સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.10-3

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અન્યચ્ચ કથયિષ્યામિ રહસ્યં તવ ભામિનિ ॥
યત્ર કસ્ય ચિદાખ્યાતં તત્તે વચ્મિ વરાનને

પૃથ્વીભાગે સ્થિતો બ્રહ્મા અપાં ભાગે જનાર્દ્દનઃ ॥
તેજોભાગસ્થિતો રુદ્રો વાયુભાગે તથેશ્વરઃ

આકાશભાગસંસ્થાને સ્થિતઃ સાક્ષાત્સદાશિવઃ

યસ્યયસ્યૈવ યો ભાગસ્તસ્મિંસ્તીર્થાનિ યાનિ વૈ ॥
તસ્યતસ્ય ન સંદેહઃ સ સ એવેશ્વરઃ સ્મૃતઃ

છાગલંડં દુગણ્ડં ચ માકોટં મણ્ડલેશ્વરમ્ ॥
કાલિંજરં વનં ચૈવ શંકુકર્ણં સ્થલેશ્વરમ્

[હ્ત્ત્પ્:॥www.અન્ગેલ્fઇરે.ચોમ્।ઇન્4।વેદસ્તુદ્ય્।પુર્_ઇન્દેx23।મહભુત.હ્ત્મ્ મહાભૂતોપરિ ટિપ્પણી]
શૂલેશ્વરં ચ વિખ્યાતં પૃથ્વીતત્ત્વે ચ સંસ્થિતમ્ ॥
હરિશ્ચન્દ્રં ચ શ્રીશૈલં જલ્પેશોન્નાંતિકેશ્વરમ્

મહાકાલં મધ્યમં ચ કેદારં ભૈરવં તથા ॥
પવિત્રાષ્ટકમેતદ્ધિ જલસંસ્થં વરાનને

અમરેશં પ્રભાસં ચ નૈમિષં પુષ્કરં તથા ॥
આષાઢિં ચૈવ દણ્ડિં ચ ભારભૂતિં ચ લાંગલમ્

આદિ ગુહ્યાષ્ટકં હ્યેતત્તેજસ્તત્ત્વે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
ગયા ચૈવ કુરુક્ષેત્રં તીર્થં કનખલં તથા

વિમલં ચાટ્ટહાસં ચ માહેન્દ્રં ભીમસંજ્ઞકમ્ ॥
ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં હ્યેતત્પ્રોક્તં વાય્વષ્ટકં તવ

વસ્ત્રાપથં રુદ્રકોટિર્જ્યેષ્ઠેશ્વરં મહાલયમ્ ॥
ગોકર્ણં રુદ્રકર્ણં ચ વર્ણાખ્યં સ્થાપસંજ્ઞકમ્

પવિત્રાષ્ટકમેતદ્ધિ આકાશસ્થં વરાનને ॥
એતાનિ તત્ત્વતીર્થાનિ સર્વાણિ કથિતાનિ વૈ

યો યસ્મિન્દેવતા તત્ત્વે સા તન્માહાત્મ્યસૂચિકા ॥
ઔદકં ચ મહાતત્ત્વં વિષ્ણોશ્ચાતિપ્રિયં પ્રિયે

જલશાયી સ્મૃતસ્તેન નારાયણ ઇતિ શ્રુતિઃ ॥
આપ્યતત્ત્વં તુ તીર્થાનિ યાનિ પ્રોક્તા- નિ તે મયા

તાનિ પ્રિયાણિ દેવેશિ ધ્રુવં નારાયણસ્ય વૈ ॥
ઔદકં ચૈવ યત્તત્ત્વં તસ્મિન્પ્રાભાસિકં સ્મૃતમ્

તત્ર દેવો લયં યાતિ હરિર્જન્મનિજન્મનિ ॥
સ વાસુદેવઃ સૂક્ષ્માત્મા પરાત્પરતરે સ્થિતઃ

સ શિવઃ પરમં વ્યોમ અનાદિનિધનો વિભુઃ ॥
તસ્માત્પરતરં નાસ્તિ સર્વશાસ્ત્રાગમેષુ ચ

સિદ્ધાંતાગમવેદાંતદર્શનેષુ વિશેષતઃ ॥
તેષુ ચૈવ ન ભિન્નસ્તુ મયા સાર્દ્ધં યશસ્વિનિ

તસ્મિન્સ્થાને હરિઃ સાક્ષાત્પ્રત્યક્ષેણ તુ સંસ્થિતઃ ॥
લિંગૈશ્ચતુર્ભિઃ સંયુક્તો જ્ઞાયતે ન ચ કેનચિત્

મોક્ષાર્થં નૈષ્ઠિકૈર્વર્ણૈર્વ્રતૈશ્ચૈવ તુ યત્ફલમ્ ॥
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ભલ્લુકાતીર્થદર્શનાત્

ગોચર્મમાત્રં તત્સ્થાનં સમંતાત્પરિમણ્ડલમ્ ॥
ન હિ કશ્ચિદ્વિજાનાતિ વિના શાસ્ત્રેણ ભામિનિ

વિષુવં વહતે તત્ર નૃણામદ્યાપિ પાર્વતિ ॥
પંચલિંગાનિ તત્રૈવ પંચવક્ત્રાણિ કાનિ ચિત્

કુક્કુટાંડકમાનાનિ મહાસ્થૂલાનિ કાનિચિત્॥
સર્પેણ વેષ્ટિતાન્યેવ ચિહ્નિતાનિ ત્રિશૂલિભિઃ

તેષાં દર્શનમાત્રેણ કોટિલિંગાર્ચનફલમ્ ॥
તસ્માદિદં મહાક્ષેત્રં બ્રહ્માદ્યૈઃ સેવ્યતે સદા

શ્રુતિમદ્ભિશ્ચ વિપ્રેંદ્રૈઃ સંસિદ્ધૈશ્ચ તપસ્વિભિઃ ॥
પ્રતિમાસં તથાષ્ટમ્યાં પ્રતિમાસં ચતુર્દશીમ્

શશિભાનૂપરાગે વા કાર્ત્તિક્યાં તુ વિશેષતઃ ॥
પ્રભાસસ્થાનિ લિંગાનિ પ્રપૂજ્યન્તે વરાનને

સંનિહત્યાં કુરુક્ષેત્રે સર્વસ્તીર્થાયુતૈઃ સહ ॥
પુષ્કરં નૈમિષં ચૈવં પ્રયાગં સંપૃથૂદકમ્

ષષ્ટિ તીર્થસહસ્રાણિ ષષ્ટિકોટિશતાનિ ચ ॥
માઘ્યાંમાઘ્યાં સમેષ્યંતિ સરસ્વત્યબ્ધિસંગમે

સ્મરણાત્તસ્ય તીર્થસ્ય નામસંકીર્તનાદપિ ॥
મૃત્યુકાલભવાદ્વાપિ પાપં ત્યક્ષ્યતિ સુવ્રતે

આનર્ત્તસારં સૌમ્યં ચ તથા ભુવનભૂષણમ્ ॥
દિવ્યં પાંચનદં પુણ્યમાદિગુહ્યં મહોદયમ્

સિદ્ધ રત્નાકરં નામ સમુદ્રાવરણં તથા॥
ધર્માકારં કલાધારં શિવગર્ભગૃહં તથા

સર્વદેવનિવેશં ચ સર્વપાતકનાશનમ્॥
અસ્ય ક્ષેત્રસ્ય નામાનિ કલ્પે કલ્પે પૃથક્પ્રિયે

આયામાદીનિ જાનીહિ ગુહ્યાનિ સુરસુન્દરિ ॥
આદ્યે કલ્પે પુરા દેવિ પ્રમોદનમિતિ સ્મૃતમ્

નન્દનં પરિતસ્તસ્ય તસ્યાપિ પરતઃ શિવમ્ ॥
શિવાત્પરતરં ચોગ્રં ભદ્રિકં પરતઃ પુનઃ

સમિંધનં પરં તસ્માત્કામદં ચ તતઃ પરમ્ ॥
સિદ્ધિદં ચાપિ ધર્મજ્ઞં વૈશ્વરૂપં ચ મુક્તિદમ્

તથા શ્રીપદ્મનાભં તુ શ્રીવત્સં તુ મહાપ્રભમ્॥
તથા ચ પાપસંહારં સર્વકામપ્રદં તથા

મોક્ષમાર્ગં વરા રોહે તથા દેવિ સુદર્શનમ્ ॥
ધર્મગર્ભં તુ ધર્માણાં પ્રભાસં પાપનાશનમ્ ॥
અતઃ પરં ભવન્તીહ ઉત્પલાવર્ત્તિકાનિ ચ

ક્ષેત્રસ્ય મધ્યે યદ્દેવિ મમ ગર્ભગૃહં સ્મૃતમ્ ॥
તસ્ય નામાનિ તે દેવિ કથિતાન્યનુપૂર્વશઃ

શ્રુત્વા નામાન્યશેષાણિ ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમેવ ચ ॥
તેષાં તુ વાંછિતા સિદ્ધિ ર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

એતત્કીર્ત્તયમાનસ્ય ત્રિકાલં તુ મહોદયમ્ ॥
સંધ્યાકાલાંતરં પાપમહોરાત્રં વિનશ્યતિ

અપિ વૈ દાંભિકાશ્ચૈવ યે વસંત્યલ્પબુદ્ધયઃ ॥
મૂઢા જીવનિકા વિપ્રાસ્તેઽપિ યાંતિ મૃતા દિવમ્

અસ્ય ક્ષેત્રસ્ય મધ્યે તુ રવિયોજનમધ્યતઃ ॥
ઉપક્ષેત્રાણિ દેવેશિ સંત્યન્યાનિ સહસ્રશઃ

કાનિચિત્પદ્મરૂપાણિ યવાકારાણિ કાનિચિત્ ॥
ષટ્કોણાનિ ત્રિકોણાનિ દણ્ડાકારાણિ કાનિચિત્

ચંદ્રબિંબાર્દ્ધભેદાનિ ચતુરસ્રપ્રભેદતઃ ॥
બ્રહ્માદિદૈવતાનીશે ક્ષેત્રમધ્યે સ્થિતાનિ તુ

કાનિચિદ્યોજનાર્દ્ધાનિ તદર્ધાર્ધાનિ કાનિચિત્ ॥
નિવર્ત્તનપ્રમાણેન દણ્ડમાનેન કાનિચિત્

ગોચર્મમાનમધ્યાનિ કાનિચિદ્ધનુષાંતરમ્ ॥
યજ્ઞોપવીતમાત્રાણિ પ્રભાસે સંતિ કોટિશઃ

અંગુલ્યષ્ટમ ભાગોઽપિ નભોસ્તિ કમલેક્ષણે ॥
ન સંતિ યસ્મિંસ્તીર્થાનિ દિવ્યાનિ ચ નભસ્તલે

પ્રભાસક્ષેત્રમાસાદ્ય તિષ્ઠંતિ પ્રલયાદનુ ॥
કેદારે ચૈવ યલ્લિંગં યચ્ચ દેવિ મહાલયે

મધ્યમેશ્વરસંસ્થં ચ તથા પાશુપતેશ્વરમ્ ॥
શંકુકર્ણેશ્વરં ચૈવ ભદ્રેશ્વરમથાપિ ચ

સોમે શ્વરમથૈકાગ્રં કાલેશ્વરમજેશ્વરમ્ ॥
ભૈરવેશ્વરમીશાનં તથા કાયાવરોહણમ્

ચાપટેશ્વરકં પુણ્યં તથા બદરિકાશ્રમમ્ ॥
રુદ્રકોટિર્મહાકોટિ સ્તથા શ્રીપર્વતં શુભમ્

કપાલી ચૈવ દેવેશઃ કરવીરં તથા પુનઃ ॥
ઓંકારં પરમં પુણ્યં વશિષ્ઠાશ્રમમેવ ચ ॥
યત્ર કોટિઃ સ્મૃતા દેવિ રુદ્રાણાં કામરૂપિણામ્

યાનિ ચાન્યાનિ સ્થાનાનિ પુણ્યાનિ મમ ભૂતલે ॥
પ્રયાગં પુરતઃ કૃત્વા પ્રભાસે નિવસંતિ ચ

ઉત્તરે રવિપુત્રી તુ દક્ષિણે સાગરં સ્મૃતમ્ ॥
દક્ષિણોત્તરમાનોઽયં ક્ષેત્રસ્યાસ્ય પ્રકીર્ત્તિતઃ

રુક્મિણ્યાઃ પૂર્વતશ્ચૈવ તપ્તતોયાચ્ચ પશ્ચિમે ॥
પૂર્વપશ્ચિમમાનોઽયં પ્રભાસસ્ય પ્રકીર્ત્તિતઃ

એતદન્તરમાસાદ્ય તીર્થાનિ સુરસુન્દરિ ॥
પાતાલાદિકટાહાંતં તાનિ તત્ર વસંતિ વૈ

એવં જ્ઞાત્વા મહાદેવિ સર્વદેવમયો હરિઃ ॥
પ્રભાસક્ષેત્રમાસાદ્ય તત્યાજ સ્વં કલેવરમ્

દિવ્યં મમેદં ચરિતં હિ રૌદ્રં શ્રોષ્યંતિ યે પર્વસુ વા સદા વા ॥
તે ચાપિ યાસ્યંતિ મમ પ્રસાદાત્ત્રિવિષ્ટપં પુણ્યજનાધિવાસમ્

ઇતિ કથિતમશેષમેવ ચિત્રં ચરિતમિદં તવ દેવિ પુણ્યયુક્તમ્ ॥
ઇતરમપિ તવાતિવલ્લભં યદ્વદ કથયામિ મહોદયં મુનીનામ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પ્રભાસ ક્ષેત્રસ્થ તીર્થક્ષેત્રમાહાત્મ્યદ્વારા પ્રભાસક્ષેત્રસ્ય સર્વક્ષેત્રોત્તમત્વવર્ણનંનામ દશમોઽધ્યાયઃ