સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.105

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અથાન્યત્સંપ્રવક્ષ્યામિ રહસ્યં સ્થાનમુત્તમમ્ ॥
સર્વપાપહરં નૃણાં વિસ્તરાત્કથ યામિ તે

પ્રધાનદેવમાહાત્મ્યં માહાત્મ્યં કલ્પવાસિનામ્ ॥
સોમેશો દૈત્યહંતા ચ વાલરૂપી પિતામહઃ

અર્કસ્થલસ્તથાદિત્યઃ પ્રભાસઃ શશિભૂષણઃ ॥
એતે ષટ્પ્રવરા દેવાઃ ક્ષેત્રે પ્રાભાસિકે સ્થિતાઃ

તેષાં દર્શનમાત્રેણ કૃતકૃત્યઃ પ્રજાયતે ॥
મુચ્યતે પાતકૈર્ઘોરૈરાજન્મજનિતૈર્ધ્રુ વમ્

॥ દેવ્યુવાચ॥ ॥
પૂર્વેષામુક્તદેવાનાં માહાત્મ્યં કથિતં ત્વયા ॥
પ્રભાસે બાલરૂપીતિ યત્પ્રોક્તં તત્કથં વચઃ

અન્યેષુ સર્વ સ્થાનેષુ વૃદ્ધરૂપી પિતામહઃ ॥
કથં ચ સમનુપ્રાપ્તો માહાત્મ્યં તસ્ય કિં સ્મૃતમ્

કથં સ પૂજ્યો દેવેશ યાત્રા કાર્યા કથં નૃભિઃ ॥
એતદ્વિસ્તરતો બ્રૂહિ પ્રસન્નો યદિ મે પ્રભો

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ માહાત્મ્યં બ્રહ્મસમ્ભવમ્ ॥
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

નાસ્તિ બ્રહ્મસમો દેવો નાસ્તિ બ્રહ્મસમો ગુરુઃ ॥
નાસ્તિ બ્રહ્મસમં જ્ઞાનં નાસ્તિ બ્રહ્મસમં તપઃ

તાવદ્ધમંતિ સંસારે દુઃખ શોકભયપ્લુતાઃ ॥
ન ભવંતિ સુરજ્યેષ્ઠે યાવદ્ભક્તાઃ પિતામહે

સમાસક્તં યથા ચિત્તં જન્તોર્વિષયગોચરે ॥
યદ્યેવં બ્રહ્મણિ ન્યસ્તં કો ન મુચ્યેત બંધનાત્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
એવં માહાત્મ્યસંયુક્તો યદિ બ્રહ્મા જગદ્ગુરુઃ ॥
પ્રાભાસિકે મહાતીર્થે કસ્મિન્સ્થાને તુ સંસ્થિતઃ ॥

કિમર્થમાગતસ્તત્ર કસ્મિન્કાલે સુરોત્તમઃ ॥
કથં સ પૂજ્યો વિપ્રેંદ્રૈસ્તિથૌ કસ્યાં ક્રમાદ્વદ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
સોમનાથસ્ય ઐશાન્યાં સાંબાદિત્યાગ્નિગોચરે ॥
બ્રહ્મણઃ પરમં સ્થાનં બ્રહ્મલોક ઇવાપરઃ ॥ ૧૪
તિષ્ઠતે કલ્પસંસ્થા વૈ તત્ર કલ્પાંતવાસિનઃ ॥
તત્ર સ્થાને સ્થિતો દેવિ બાલરૂપી પિતામહઃ

જગત્પ્રભુર્લોકકર્તા સત્ત્વમૂર્તિર્મહાપ્રભઃ ॥
આગતશ્ચાષ્ટવર્ષસ્તુ ક્ષેત્રે પ્રાભાસિકે શુભે

તત્રાઽકરોત્તપો ઘોરં દિવ્યાબ્દાનાં સહસ્રકમ્ ॥
સંસ્થાપ્ય તુ મહાલિંગં સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ

તતઃ કાલાંતરેતીતે સોમેન પ્રાર્થિતો વિભુઃ ॥
ક્ષયરોગવિમુક્તેન સમ્યક્છ્રદ્ધાન્વિતેન વૈ

લિંગપ્રતિષ્ઠાહેતોર્વૈ ક્ષેત્રે પ્રાભાસિકે શુભે ॥
કોટિબ્રહ્મર્ષિભિઃ સાર્દ્ધં સહિતો વિશ્વકર્મણા ॥
કારયામાસ વિધિવત્પ્રતિષ્ઠાં લિંગમુત્તમમ્

પ્રતિષ્ઠાપ્ય તતો લિંગં સોમનાથં વરાનને ॥
દાપયામાસ વિપ્રેભ્યો ભૂરિશો યજ્ઞદક્ષિણામ્

એવં પ્રતિષ્ઠિતં લિંગં બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા ॥
વર્ષાણિ ચાત્ર જાતાનિ પ્રભાસે બાલરૂપિણઃ

ચત્વારિંશદ્વયં ચૈવ ક્ષેત્રમધ્યનિવાસિનઃ ॥
એવં પરાર્દ્ધમગમત્પ્રભાસક્ષેત્રવાસિનઃ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મણો દિનમાનં તુ માસવર્ષસહસ્રકમ્ ॥
તત્સર્વં વિસ્તરાદ્બ્રૂહિ યથાયુર્બ્રહ્મણઃ સ્મૃત મ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
પરમાયુઃ સ્મૃતો બ્રહ્મા પરાર્દ્ધં તસ્ય વૈ ગતમ્॥
પ્રભાસક્ષેત્રસંસ્થસ્ય દ્વિતીયં ભવતેઽધુના

યદા પ્રાભાસિકે ક્ષેત્રે બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
આગતશ્ચાષ્ટવર્ષસ્તુ બાલરૂપી તદોચ્યતે

અન્યેષુ સર્વતીર્થેષુ વૃદ્ધરૂપી પિતામહઃ ॥
મુક્ત્વા પ્રાભાસિકં ક્ષેત્રં સદૈવ વિબુધપ્રિયે

બ્રહ્માંડે યાનિ તીર્થાનિ બ્રહ્માણસ્તેષુ યે સ્મૃતાઃ ॥
તેષામાદ્યો મહાતેજાઃ પ્રભાસે યો વ્યવસ્થિતઃ

કલ્પેકલ્પે તુ નામાનિ શૃણુ ત્વં તાનિ વૈ પ્રિયે ॥
સ્વયંભૂઃ પ્રથમે કલ્પે દ્વિતીયે પદ્મભૂઃ સ્થિતઃ ॥ .૨૮ ॥
તૃતીયે વિશ્વકર્તેતિ બાલરૂપી ચતુર્થકે ॥
એતાનિ મુખ્યનામાનિ કથિતાનિ સ્વયંભુવઃ

નિત્યં સંસ્મરતે યસ્તુ સ દીર્ઘાયુર્નરો ભવેત્

ચન્દ્રસૂર્યગ્રહાઃ સર્વે સદેવાસુરમાનુષાઃ ॥
ત્રૈલોક્યં નશ્યતે સર્વં બ્રહ્મરાત્રિ સમાગમે

પુનર્દિને તુ સંજાતે પ્રબુદ્ધઃ સન્પિતામહઃ॥
તથા સૃષ્ટિં પ્રકુરુતે યથાપૂર્વમભૂત્પ્રિયે

દિનમાનં પ્રવક્ષ્યામિ બ્રહ્મણો લોકકર્તૃણઃ ॥
નેત્રભાગાચ્ચતુર્ભાગસ્ત્રુટિઃ કાલો નિગદ્યતે

તસ્માચ્ચ દ્વિગુણં જ્ઞેયં નિમિષાંતં વરાનને ॥
નિમિષૈઃ પઞ્ચદશભિઃ કાષ્ઠા ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ॥
ત્રિંશદ્ભિશ્ચૈવ કાષ્ઠાભિઃ કલા પ્રોક્તા મનીષિભિઃ

ત્રિંશત્કલો મુહૂર્તઃ સ્યાદ્દિનં પંચદશૈસ્તુ તૈઃ॥
દિનમાના નિશા જ્ઞેયા અહોરાત્રં તયોર્ભવેત્

તૈઃ પંચદશભિઃ પક્ષઃ પક્ષાભ્યાં માસ ઉચ્યતે ॥
માસૈશ્ચૈવાયનં ષઙ્ભિરબ્દં સ્યાદયનદ્વયાત્

ચત્વારિંશદ્ધિ લક્ષાણિ લક્ષાણાં ત્રિતયં પુનઃ ॥
વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ જ્ઞેયં સૌરં ચતુર્યુગમ્

ચતુર્યુગૈકસપ્તત્યા મન્વંતરમુદાહૃતમ્ ॥
ઐન્દ્રમેતદ્ભવેદાયુઃ સમાસાત્તવ કીર્તિતમ્

સ્વાયંભુવો મનુઃ પૂર્વં મનુઃ સ્વારોચિષસ્તતઃ ॥
ઔત્તમસ્તામસશ્ચૈવ રૈવતશ્ચાક્ષુષસ્તતઃ

વૈવસ્વતોઽર્કસાવર્ણિર્બ્રહ્મસા વર્ણિરેવ ચ ॥
ધર્મસાવર્ણિનામા ચ રૌચ્યો ભૂત્યસ્તથૈવ ચ

ચતુર્દશૈતે મનવઃ સઁખ્યાતાસ્તે યથાક્રમમ્ ॥
ભૂતાન્ભવિષ્યાનિંદ્રાંશ્ચ સર્વા ન્વક્ષ્યે તવ ક્રમાત્

વિશ્વભુક્ચ વિપશ્ચિચ્ચ સુકીર્તિઃ શિબિરેવ ચ ॥
વિભુર્મનોભુવશ્ચૈવ તથૌજસ્વી બલિર્બલી

અદ્ભુતશ્ચ તથા શાંતી રમ્યો દેવવરો વૃષા ॥
ઋતધામા દિવઃસ્વામી શુચિઃ શક્રાશ્ચતુર્દશ

એતે સર્વે વિનશ્યંતિ બ્રહ્મણો દિવસે પ્રિયે ॥
રાત્રિસ્તુ તાવતી જ્ઞેયા કલ્પમાનમિદં સ્મૃતમ્

પ્રથમં શ્વેતકલ્પસ્તુ દ્વિતીયો નીલલોહિતઃ ॥
વામદેવસ્તૃતીયસ્તુ તતો રાથંતરોઽપરઃ

રૌરવઃ પંચમઃ પ્રોક્તઃ ષષ્ઠઃ પ્રાણ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
સપ્તમોઽથ બૃહત્કલ્પઃ કન્દર્પોઽષ્ટમ ઉચ્યતે

સદ્યોઽથ નવમઃ પ્રોક્તઃ ઈશાનો દશમઃ સ્મૃતઃ ॥
ધ્યાન એકાદશઃ પ્રોક્તસ્તથા સારસ્વતોઽપરઃ

ત્રયોદશ ઉદાનસ્તુ ગરુડોઽથ ચતુર્દશઃ ॥
કૌર્મઃ પંચદશો જ્ઞેયઃ પૌર્ણમાસી પ્રજાપતેઃ

ષોડશો નારસિંહસ્તુ સમાધિસ્તુ તતઃ પરઃ ॥
આગ્નેયોઽષ્ટાદશઃ પ્રોક્તઃ સોમકલ્પસ્તતોઽપરઃ

ભાવનો વિંશતિઃ પ્રોક્તઃ સુપ્તમાલીતિ ચાપરઃ ॥
વૈકુણ્ઠશ્ચાર્ચિષો રુદ્રો લક્ષ્મીકલ્પસ્તથાપરેઃ

સપ્તવિંશોઽથ વૈરાજો ગૌરીકલ્પસ્તથોંઽઽધકઃ ॥
માહેશ્વરસ્તથા પ્રોક્તસ્ત્રિપુરો યત્ર ઘાતિતઃ

પિતૃકલ્પસ્તથાંતે ચ યા કુહૂર્બ્રહ્મણઃ સ્મૃતા ॥
ત્રિંશત્કલ્પાઃ સમાખ્યાતા બ્રહ્મણો માસિ વૈ પ્રિયે

અતીતાઃ કથિતાઃ સર્વે વારાહો વર્ત્તતેઽધુના ॥
પ્રતિપદ્બ્રહ્મણો યત્ર વારાહેણોદ્ધૃતા મહી

ત્રિંશત્કલ્પૈઃ સ્મૃતો માસો વર્ષં દ્વાદશભિસ્તુ તૈઃ ॥
અનેન વર્ષમાનેન તદા બ્રહ્માઽષ્ટવાર્ષિકઃ ॥
આનીતઃ સોમરાજેન સોમનાથઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

એવં ક્ષેત્રે નિવસતઃ પ્રભાસે બાલરૂપિણઃ ॥
પરાર્દ્ધમેકમગમદ્દ્વિતીયં વર્તતેઽ ધુના

એવં મહાપ્રભાવોઽસૌ પ્રભાસક્ષેત્રમધ્યગઃ ॥
બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ભગવાન્બાલત્વાત્ક્ષેત્રમાશ્રિતઃ

સ વૈ પૂજ્યો નમસ્કાર્યો વંદનીયો મનીષિભિઃ ॥
આદૌ સ એવ પૂજ્યઃ સ્યાત્સમ્યગ્યાત્રાફલેપ્સુભિઃ

યસ્તં પૂજયતે ભક્ત્યા સ માં પૂજયતે ભુવમ્ ॥
યસ્તં દ્વેષ્ટિ સ માં દ્વેષ્ટિ યોસ્ય પૂજ્યો મમૈવ સઃ

બ્રહ્મણા પૂજ્યમાનેન અહં વિષ્ણુશ્ચ પૂજિતઃ ॥
વિષ્ણુના પૂજ્યમાનેન અહં બ્રહ્મા ચ પૂજિતઃ

મયા પૂજિત માત્રેણ બ્રહ્મવિષ્ણૂ ચ પૂજિતૌ ॥
સત્ત્વં બ્રહ્મા રજો વિષ્ણુસ્તમોઽહં સંપ્રકીર્તિતઃ

વાયુર્બ્રહ્માઽનલો રુદ્રો વિષ્ણુરાપઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
રાત્રિર્વિષ્ણુરહો રુદ્રો યા સંધ્યા સ પિતામહઃ

સામવેદો હ્યહં દેવિ બ્રહ્મા ઋગ્વેદ ઉચ્યતે ॥
યજુર્વેદો ભવેદ્વિષ્ણુઃ કુલાધારો હ્યથર્વણઃ

ઉષ્ણકાલો હ્યહં દેવિ વર્ષાકાલઃ પિતામહઃ ॥
શીતકાલો ભવેદ્વિષ્ણુરેવં કાલત્રયં હિ સઃ

દક્ષિણાગ્નિરહં જ્ઞેયો ગાર્હપત્યો હરિઃ સ્મૃતઃ ॥
બ્રહ્મા ચાહવનીયસ્તુ એવં સર્વં ત્રિદૈવતમ્

અહં લિંગસ્વરૂપસ્થો ભગો વિષ્ણુઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
બીજસંસ્થો ભવેદ્બ્રહ્મા વિષ્ણુરાપઃ પ્રકીર્તિતઃ

અહમાકાશરૂપસ્થ એવં તત્ત્વમયં પ્રભુઃ ॥
આકાશાત્સ્રવતે યચ્ચ તદ્બીજં બ્રહ્મસંસ્થિતમ્ ॥
સ્વરૂપં બ્રાહ્મમાશ્રિત્ય બ્રહ્મા બીજપ્રરોહકઃ

નાભિમધ્યે સ્થિતો બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ હૃદયાંતરે ॥
વક્ત્રમધ્યે અહં દેવિ આધારઃ સર્વદેહિનામ્

યશ્ચાહં સ સ્વયં બ્રહ્મા યો બ્રહ્મા સ હુતાશનઃ ॥
યા દેવી સ સ્વયં વિષ્ણુર્યો વિષ્ણુઃ સ ચ ચન્દ્રમાઃ

યઃ કાલઃ સ સ્વયં બ્રહ્મા યો રુદ્રઃ સ ચ ભાસ્કરઃ ॥
એવં શક્તિવિશેષેણ પરં બ્રહ્મ સ્થિતં પ્રિયે

ૐકારસ્તત્પરં બ્રહ્મ ગાયત્રી પ્રકૃતિઃ પરા ॥
ઉભાવેતૌ નરો જ્ઞાત્વા ન વિચ્યવતિ મુચ્યતે

।
એવં યો વેદ દેવેશિ અદ્વૈતં પરમાક્ષરમ્ ॥
સ સર્વં વેદ નૈવાન્યો ભેદકર્ત્તા નરાધમઃ

એકરૂપં પરં બ્રહ્મ કાર્યભાવાત્પૃથક્સ્થિતઃ ॥
યસ્તં દ્વેષ્ટિ વરારોહે બ્રહ્મદ્વેષ્ટા સ ઉચ્યતે

દક્ષિણાંગે સ્થિતો બ્રહ્મા વામાંગે મમ કેશવઃ ॥
યસ્તયોર્દ્વેષમાધત્તે સ દ્વેષ્ટા મમ ભામિનિ

એવં જ્ઞાત્વા વરારોહે હ્યભિન્નેનાન્તરાત્મના ॥
બ્રહ્માણં કેશવં રુદ્રમેકરૂપેણ પૂજ યેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મધ્યયાત્રાયાં બ્રહ્મ માહાત્મ્યવર્ણનંનામ પઞ્ચાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ