સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.129

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ અક્ષમાલેશ્વરં પરમ્ ॥
સાગરાર્કાદીશકોણે પંચાશદ્ધનુષાન્તરે

સંસ્થિતં પાપશમનં યુગલિંગં મહાપ્રભમ્ ॥
અક્ષમાલેશ્વરંનામ પુરા તસ્ય પ્રકીર્તિતમ્ ॥
ઉગ્રસેનેશ્વરં નામ ખ્યાતં તસ્યૈવ સામ્પ્રતમ્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
અક્ષમાલેશ્વરં નામ યત્પૂર્વં સમુદાહૃતમ્ ॥
કથં તદભવદ્દેવ કથયસ્વ પ્રસાદતઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
આસીત્પુરા મહાદેવિ સતી ચાધ મયોનિજા ॥
અક્ષમાલેતિ વૈ નામ્ના સતીધર્મપરાયણા

કદાચિત્સમનુપ્રાપ્તે દુર્ભિક્ષે કાલપર્યયાત્ ॥
ઋષયશ્ચ મહાદેવિ ક્ષુધાક્રાન્તા વિચેતસઃ

સર્વે ચાન્નં પરીપ્સંતો ગતાશ્ચણ્ડાલવેશ્મનિ ॥
જ્ઞાત્વાન્નસંગ્રહં તસ્ય પ્રાર્થયાઞ્ચક્રુરન્ત્યજમ્

ભોભોઽન્ત્યજ મહાબુદ્ધે રક્ષાસ્માનન્નદાનતઃ ॥
પ્રાણસંદેહમાપન્નાન્કૃશાંગાન્ક્ષુત્પ્રપીડિતાન્

અહો ધન્યોઽસિ પૂજ્યોઽસિ ન ત્વમન્ત્યજ ઉચ્યસે ॥
યદસ્મિન્પ્રલયે યાતે સ્થિતં ધાન્યં ગૃહે તવ

અનાવૃષ્ટિહતે દેશે સસ્યે ચ પ્રલયં ગતે ॥
એકં યો ભોજયેદ્વિપ્રં કોટિર્ભવતિ ભોજિતા

॥ અન્ત્યજ ઉવાચ ॥
અહો આશ્ચર્યમતુલં યદેતદ્દૃશ્યતેઽધુના ॥
યદેતન્મદ્ગૃહં પ્રાપ્તા ઋષયશ્ચાન્નકાંક્ષિણઃ

શૂદ્રાન્નમપિ નાદેયં બ્રાહ્મણૈઃ કિમુતાન્ત્યજાત્

આમં વા યદિ વા પક્વં શૂદ્રાન્નં યસ્તુ ભક્ષતિ ॥
સ ભવેચ્છૂકરો ગ્રામ્યસ્તસ્ય વા જાયતે કુલે

અમૃતં બાહ્મણસ્યાન્નં ક્ષત્રિયાન્નં પયઃ સ્મૃતમ્ ॥
વૈશ્યાન્નમન્નમિત્યાહુઃ શૂદ્રાન્નં રુધિરં સ્મૃતમ્

શૂદ્રાન્નં શૂદ્રસંપર્કં શૂદ્રેણ ચ સહાસનમ્ ॥
શૂદ્રાદન્નાગમશ્ચૈવ જ્વલંતમપિ પાતયેત્

અગ્નિહોત્રી તુ યો વિપ્રઃ શૂદ્રાન્નાન્ન નિવર્તતે ॥
એતે તસ્ય પ્રણશ્યંતિ આત્મા બ્રહ્મ ત્રયોઽગ્નયઃ

શૂદ્રાન્નેનોદરસ્થેન બ્રાહ્મણો મ્રિયતે યદિ ॥
ષણ્માસાભ્યન્તરે વિપ્રઃ પિશાચઃ સોઽભિજાયતે

શૂદ્રાન્નેન દ્વિજો યસ્તુ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ ચ ॥
ચણ્ડાલો જાયતે પ્રેત્ય શૂદ્રાચ્ચૈવેહ દૈવતઃ

યસ્તુ ભુઞ્જતિ શૂદ્રાન્નં માસમેકં નિરન્તરમ્॥
ઇહ જન્મનિ શૂદ્રત્વં મૃતઃ શૂદ્રોઽભિજાયતે

રાજાન્નં તેજ આદત્તે શૂદ્રાન્નં બ્રહ્મવર્ચસમ્॥
આયુઃ સુવર્ણકારાન્નં યશશ્ચર્માવકર્તિનઃ

કારુકાન્નં પ્રજા હન્તિ બલં નિર્ણેજકસ્ય ચ ॥
ગણાન્નં ગણિકાન્નં ચ લોકેભ્યઃ પરિકૃન્તતિ

પૂયં ચિકિત્સકસ્યાન્નં પુંશ્ચલ્યાશ્ચાન્નમિન્દ્રિયમ્॥
વિષ્ઠા વાર્ધુષિકસ્યાન્નં શસ્ત્રવિક્રયિણો મલમ્

સહસ્રકૃત્વસ્ત્વેતેષામન્ને યદ્ભક્ષિતે ભવેત્ ॥
તદેકવારં ભુક્તેન કન્યાવિક્રયિણો ભવેત્

સહસ્રકૃત્વસ્તસ્યૈવ ભુક્તેઽન્ને યત્ફલં ભવેત્ ॥
તદન્ત્યજાનામન્નેન સકૃદ્ભુક્તેન વૈ ભવેત્

તત્કથં મમ વિપ્રેન્દ્રાશ્ચંડાલસ્યાધમાત્મનઃ ॥
ધર્મમેવં વિજાનન્તો નૂનમન્નં જિહીર્ષથ

॥
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
જીવિતાત્યયમાપન્નો યોઽન્નમાદ્રિયતે તતઃ ॥
આકાશ ઇવ પંકેન ન સ પાપેન લિપ્યતે

અજીગર્તઃ સુતં હંતુમુપસર્પન્બુભુક્ષિતઃ ॥
ન ચાલિપ્યત પાપેન ક્ષુત્પ્રતીઘાતમાચરન્

ભારદ્વાજઃ ક્ષુધાર્તસ્તુ સપુત્રો વિજને વને ॥
બહ્વીર્ગા ઉપજગ્રાહ બૃહજ્જ્યોતિર્મહામનાઃ

ક્ષુધાર્તો ગીતમભ્યાગાદ્વિશ્વામિત્રઃ શ્વજાઘનીમ્ ॥
ચણ્ડાલહસ્તાદાદાય ધર્માધર્મવિચક્ષણઃ

શ્વમાંસમિચ્છન્નર્તૌ તુ ધર્માન્ન ચ્યયતે સ્મ સઃ ॥
પ્રાણાનાં પરિરક્ષાર્થં વામદેવો ન લિપ્તવાન્

એવં જ્ઞાત્વા ધર્મબુદ્ધે સાંપ્રતં મા વિચારય ॥
દદસ્વાન્નં દદસ્વાન્નમસ્માકમિહ યાચતામ્

॥ ચંડાલ ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં ભવતાં કાર્યમિદમંગીકૃતં ધુવમ્॥
તદિયં મત્સુતા કન્યા ભવદ્ભિઃ પરિગૃહ્યતામ્

ભવતાં યોગ્રણીર્જ્યેષ્ઠઃ સ ચેમામુદ્વહેદ્ધ્રુવમ્ ॥
દાસ્યે વર્ષાશનં પશ્ચાદીપ્સિતં ભવતાં દ્વિજાઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તા ઋષયો દેવિ લજ્જયાઽઽનતકન્ધરાઃ ॥
પ્રત્યાલોચ્ય યથાન્યાયં વસિષ્ઠં સમનૂદ્વહન્

વસિષ્ઠોઽપિ સમાખ્યાય આપદ્ધર્મં મહામનાઃ ॥
કાલસ્યાનન્તરપ્રેક્ષી પ્રોદ્વવાહાઽન્ત્યજાઙ્ગનામ્ ॥
અક્ષમાલેતિ વૈ નામ્નીં પ્રસિદ્ધા ભુવનત્રયે

યદા સ્વકીયતેજોભિરર્કબિંબમરુન્ધત ॥
અરુંધતી તદા જાતા દેવદાનવ વંદિતા

યાદૃશેન તુ ભર્ત્રા સ્ત્રી સંયુજ્યેત યથાવિધિ ॥
સા તાદૃગેવ ભવતિ સમુદ્રેણેવ નિમ્નગા

અક્ષમાલા વસિષ્ઠેન સંયુક્તાઽધમ યોનિજા ॥
શાર્ઙ્ગીવ મન્દપાલેન જગામ હ્યર્હણીયતામ્

એવં કાલક્રમેણૈવ પ્રભાસં ક્ષેત્રમાગતાઃ ॥
સપ્તર્ષયો મહાત્માનો હ્યરુંધત્યા સમન્વિતાઃ

તીર્થાનિ પ્રેષયામાસુઃ સર્વસિદ્ધિપ્રદાનિ તામ્

એષામન્વેષમાણાનાં તવ દેવી હ્યરુંધતી॥
અપશ્યલ્લિંગમેકં તુ વૃક્ષજાલાંતરે સ્થિતમ્

તં દૃષ્ટ્વા દેવદેવેશમેવં જાતિસ્મરાઽભવત્ ॥
પૂર્વસ્મિઞ્જન્મનિ મયા રજોભાવાંતરસ્થયા

અજ્ઞાનભાવાદ્દેવેશો નૂનં ચાત્રાર્ચિતઃ। શિવઃ ॥
તસ્માત્કર્મફલં પ્રાપ્તમન્ત્યજત્વં દ્વિજન્મના

કસ્તેન સદૃશો દેવઃ શંભુના ભુવનત્રયે ॥
રાજ્યં નિયમિનામેવં યો રુષ્ટોઽપિ પ્રયચ્છતિ

ઇતિ સંચિંત્ય મનસા તત્રૈવ નિરતાઽભવત્ ॥
પૂજયામાસ તલ્લિંગં દિવ્યાબ્દાનાં શતં પ્રિયે

એવં તસ્ય પ્રભાવેન દૃશ્યતે ગગનાંતરે ॥
અરુંધતી સતી હ્યેષા દૃષ્ટા દુષ્કૃતનાશિની

અક્ષમાલેશ્વરસ્ત્વેવં યથાવત્કથિતસ્તવ ॥
તતસ્તુ દ્વાપરસ્યાન્તે કલૌ સંધ્યાંશકે ગતે

।
અંધાસુરસુતશ્ચાસીદુગ્રસેન ઇતિ શ્રુતઃ ॥
સ પ્રભાસં સમાસાદ્ય પુત્રાર્થં લિંગમેયિવાન્

અક્ષમાલેશ્વરં નામ જ્ઞાત્વા માહાત્મ્યમદ્ભુતમ્ ॥
સમારાધ્ય મહાદેવં નવ વર્ષાણિ પંચ ચ ॥
સંપ્રાપ્તવાંસ્તદા પુત્રં કંસાસુરમિતિ શ્રુતમ્

તત્કાલાન્તરમારભ્ય ઉગ્રસેનેશ્વરોઽભવત્ ॥
પાપઘ્નં સર્વજંતૂનાં દર્શનાત્સ્પર્શનાદપિ

બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં સ્તેયં ગુર્વંગનાગમઃ ॥
મહાન્તિ પાતકાન્યાહુર્નશ્યંતિ તસ્ય દર્શનાત્

તત્રૈવ ઋષિપઞ્ચમ્યાં પ્રાપ્તે ભાદ્રપદે શુભે ॥
અક્ષમાલેશ્વરં પૂજ્ય મુચ્યતે નારકાદ્ભયાત્

ગોપ્રદાનં પ્રશંસંતિ તત્રાન્નમુદકં તથા ॥
સર્વપાપવિનાશાય પ્રેત્યાનંતસુખાય ચ

ઇતિ તે કથિતં દેવિ હ્યક્ષમાલેશ્વરોદ્ભવમ્ ॥
માહાત્મ્યં પાપશમનં શ્રુતં દુઃખનિબર્હણમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય ઉગ્રસેનેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનત્રિંશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ