પન્નગૈઃ સદા

સિદ્ધ્યર્થં સર્વકામાર્થં દિવ્યભોગાવહં શુભમ્ ॥
બ્રહ્મકુણ્ડમિતિ ખ્યાતં બ્રહ્મણા નિર્મિતં યતઃ

તસ્ય વાયવ્યકોણે તુ હિર ણ્યેશઃ સ્વયં સ્થિતઃ ॥
તમારાધ્ય મહાદેવં હિરણ્યેશ્વરમુત્તમમ્

મહામન્ત્રં જપેત્ક્ષિપ્રં દશાંશં હોમયેત્સુધીઃ ॥
હોમેન સિદ્ધ્યતે મન્ત્રઃ સત્યં સત્યં વરાનને

તસ્યોત્તરે તુ દિગ્ભાગે કિઞ્ચિદીશાનમાશ્રિતઃ ॥
ચતુર્વક્ત્રો મહાદેવિ ક્ષેત્રપો લિંગરૂપધૃક્

તત્સ્થાનં રક્ષતે દેવિ લિંગરૂપેણ શંકરઃ ॥
તમારાધ્ય પ્રયત્નેન તતઃ કુણ્ડં સમાશ્રયેત્

સર્વૈશ્વર્યમયં દેવિ નાનાવર્ણવિચિત્રિતમ્ ॥
કુણ્ડસ્યાસ્યેશદિગ્ભાગે ભૈરવેશ્વરમુત્તમમ્

દુર્ગન્ધા ભાસુરા દેવિ વહતે રસરૂપિણી ॥
તસ્યા રસેન સંયુક્તં પૃથગ્વર્ણં હિ કર્બુરમ્

મેઘવર્ણં મહાદિવ્યં રાજતં ચ પુનઃ શુભમ્ ॥
કપિલં દુગ્ધવર્ણં ચ કર્પૂરાભં સુશોભનમ્

કદા કસ્તૂરિકાભાસં કુંકુમચ્છવિકાવહમ્ ॥
સૌગન્ધં ચંદનોપેતં કદાચિદ્રૌધિ રોદકમ્

એતે રસાશ્ચ વિવિધા દૃશ્યંતે તત્ર સર્વદા ॥
યસ્ય તુષ્ટો મહાદેવઃ સિદ્ધ્યતે તસ્ય તત્ક્ષણાત્

રજતં ક્ષિપ્યતે તત્ર સુવર્ણ મિવ જાયતે ॥
પ્રત્યક્ષમેવ તત્રૈવ રસાયનમનુત્તમમ્

પશ્યંતિ માનવા દેવિ કૌતુકં તત્ક્ષણાદ્ભૃશમ્ ॥
રસં હિ પરમં દિવ્યં તત્રસ્થં ચ કલૌ યુગે

સિદ્ધં સિદ્ધરસં પુંસાં વ્યાધીનાં ક્ષયકારકમ્ ॥
હેમબીજમયં દિવ્યં બ્રહ્મકુણ્ડોદ્ભવં મહત્

ઇદાનીં તે પ્રવક્ષ્યામિ મનુષ્યાણાં હિતાય વૈ ॥
દારિદ્ર્યં ક્ષયમાપ્નોતિ તત્ક્ષણાચ્ચ યશસ્વિનિ

આદાવેવ પ્રકુર્વન્તિ તામ્રકુમ્ભં દૃઢં શુભમ્ ॥
તીર્થોદકં ક્ષિપેત્તત્ર પત્રૈસ્તામ્રસ્તથા યુતમ્

નિક્ષિપ્ય ભૂમૌ તત્કુમ્ભં જ્વાલયેદનલં તતઃ ॥
ચુહ્લીરૂપેણ ષણ્માસં પાચયેત્તં શનૈઃશનૈઃ

પશ્ચાદુદ્ધૃત્ય તં કુમ્ભં પુનરેવ જલં ક્ષિપેત્ ॥
માસમેકં પુનઃ કુર્યાન્માસમેકં પુનર્ભૃશમ્

તતઃ સર્વાણિ ખણ્ડાનિ એકીકૃત્ય પ્રયત્નતઃ ॥
પુનરેવોદકેનૈવ પ્લાવ્ય ચાવર્તયેત્પુનઃ ॥

કાંચનં જાયતે તત્ર યદિ તુષ્ટો મહેશ્વરઃ

સિદ્ધિં શરીરજાં દેવિ યદીચ્છેન્માનવોત્તમઃ ॥
સ સ્નાનમાદિતઃ કૃત્વા સંવત્સરત્રયં પુનઃ ॥

મૌનેન નિયમેનૈવ મહામંત્રજપાન્વિતઃ ॥
પૂજયેચ્ચ હિરણ્યેશં ક્ષેત્રપાલં પ્રયત્નતઃ

પંચોપચારસંયુક્તં ધ્યાનધારણસંયુતમ્ ॥
તીર્થોદકેન પાકં વૈ પેયં તદ્વદુદુમ્બરે

એવં વર્ષત્રયેણૈવ દિવ્યદેહઃ પ્રજાયતે ॥
તેજસ્વી વલવાન્પ્રાજ્ઞઃ સર્વવ્યાધિવિવર્જિતઃ

જીવેદ્વર્ષેશતાન્યેવ ત્રીણિ દુઃખવિવર્જિતઃ ॥
વર્ષત્રયમવિચ્છિન્નં યસ્તત્ર સ્નાનમાચરેત્

વાગીશ્વરીં જપેન્નિત્યં પૂજાહોમસમન્વિતઃ ॥
તસ્ય પ્રવર્તતે વાણી સિદ્ધિઃ સારસ્વતી ભવેત્

સંસ્કૃતં પ્રાકૃતં ચૈવાપભ્રંશં ભૂતભાષિતમ્ ॥
ગાંગસ્રોતઃપ્રવાહેણ ઉદ્ગિરેદ્ગિરમાત્મવાન્ ॥
અશ્રાન્તાં ચ વરારોહે હ્યવિચ્છિન્નાં ચ સંતતમ્

વદેદ્વાદિસહસ્રૈસ્તુ ન શ્રમસ્તસ્ય જાયતે ॥
તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ

પંડિતા ગર્વિતાઃ સર્વે તર્કશાસ્ત્રવિશારદાઃ ॥
આગચ્છન્તિ સમં તાત વિદ્યયોદ્ધતકન્ધરાઃ ॥
ન શક્નુવંતિ તે વક્તું દ્રષ્ટું વક્ત્રમપિ પ્રિયે

વાદિનાં ચ સહસ્રાણિ ભનક્ત્યેવં નિરીક્ષણાત્

ઉદ્વાહયતિ શાસ્ત્રાણિ વિબુદ્ધાર્થાનિ સત્વરમ્ ॥
વિમલં પાઞ્ચરાત્રં ચ વૈષ્ણવં શૈવમેવ ચ

ઇતિહાસપુરાણં ચ ભૂતતંત્રં ચ ગારુડમ્ ॥
ભૈરવં ચ મહાતંત્રં કુલમાર્ગં દ્વિધા પ્રિયે

રથપ્રવરવેગેન વાણી ચાસ્ખલિતા ભવેત્ ॥
નશ્યંતિ વાદિનઃ સર્વે ગરુડસ્યેવ પન્નગાઃ

ન દારિદ્ર્યં ન રોગશ્ચ ન દુઃખં માનસં પુનઃ ॥
રાજમાન્યો મહામાની ભવેદ્બ્રહ્મપ્રસાદતઃ

ઉત્સાહબલસંયુક્તો દેવવજ્જીવતે સુધીઃ ॥
દાતા ભોક્તા ચ વાગ્ગ્મી ચ તીર્થસ્યાસ્ય પ્રસાદતઃ

તૈલાભ્યક્તસ્ય યત્તેજો જાયતે મનુજેષુ ચ ॥
સ્નાતમાત્રે તથા તેજસ્તીર્થસ્યૈવ પ્રસાદતઃ

યત્પાપં કુરુતે જંતુઃ પૈશુન્યં ચ કૃતઘ્નતામ્ ॥
મિત્રદ્રોહે ચ યત્પાપં યત્પાપં પારદારિકમ્ ॥
તત્સર્વં વિલયં યાતિ કુંડસ્નાનરતસ્ય ચ

મુશલં લઙ્ઘયેદ્ યસ્તુ યો ગાસ્ત્યજતિ વૈ દ્વિજઃ ॥
તત્પાપં ક્ષયમાપ્નોતિ બ્રહ્મકુણ્ડસ્ય દર્શનાત્

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ દૈવતાનિ તથા પુનઃ ॥
પૂજિતાનિ ચ સર્વાણિ કુણ્ડસ્નાનપ્રભાવતઃ

સપ્તજન્માર્જિતં પાપં દર્શનાત્ક્ષયમાવ્રજેત્

યત્પાપં ગુરુગોઘ્ને ચ પરસ્વહરણેષુ ચ ॥
તત્પાપં ક્ષયમાપ્નોતિ બ્રહ્મકુણ્ડનિષેવણાત્

પ્રદક્ષિણં ચ યઃ કુર્યાત્સ્નાત્વા કુણ્ડસ્ય નામતઃ ॥
સંખ્યયા પંચદશ વૈ શૃણુ તસ્યાપિ યત્ફલમ્

પ્રદક્ષિણીકૃતા તેન સપ્તદ્વીપા વસુન્ધરા ॥
સપ્તપાતાલસહિતા તીર્થકોટિભિરાવૃતા

આહારમાત્રં યો દદ્યાત્તત્ર વેદવિદાં વરે ॥
લક્ષભોજ્યં કૃતં તેન તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

બ્રહ્મેશ્વરં ચ સંપૂજ્ય હિરણ્યેશ્વરમુત્તમમ્ ॥
ક્ષેત્રપાલં ચતુર્વક્ત્રં પૂજયેચ્ચિન્તિતં લભેત્

એકવિંશત્કુલૈ ર્યુક્તઃ સર્વપાપવિવર્જિતઃ ॥
બ્રહ્મલોકં સ વૈ યાતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

વિરંચિકુણ્ડે સ્નાત્વા વા યો જપેદ્વેદમાતરમ્ ॥
લક્ષજાપ્યવિધાનેન સ મુક્તઃ પાતકૈર્ભવેત્

સ એવ પુણ્યકર્ત્તા ચ સ એવ પુરુષોત્તમઃ ॥
યાત્રા તત્ર કૃતા યેન બ્રહ્મકુણ્ડે વરાનને

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ ઋષીણામૂર્ધ્વરેતસામ્ ॥
બ્રહ્મકુણ્ડં સમાશ્રિત્ય બ્રહ્મદેવમુપાસતે

તાવદ્ગર્જંતિ તીર્થાનિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥
યાવદ્બ્રહ્મેશ્વરં તીર્થં ન પશ્યન્તિ નરાઃ પ્રિયે

બ્રહ્મકુણ્ડે ચ પાનીયં યે પિબન્તિ નરાઃ સકૃત્ ॥
ન તેષાં સંક્રમેત્પાપં વાચિકં માનસં તનૌ

બ્રહ્માંડોત્તરમધ્યે તુ યાનિ તીર્થાનિ સંતિ વૈ ॥
તેષાં પુણ્યમવાપ્નોતિ બ્રહ્મકુણ્ડે પ્રદક્ષિણાત્

યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાત્મા ચ પરબ્રહ્મસ્વરૂપવાન્ ॥
સોઽપિ કુંડં ન મુંચેત નિકું ભસ્તુ ગણસ્તથા

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં માહાત્મ્યં બ્રહ્મકુણ્ડજમ્ ॥
તવ સ્નેહેન દેવેશિ કિમન્યત્પરિપૃચ્છસિ

ય ઇદં શૃણુયાન્મર્ત્યઃ સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ॥
સ મુક્તઃ પાતકૈઃ સર્વૈર્બ્રહ્મલોકં ચ ગચ્છતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બ્રહ્મકુણ્ડમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ સપ્તચત્વારિંશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ