સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.13

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્નૃપશ્રેષ્ઠ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ॥
અંબરીષસ્ય રાજર્ષેરૈશાન્યાં પાપનાશનમ્

યત્ર સ્વયં હૃષીકેશઃ કાલે ચ કલિસંજ્ઞકે ॥
તસ્ય વાક્યાદૃતસ્તીર્થે સ્વયં હિ પરિતિષ્ઠતિ

પુરાસીત્પૃથિવીપાલો હ્યંબરીષો યુગે કૃતે ॥
હરિમારાધયામાસ તપસ્તેપે સુદુષ્કરમ્

તસ્મિંસ્તીર્થે સ રાજેન્દ્રો મિતભક્ષો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
સહસ્રમેકં વર્ષાણાં તત આસીત્ફલાશનઃ

સહસ્રે દ્વે તતો રાજઞ્છીર્ણપર્ણાશનોઽભવત્॥
સહસ્રે દ્વે તતો ભૂયો જલાહારો બભૂવ હ

સહસ્રત્રિતયં રાજન્વાયુભક્ષો બભૂવ હ ॥
ચિન્તયન્પુંડરીકાક્ષં માનસે શ્રદ્ધયાન્વિતઃ

દશ વર્ષસહસ્રાન્તે તતશ્ચ નૃપસત્તમ ॥
તુતોષ ભગવાન્વિષ્ણુસ્તસ્યાસૌ દર્શનં દદૌ

કૃત્વા દેવપતે રૂપમારુહ્યૈરાવતં ગજમ્ ॥
અબ્રવીદ્વરદોઽસ્મીતિ અંબરીષં નરાધિપમ્

॥ ઇંદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
વરં વરય ભદ્રં તે રાજન્યન્મનસીપ્સિતમ્ ॥
ત્વાં દૃષ્ટ્વા ભક્તિસંયુક્તમાગતોઽહમસંશયમ્

॥
॥ અંબરીષ ઉવાચ ॥ ॥
મુક્તિં દાતુમશક્તોસિ ત્વં ચ વૃત્રનિષૂદન ॥
તવ પ્રસાદાદ્દેવેશ ત્રૈલોક્યં મમ વર્ત્તતે ॥
સ્વાગતં ગચ્છ દેવેશ ન વરો રોચતે મમ

સર્વથા દાસ્યતે મહ્યં વરં તુષ્ટશ્ચતુર્ભુજઃ ॥
તદાહં પ્રતિગૃહ્ણામિ ગચ્છ દેવ નમોસ્તુ તે

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
વરં વરય રાજર્ષે યત્તે મનસિ વર્ત્તતે ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુત્રિનેત્રાણામહમીશો નૃપોતમ

અન્યેષાં ચૈવ દેવાનાં ત્રૈલોક્યસ્યાપ્યહં વિભુઃ ॥
વરં વરય તસ્માત્ત્વં પ્રસાદાન્મે સુદુર્લ્લભમ્

પ્રસન્ને મયિ રાજેન્દ્ર પ્રસન્નાઃ સર્વદેવતાઃ ॥
કુરુ મે વચનં રાજન્ગૃહ્યતાં વરમુત્તમમ્

॥ અંબરીષ ઉવાચ ॥ ॥
રાજા ત્વં સર્વદેવાનાં ત્રૈલોક્યસ્ય તથેશ્વરઃ ॥
સપ્તદ્વીપવતી રાજા અહં વૃત્રનિષૂદન

હષીકેશસ્ય સદ્ભક્તં વિદ્ધિ માં તાત નિશ્ચયમ્ ॥
આગતશ્ચ હૃષીકેશો વરં દાસ્યત્યસંશયમ્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
દદતો મમ ભૂપાલ ન ગૃહ્ણાસિ વરં યદિ ॥
વજ્રં ત્વાં પ્રેરયિષ્યામિ વધાય કૃતનિશ્ચયઃ

એવમુક્ત્વા સહસ્રાક્ષઃ સૃક્કિણી પરિલેલિહન્ ॥
કુલિશં ભ્રામયામાસ ગૃહીત્વા દક્ષિણે કરે

તસ્યેવં ભ્રામ્યમાણસ્ય મહોત્પાતા બભૂવિરે ॥
તતઃ પર્વતશૃંગાણિ વિશીર્ણાનિ સમંતતઃ

આવૃતં ગગન મેઘૈર્વિધુન્વાનૈર્મહીં તદા ॥
ન કિંચિદ્દૃશ્યતે તત્ર સર્વં સંતમસાવૃતમ્

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સ રાજા હરિવત્સલઃ ॥
નિમીલ્ય લોચને સ્વીયે સમાધિસ્થો બભૂવ હ

તતસ્તુષ્ટો જગન્નાથ સાક્ષાત્પ્રત્યક્ષતાં ગતઃ ॥
ઐરાવતઃ સ ગરુડસ્તત્ક્ષણાત્સમજાયત

તમુવાચ હૃષીકેશો મેઘગંભીરયા ગિરા ॥
ધ્યાનસ્થિતં નૃપશ્રેષ્ઠં શંખ ચક્રગદાધરઃ

॥
શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે વત્સાનન્યભક્ત જનેશ્વર ॥
વરં વરય ભદ્રં તે યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્

॥
॥ અંબરીષ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ પ્રસન્નો ભગવન્યદિ દેયો વરો મમ ॥
સંસારાબ્ધેસ્તારણાય વરદો ભવ મે હરે

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
અથાહ ભગવાન્વિષ્ણુરંબરીષં જનાધિપમ્ ॥
જ્ઞાનયોગં સુવિસ્તીર્ણં સંસારક્ષયકારણમ્

યસ્મિઞ્જાતે નરઃ સદ્યઃ સંસારાન્મુચ્યતે નૃપ ॥
શ્રુત્વા સ નૃપતિઃ સમ્યક્પ્રણમ્યોવાચ કેશવમ્

॥ અંબરીષ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્યસ્ત્વયા પ્રોક્તો યોગોઽયં મમ વિસ્તરાત્ ॥
દુર્જ્ઞેયઃ સ નૃણાં દેવ વિશેષાચ્ચ કલૌ યુગે

અપિ ચેત્સુપ્રસન્નોઽસિ ક્રિયાયોગં બ્રવીહિ મે ॥
લોકાનાં તારણાર્થાય શંખચક્રગદાધર

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તસ્મૈ નરેન્દ્રાય ક્રિયાયોગં જનાર્દ્દનઃ ॥
યથાયોગ્યં નૃપશ્રેષ્ઠ કથયામાસ કેશવઃ

તં શ્રુત્વા તુષ્ટહૃદયોંઽબરીષો વાક્યમબ્રવીત્

॥ અંબરીષ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોઽસિ ભગવન્રૂપેણાનેન માધવ ॥
મમાશ્રમે ત્વં દેવેશ સદા સન્નિહિતો ભવ

યતસ્ત્વત્પ્રતિમામેકામર્ચયામિ વિધાનતઃ ॥
પૂજયિષ્યંતિ લોકાસ્ત્વાં શંખચક્રગદાધરમ્

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તથોક્તો માધવેનાસૌ ચકાર હરિમંદિરમ્ ॥
પ્રતિમાં પૂજયામાસ ગન્ધપુષ્પાનુલેપનૈઃ

તતઃ કાલેન મહતા ભગવાન્વિષ્ણુમંદિરે ॥
તેનૈવ વપુષા પ્રાપ્તઃ સપુત્રઃ સહબાંધવઃ

અદ્યાપિ ભગવાન્વિષ્ણુઃ સત્યવાક્યેન ભૂપતેઃ ॥
સદા સંનિહિતો વિષ્ણુસ્તસ્મિન્નવસરે કલૌ

તદારભ્ય મહારાજ ક્રિયાયોગો ધરાતલે ॥
પ્રવૃત્તઃ પ્રતિમાકારઃ કાલે ચ કલિસંજ્ઞકે

યસ્તં પૂજયતે ભક્ત્યા હૃષીકેશે નૃપાર્બુદે ॥
સ યાતિ વિષ્ણુસાલોક્યં પ્રસાદાચ્ચ હરેર્નૃપ

એકાદશ્યાં મહારાજ જાગરં યઃ સદા નૃપ ॥
કરિષ્યતિ નિરાહારો હૃષીકેશાગ્રતઃ સ્થિતઃ ॥
સ યાસ્યતિ પરં સ્થાનં દુર્લ્લભં ત્રિદશૈરપિ ॥

યત્પુણ્યં કપિલાદાને કાર્તિક્યાં જ્યેષ્ઠપુષ્કરે ॥
તત્ફલં લભતે મર્ત્ત્યો હૃષીકેશસ્ય દર્શનાત્

શુક્લે વા યદિ વા કૃષ્ણે સંપ્રાપ્તે હરિવાસરે ॥
યઃ પશ્યતિ હૃષીકેશમશ્વમેધફલં લભેત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૂજયેત્તુ વિધાનતઃ ॥
યસ્તત્ર ચતુરો માસન્સમ્યગ્વ્રતપરાયણઃ ॥
અભ્યર્ચયેદ્ધૃષીકેશં ન સ ભૂયોઽભિજાયતે

એકઃ સર્વાણિ તીર્થાનિ કરોતિ નૃપસત્તમ ॥
પશ્યત્યન્યો હૃષીકેશં ચાતુર્માસ્યં સમાહિતઃ ॥

એકો દાનાનિ સર્વાણિ બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ॥
પશ્યત્યન્યો હૃષીકેશં ચાતુર્માસ્યં સમાહિતઃ

એકઃ કન્યાસહસ્રં તુ પ્રદદ્યાચ્ચ યથાવિધિ ॥
પશ્યત્યન્યો હૃષીકેશં ચાતુર્માસ્યં સમાહિતઃ

સૂર્યગ્રહે કુરુક્ષેત્રે દદ્યાદ્દાનમનુત્તમમ્ ॥
પશ્યત્યન્યો હૃષીકેશં ચાતુર્માસ્યં સમાહિતઃ

અગ્નિષ્ટોમાદિભિર્યજ્ઞૈર્યજત્યેકઃ સદક્ષિણૈઃ॥
પશ્યત્યન્યો હૃષીકેશં ચાતુર્માસ્યં સમાહિતઃ

એકો હિમાલયં ગત્વા ત્યજતિ સ્વ કલેવરમ્ ॥
પશ્યત્યન્યો હષીકેશં ચાતુર્માસ્યં સમાહિતઃ ॥।૪૮॥।
એકસ્તુ ભૃગુપાતેન ત્યજેદ્દેહં સુતીર્થકે ॥
પશ્યત્યન્યો હૃષીકેશં ચાતુર્માસ્યં સમાહિતઃ

એકઃ પ્રાયોપવેશેન પ્રાણાંસ્ત્યજતિ માનવઃ ॥
પશ્યત્યન્યો હૃષીકેશં ચાતુર્માસ્યં સમાહિતઃ

બ્રહ્મજ્ઞાનં વદત્યેકઃ શ્રુત્વા જ્ઞાનવિ શારદઃ ॥
પશ્યત્યન્યો હૃષીકેશં ચાતુર્માસ્યં સમાહિતઃ

ગયાશ્રાદ્ધં કરોત્યેકઃ પિતૃપક્ષે નૃપોત્તમ ॥
પશ્યત્યન્યો હૃષીકેશં ચાતુર્માસ્યં સમાહિતઃ

ચાંદ્રાયણસહસ્રં ચ કરોત્યેકઃ સમાહિતઃ ॥
પશ્યત્યન્યો હૃષીકેશં ચાતુમાસ્યં સમાહિતઃ

વ્રતં તપઃ સહસ્રાબ્દમેકઃ સમ્યક્ચરેન્નરઃ ॥
પશ્યત્યન્યો હૃષીકેશં ચાતુર્માસ્યં સમાહિતઃ

એકસ્તુ ચતુરો વેદાન્સમ્યક્પઠતિ બ્રાહ્મણઃ ॥
પશ્યત્યન્યો હૃષીકેશં ચાતુર્માસ્યં સમાહિતઃ

બહુના કિમિહોક્તેન શૃણુ સંક્ષેપતો નૃપ ॥
એકતસ્તુ ભવેત્સર્વમેકતો હરિદર્શનમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સ્થાતવ્યં હરિસંનિધૌ ॥
અમ્બરીષસ્ય રાજર્ષેઃ સ્થાનકે પાપનાશને

એકતસ્તુ હૃષીકેશ એકતઃ કર્ણિકેશ્વરઃ ॥
તયોર્મર્ત્યા મૃતા યે ચ માનવા નૃપસત્તમ

અપિ કૃત્વા મહત્પાપં ગચ્છંતિ હરિસન્નિધૌ ॥
હૃષીકેશં સમાલોક્ય સદ્યો મુક્તિમવાપ્નુયાત્

પુષ્પમેકં હૃષીકેશે યશ્ચારોપયતે નૃપ ॥
સુખસૌભાગ્યસંયુક્ત ઇહ લોકે પરત્ર ચ

હૃષીકેશસ્ય યો ભક્ત્યા કરિષ્યત્યનુલેપનમ્ ॥
સ યાસ્યતિ પરં સ્થાનં જરામરણવર્જિતમ્

સંમાર્જનં ચ તસ્યાગ્રે યઃ કરોતિ સમાહિતઃ ॥
યાવત્યો રેણવસ્તત્ર તાવદ્વર્ષશતાનિ સઃ ॥
મોદતે વિષ્ણુલોકસ્થો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

કાર્તિકે શુક્લપક્ષે ચ એકાદશ્યાં નૃપોત્તમ ॥
દીપમારોપયેદ્યશ્ચ હૃષીકેશાગ્રતો નૃપ

યથાયથા પ્રકાશેત પાપં જન્માંતરાર્જિતમ્ ॥
તથાતથા વ્રજેન્નાશં તસ્ય કાયાદશેષતઃ

પંચામૃતેન યઃ પૂજાં હૃષીકેશે કરિષ્યતિ ॥
દધ્ના ક્ષીરેણ વા યસ્તુ ન સ ભૂયોઽભિજાયતે

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન હૃષીકેશં સમર્ચયેત્ ॥
સંસારબંધતો રાજન્મુક્તિમાપ્નોતિ માનવઃ

હૃષીકેશે વિશેષેણ કર્ત્તવ્યં પૂજનં સદા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખંડે તૃતીયેઽર્બુદખણ્ડે હૃષીકેશમાહાત્મ્ય વર્ણનંનામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ