સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.12-2

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠા ગોપ્રચારમતઃ પરમ્ ॥
યત્ર સ્નાત્વા નરો ભક્ત્યા લભેદ્ગોદાનજં ફલમ્

યત્ર સ્નાતો જગન્નાથો નભસ્યે દૈવતૈર્વૃતઃ ॥
કટદાનં ચ તત્પ્રોક્તં દ્વાદશ્યાં દ્વિજસત્તમાઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કથં તુ તત્ર દૈત્યેન્દ્રાઽભવદ્વૈ ગોપ્રચારકમ્ ॥
તીર્થં કથય તત્ત્વેન યત્ર સ્નાતો જનાર્દ્દનઃ

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
હતે કંસે ભોજરાજે કૃષ્ણેનામિતતેજસા ॥
ઉગ્રસેને ચાભિષિક્તે મધુપુર્ય્યાં મહાત્મના

ઉદ્ધવં પ્રેષયામાસ ગોકુલે ગોકુલપ્રિયઃ ॥
સુહૃદાં પ્રિયકામાર્થં ગોપગોપીજનસ્ય ચ

નમસ્કૃત્ય ચ ગોવિદં પ્રયયૌ નંદગોકુલમ્ ॥
સ તત્સદૃશવેષેણ વસ્ત્રાલંકારભૂષણૈઃ

તં દૃષ્ટ્વા દિવસસ્યાંતે ગોવિંદાનુચરં પ્રિયમ્ ॥
ઉદ્ધવં પૂજયામાસ વસ્ત્રાલંકારભૂષણૈઃ

તં ભુક્તવંતં વિશ્રાંતં યશોદા પુત્રવત્સલા ॥
આનંદબાષ્પપૂર્ણાક્ષી પપ્રચ્છાનામયં હરેઃ

કચ્ચિદ્ધિ સ્તઃ સુખં પુત્રૌ રામકૃષ્ણૌ યદૂત્તમૌ ॥
કચ્ચિત્સ્મરતિ ગોવિંદો વયસ્યાન્ગોપબાલકાન્

કચ્ચિદેષ્યતિ ગોવિંદો ગોકુલં મધુરેશ્વરઃ ॥
તારયિષ્યતિ પુત્રોઽસૌ ગોકુલં વૃજિનાર્ણવાત્

ઇત્યુક્ત્વા બાષ્પપૂર્ણાક્ષૌ યશોદા નંદ એવ ચ ॥
દીર્ઘં રુરુદતુર્દીનૌ પુત્રસ્નેહવશંગતૌ

ઉદ્ધવસ્તૌ તતો દૃષ્ટ્વા પ્રાણસંશયમાગતૌ ॥
મધુરૈઃ કૃષ્ણસંદેશૈઃ સ્નેહયુક્તૈરજીવયત્

નમસ્કરોતિ ભવતીં ભવંતં ચ સહાગ્રજઃ ॥
અનામયં પૃષ્ટવાંશ્ચ તૌ ચ ક્ષેમેણ તિષ્ઠતઃ

ક્ષિપ્રમેષ્યતિ દાશાર્હો રામેણ સહિતો વિભુઃ ॥
અત્રાગત્ય જગન્નાથો વિધાસ્યતિ ચ વો હિતમ્

ઇત્યેવં કૃષ્ણસંદેશૈઃ સમાશ્વાસ્યોદ્ધવસ્તદા ॥
સુખં સુષ્વાપ શયને નન્દાદ્યૈરભિનંદિતઃ

ગોપ્યસ્તદા રથં દૃષ્ટ્વા દ્વારે નંદસ્ય વિસ્મિતાઃ ॥
કોઽયં કોઽયમિતિ પ્રાહુઃ કૃષ્ણાગમનશંકયા

ગોપાલરાજસ્ય ગૃહે રથેનાદિત્યવર્ચસા ॥
સમાગતો મહાબાહુઃ કૃષ્ણવેષાનુગસ્તથા

પરસ્પરં સમાગમ્ય સર્વાસ્તા વ્રજયોષિતઃ ॥
વિવિક્તે કૃષ્ણદૂતં તં પપ્રચ્છુઃ શોકકર્ષિતાઃ

॥
શ્રીગોપ્ય ઊચુઃ ॥ ॥
કસ્માત્ત્વમિહ સંપ્રાપ્તઃ કિં તે કાર્ય્યમિહાદ્ય વૈ ॥
દસ્યુરૂપપ્રતિચ્છન્નો હ્યસ્માન્સંહર્તુમિચ્છસિ

પૂર્વમેવ હતં તેન કૃષ્ણેન હૃદયાદિકમ્॥
પાયયિત્વાઽધરવિષં યોષિદ્વ્રાતં પલાયિતઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા તા ગોપ્યો મુમુહુઃ શોકવિહ્વલાઃ ॥
ઈક્ષંત્યઃ કૃષ્ણદાસં તં નિપેતુર્ધરણીતલે

ઉદ્ધવસ્તં જનં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણસ્નેહહૃતાશયમ્ ॥
આશ્વાસયામાસ તદા વાક્યૈઃ શ્રોત્રસુખાવહૈઃ

॥ ઉદ્ધવ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવાનપિ દાશાર્હઃ કન્દર્પશરપીડિતઃ ॥
ન ભુંક્તે ન સ્વપિતિ ચ ચિન્તયન્વસ્ત્વહર્નિશમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય લલિતા ક્રોધમૂર્છિતા ॥
ઉદ્ધવં તામ્રનયના પ્રોવાચ રુદતી તદા

॥ લલિતોવાચ ॥ ॥
અસત્યો ભિન્નમર્ય્યાદઃ ક્રૂરઃ ક્રૂરજનપ્રિયઃ ॥
ત્વં મા કૃથા નઃ પુરતઃ કથાં તસ્યાઽકૃતાત્મનઃ

ધિગ્ધિક્પાપસમાચારો ધિગ્ધિગ્વૈ નિષ્ઠુરાશયઃ ॥
હિત્વા યઃ સ્ત્રીજનં મૂઢો ગતો દ્વારવતીં હરિઃ

॥
॥ શ્યામલોવાચ ॥ ॥
કિં તસ્ય મન્દભાગ્યસ્ય અલ્પપુણ્યસ્ય દુર્મતેઃ ॥
મા કુરુધ્વં કથાઃ સાધ્વ્યઃ કથાં કથયતાઽપરામ્

॥
॥ ધન્યોવાચ ॥ ॥
કેનાયં હિ સમાનીતો દૂતો દુષ્ટજનસ્ય ચ ॥
યાતુ તેન પથા પાપઃ પુનર્નાયાતિ યેન ચ

॥ વિશાખોવાચ ॥ ॥
ન શીલં ન કુલં યસ્ય નાસ્તિ પાપકૃતં ભયમ્ ॥
તસ્ય સ્ત્રીહનને સાધ્વ્યો જ્ઞાયતે જન્મ કર્મ ચ ॥
હીનસ્ય પુરુષાર્થેન તેન સંગો નિરર્થકઃ

॥
॥ રાધોવાચ ॥ ॥
ભૂતાનાં ઘાતને યસ્ય નાસ્તિ પાપકૃતં ભયમ્ ॥
તસ્ય સ્ત્રીહનને સાધ્વ્યઃ શંકા કાપિ ન વિદ્યતે

॥ શૈબ્યોવાચ ॥ ॥
સત્યં બ્રૂહિ મહાભાગ કિં કરોતિ યદૂત્તમઃ ॥
સંગતો નાગરસ્ત્રીભિરસ્માકં કિં કથાં સ્મરેત્

॥ પદ્મોવાચ ॥ ॥
કદોદ્ધવ મહાભાગ નાગરીજનવલ્લભઃ ॥
સમેષ્યતીહ દાશાર્હઃ પદ્મપત્રાયતેક્ષણઃ

॥ ભદ્રોવાચ ॥ ॥
હા કૃષ્ણ હા ગોપવર હા ગોપીજનવલ્લભ ॥
સમુદ્ધર મહાબાહો ગોપીઃ સંસારસાગરાત્

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ તા વિવિધૈર્વાક્યૈર્વિલપંત્યો વ્રજસ્ત્રિયઃ ॥
રુરુદુઃ સુસ્વરં દેવ્યઃ સ્મરંત્યઃ કૃષ્ણ ચેષ્ટિતમ્

તાસાં તદ્રુદિતં શ્રુત્વા ભક્તિસ્નેહસમન્વિતઃ ॥
વિસ્મયં પરમં ગત્વા સાધુસાધ્વિતિ ચાબ્રવીત્

॥ ઉદ્ધવ ઉવાચ ॥ ॥
યં ન બ્રહ્મા ન ચ હરો ન દેવા ન મહર્ષયઃ ॥
સ્વભાવમનુગચ્છંતિ સર્વા ધન્યા વ્રજસ્ત્રિયઃ

સર્વાસાં સફલં જન્મ જીવિતં યૌવનં ધનમ્ ॥
યાસાં ભવેદ્ભગવતિ ભક્તિરવ્યભિચારિણી

॥ ગોપ્ય ઊચુઃ ॥ ॥
સાધુ દર્શય ગોવિંદં સાધુ દર્શય વલ્લભમ્ ॥
નયાસ્માન્સાધુ તત્રૈવ યત્ર તિષ્ઠતિ સોઽચ્યુતઃ

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
તાસાં તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા તથા વિલપિતં બહુ ॥
બાઢમિત્યેવ તા ઊચ ઉદ્ધવઃ સ્નેહવિહ્વલાઃ

ઉદ્ધવેન સમં સર્વાસ્તતસ્તા વ્રજયોષિતઃ ॥
અનુજગ્મુર્મુદા યુક્તાઃ કૃષ્ણદર્શનલાલસાઃ

ગાયન્ત્યઃ પ્રિયગીતાનિ તદ્બાલચરિતાનિ ચ ॥
જગ્મુઃ સહૈવ શનકૈરુદ્ધવેન વ્રજાંગનાઃ

યદુપુર્ય્યાં તતો દૃષ્ટ્વા ઉદ્યાનવિપિનાવલીઃ ॥
અદ્ય દેવં પ્રપશ્યામઃ કૃષ્ણાખ્યં નંદનંદનમ્ ॥

દ્વારવત્યાં તુ ગમનાદ્ધ્યાનાલ્લક્ષ્મીપતેસ્તદા ॥
અશેષકલ્મષાન્મુક્તા વિધ્વસ્તાખિલબન્ધનાઃ

સંપ્રાપ્તાસ્તાસ્તતઃ સર્વાસ્તીરે મયસરસ્ય ચ ॥
પ્રણિપત્યોદ્ધવઃ પ્રાહ ગોપિકાઃ કૃષ્ણદેવતાઃ

સ્થીયતાં માતરશ્ચાત્રાત્રૈવેષ્યતિ મહાભુજઃ ॥
કૃષ્ણઃ કમલપત્રાક્ષો વિધાસ્યતિ ચ વો હિતમ્

॥ ગોપ્ય ઊચુઃ ॥ ॥
કસ્યોદ્ધવ ઇદં ચાત્ર સરઃ સારસશોભિતમ્ ॥
સંપૂર્ણં પંકજૈશ્ચિત્રૈઃ કલ્હારકુમુદોત્પલૈઃ

॥
॥ ઉદ્ધવ ઉવાચ ॥ ॥
મયો નામ મહાદૈત્યો માયાવી લોકવિશ્રુતઃ ॥
કૃતં તેન સરઃ શુભ્રં તસ્ય નામ્ના ચ વિશ્રુતમ્

॥ શ્રીગોપ્ય ઊચુઃ ॥ ॥
શીઘ્રમાનય ગોવિંદં સાધુ દર્શય ચાચ્યુતમ્॥
નયનાનંદજનનં તાપત્રયવિનાશનમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તાસાં ગોપિકાનાં તદોદ્ધવઃ ॥
દૂતૈઃ સમાનયામાસ શ્રીકૃષ્ણં શીઘ્રયાયિભિઃ

આયાંતં શીઘ્રયાનેન દૃષ્ટ્વા દેવકિનંદનમ્ ॥
ભ્રાજમાનં સુવપુષા વનમાલાવિભૂષિતમ્ ॥

જ્વલત્કિરીટમુકુટં સ્ફુરન્મકરકુણ્ડલમ્॥
શ્રીવત્સાંકં મહાબાહું પીતકૌશેયવાસસમ્

આતપત્રૈર્વૃતં મૂર્ધ્નિ સંવૃતં વૃષ્ણિપુંગવૈઃ ॥
સંસ્તુતં બંદિમુખ્યૈશ્ચ ગીતવાદિત્રનિસ્વનૈઃ

પૌરજાનપદૈર્લોકૈર્વૈષ્ણવૈઃ સર્વતો વૃતમ્ ॥
પશ્યન્તં હંસમિથુનૈઃ સરઃ સારસશોભિતમ્

તં દૃષ્ટ્વાઽચ્યુતમાયાંતં લોકકાંતં મનોહરમ્ ॥
પ્રિયં પ્રિયાશ્ચિરાદ્દૃષ્ટ્વા મુમુહુસ્તા વ્રજાંગનાઃ

ચિરાય સંજ્ઞાં સંપ્રાપ્ય વિલેપુશ્ચ સુદુઃખિતાઃ ॥
હા નાથ કાંત હા કૃષ્ણ હા વ્રજેશ મનોહર

સંવર્ધિતોઽસિ યૈર્બાલ્યે ક્રીડિતો વત્સપાલકૈઃ ॥
તેઽપિ ત્વયા પરિત્યક્તાઃ કથં દુષ્ટોઽસિ નિર્ઘૃણઃ

ન તે ધર્મો ન સૌહાર્દ્દં ન સત્યં સખ્યમેવ ચ ॥
પિતૃમાતૃપરિત્યાગી કથં યાસ્યસિ સદ્ગતિમ્

સ્વામિન્ભક્તપરિત્યાગઃ સર્વશાસ્ત્રેષુ ગર્હિતઃ ॥
ત્યજતાઽસ્માન્વને વીર ધર્મો નાવેક્ષિતસ્ત્વયા

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રુત્વા તાસાં વિલપિતં ગોપીનાં નંદ નંદન।
અનન્યશરણાઃ સર્વા ભાવજ્ઞો ભગવાન્વિભુઃ॥
સાંત્વયામાસ વચનૈર્વ્રજેશસ્તા વ્રજાંગનાઃ

અધ્યાત્મશિક્ષયા ગોપીઃ પ્રભુસ્તા અન્વશિક્ષયત્

શ્રીભગવાનુવાચ॥
ભવતીનાં વિયોગો મે ન હિ સર્વાત્મના ક્વચિત્॥
વસામિ હૃદયે શશ્વદ્ભૂતાનામવિશેષતઃ

અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તો દેવાઃ સવાસવાઃ ॥
આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યા વિશ્વે મરુદ્ગણાઃ

બ્રહ્મા રુદ્રશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ સનકાદ્યા મહર્ષયઃ ॥
ઇંદ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિસ્તથા સત્ત્વં રજસ્તમઃ

કામઃ ક્રોધશ્ચ લોભશ્ચ મોહોઽહંકાર એવ ચ ॥
એતત્સર્વમશેષેણ મત્તો ગોપ્યઃ પ્રવર્ત્તતે

એતજ્જ્ઞાત્વા મહાભાગા મા સ્મ કૃધ્વં મનઃ શુચિ ॥
સર્વભૂતેષુ માં નિત્યં ભાવયધ્વમકલ્મષાઃ

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
તાઃ કૃષ્ણવચનં શ્રુત્વા ગોપ્યો વિધ્વસ્તબન્ધનાઃ ॥
વિમુક્તસંશયક્લેશા દર્શનાનન્દસંપ્લુતાઃ॥
ઊચુશ્ચ ગોપવધ્વસ્તાઃ કૃષ્ણં નિર્મલમાનસાઃ

॥
॥ ગોપ્ય ઊચુઃ ॥ ॥
અદ્ય નઃ સફલં જન્મ અદ્ય નઃ સફલા દૃશઃ ॥
યત્ત્વાં પશ્યામ ગોવિન્દ નાગરીજનવલ્લભમ્

પુણ્યહીના ન પશ્યંતિ કૃષ્ણાખ્યં પુરુષં પરમ્ ॥
વાક્યૈર્હેત્વર્થસંયુક્તૈર્યદિ સંબોધિતા વયમ્ ॥
તથાપિ માયા હૃદયાન્નાપૈતિ મધુસૂદન

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
દર્શનાત્સ્પર્શનાચ્ચાસ્ય વિમુક્તાઽશેષબન્ધનાઃ ॥
સ્નાત્વા ચ સકલાન્કામાનવાપ્સ્યથ વ્રજાંગનાઃ

॥ ગોપ્ય ઊચુઃ ॥ ॥
અદ્ભુતો હિ પ્રભાવસ્તે સરસોઽસ્ય ઉદાહૃતઃ ॥
વિધિં બ્રૂહિ જગન્નાથ વિસ્તરાદ્વૃષ્ણિનન્દન

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
ભવતીનાં મયા સાર્દ્ધં સઞ્જાતમત્ર દર્શનમ્ ॥
તસ્માન્મયા સદા હ્યત્ર સ્નાતવ્યં નિયમેન હિ

યઃ સ્નાત્વા પરયા ભક્ત્યા પિતૄન્સન્તર્પયિષ્યતિ ॥
શ્રાવણસ્ય સિતે પક્ષે દ્વાદશ્યાં નિયતઃ શુચિઃ

દત્ત્વા દાનં સ્વશક્ત્યા ચ મામુદ્દિશ્ય તથા પિતૄન્ ॥
લભતે વૈષ્ણવં લોકં પિતૃભિઃ પરિવારિતઃ

મય તીર્થં સમાસાદ્ય કૃત્વા ચ કરયોઃ કુશાન્ ॥
ફલમેકં ગૃહીત્વા તુ મન્ત્રેણાર્ઘ્યં પ્રદાપયેત્ !। ૭૪ ॥
ગૃહાન્ધકૂપે પતિતં માયા પાશશતૈર્વૃતમ્ ॥
મામુદ્ધર મહીનાથ ગૃહાણાર્ઘ્યં નમોઽસ્તુ તે

॥ અર્ઘ્યમન્ત્રઃ ॥ ॥
સ્નાત્વા યઃ પરયા ભક્ત્યા પિતૄન્સંતર્પ્ય ભાવતઃ ॥
કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં ચ પરયા પિતૃભક્ત્યા સમન્વિતઃ

દક્ષિણાં ચ તતો દદ્યાદ્રજતં રુક્મમેવ ચ ॥
વિશેષતઃ પ્રદાતવ્યં પાયસં ચ સશર્કરમ્

નવનીતં ઘૃતં છત્રં કંબલાજિનમેવ ચ ॥
ભવતીભિઃ સમં યસ્માત્સંજાતં મમ દર્શનમ્ ॥
આગંતવ્યં મયા તસ્માત્સદા હ્યસ્મિઞ્જલાશયે

યોઽત્ર સ્નાનં પ્રકુરુતે મયસ્ય સરસિ પ્રિયાઃ ॥
ગંગાસ્નાનફલં તસ્ય વિષ્ણુલોકસ્તથાઽક્ષયઃ

મુક્તિં પ્રયાંતિ તસ્યૈવ પિતરસ્ત્રિકુલોદ્ભવાઃ ॥
પુત્રપૌત્રસમાયુક્તો ધનધાન્યસમન્વિતઃ ॥
યાવજ્જીવં સુખં ભુક્ત્વા ચાન્તે હરિપુરં વ્રજેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે ચતુર્થે દ્વારકામાહાત્મ્યે મયનિર્મિતસરોમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ