સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.10-2

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તીર્થં પાપપ્રણાશનમ્ ॥
કૃકલાસમિતિ ખ્યાતં નૃગતીર્થમનુત્તમમ્

નૃગો યત્ર મહીપાલઃ કૃકલાસવપુર્ધરઃ ॥
કૃષ્ણેન સહ સંગત્ય સંપ્રાપ પરમાં ગતિમ્

; ॥
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
નૃગો નામ નૃપઃ કોઽયં કથં કૃષ્ણેન સંગતઃ ॥
કર્મણા કૃકલાસત્વં કેન તદ્વદ વિસ્તરાત્

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
નૃગો નામ નૃપો વિપ્રાઃ સાર્વભૌમો બલાન્વિતઃ ॥
બુદ્ધિમાન્ધૃતિમાન્દક્ષઃ શ્રીમાન્સર્વગુણાન્વિતઃ

અનેકશતસાહસ્રા ભૂમિપા અપિ તદ્વશાઃ ॥ । ।
હસ્ત્યશ્વરથસંઘૈશ્ચ પત્તિભિર્બહુભિર્વૃતઃ

સૈન્યં ચ તસ્ય નૃપતેઃ કોશં ચૈવાક્ષયં તથા ॥
સ નિત્યં ગુરુભક્તશ્ચ દેવતારાધને રતઃ

મહા દાનાનિ વિપ્રેન્દ્રા દદાત્યનુદિનં નૃપઃ ॥
શશ્વત્સ ગોસહસ્રં તુ દદાતિ નૃપસત્તમઃ

પ્રક્ષાલ્ય ચરણૌ ભક્ત્યા હ્યુપવિશ્યાસને શુભે ॥
પરિધાપ્ય શુભે ક્ષૌમે સુગન્ધેનોપલિપ્ય ચ

સંપૂજ્ય પુષ્પમાલાભિ ધૂપેન ચ સુગન્ધિના ॥
દદૌ દક્ષિણયા સાર્દ્ધં પ્રતિવિપ્રાય ગાં તદા ॥
તાંબૂલસહિતાં ભક્ત્યા વિષ્ણુર્મે પ્રીયતામિતિ

એવં પ્રદદતસ્તસ્ય યજતશ્ચ તથા મખૈઃ ॥
યયૌ કાલો દ્વિજશ્રેષ્ઠા ભોગાંશ્ચૈવાનુભુઞ્જતઃ

એકદા તુ દ્વિજશ્રેષ્ઠં જૈમિનિં સંશિતવ્રતમ્ ॥
શ્રદ્ધયા તં ચ નૃપતિઃ પ્રતિગ્રહપરાઙ્મુખમ્ ॥
ઉવાચ વાક્યં નૃપતિઃ કૃતાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ

મામુદ્ધર મહાભાગ કૃપાં કુરુ તપોનિધે ॥
ગૃહાણ ગાં મયા દત્તાં દયાં કૃત્વા મમોપરિ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય અનિચ્છન્નપિ ગૌરવાત્ ॥
નૃપસ્ય ચાબ્રવીદ્વિપ્ર એવમસ્ત્વિતિ લજ્જિતઃ

અવનિજ્ય તતઃ પાદૌ શિરસા ધારયજ્જલમ્ ॥
સુવર્ણશૃંગસહિતાં રૌપ્યખુરવિભૂષિતામ્

રત્નપુચ્છાં કાંસ્યદોહાં સિતવસ્ત્રાવગુંઠિતામ્ ॥
સમભ્યર્ચ્ય ચ વિપ્રેન્દ્રં દદૌ દક્ષિણયાન્વિતામ્

આસીમાન્તમનુવ્રજ્ય હૃષ્ટો રાજા બભૂવ હ ॥
તરુણીં હંસવર્ણાં ચ હંસીનામેતિ વિશ્રુતામ્

ગાં ગૃહ્ય સ્વગૃહં પ્રાપ્તો દામ્ના બદ્ધાં સવત્સકામ્ ॥
સ તસ્યૈ યવસં ચાર્દ્રં દદૌ બ્રાહ્મણસત્તમઃ

॥
સુતૃપ્તા યવસેનૈવ મધ્યાહ્ને તૃષિતાં તદા ॥
ગૃહીત્વા નિર્યયૌ વિપ્રો દામબદ્ધાં જલાશયમ્

માર્ગે ગજાશ્વસંબાધે ત્રસ્તા સા ઉષ્ટ્રદર્શનાત્ ॥
હસ્તાદાચ્છિદ્ય સા ધેનુર્બ્રાહ્મણસ્ય યયૌ તદા

વિચિન્વન્સકલામુર્વીં નાપશ્યત્તાં દ્વિજર્ષભઃ ॥
સા યયૌ વિદ્રુતા ધેનુસ્તન્મહદ્રાજગોધનમ્ ॥

દ્વિતીયેઽહ્નિ પુનર્વિપ્રમાહૂય નૃપસત્તમઃ ॥
સંપૂજ્ય વિધિવદ્ભક્ત્યા વસ્ત્રાલંકારભૂષણૈઃ

વિધિવદ્ગાં દદૌ તાં ચ સ નૃપઃ સોમશર્મણે ॥
ગૃહીત્વા રાજભવનાન્નિર્યયૌ ગાં દ્વિજર્ષભઃ

આશંસમાનો રાજાનં ધર્મજ્ઞમિતિ કોવિદમ્ ॥
સ ચ વિપ્રો વિચિન્વાનઃ સર્વતો ગાં સુદુઃખિતઃ ॥

દદર્શ પથિ ગચ્છન્તીં પૃષ્ઠતઃ સોમશર્મણઃ ॥
દૃષ્ટ્વા તાં ગાં ચ સ મુનિર્જૈમિનિસ્તમભાષત

મમ ગાં ચાપિ હૃત્વા ત્વં નયસે દસ્યુવત્કથમ્ ॥
સ તસ્ય વચનં શ્રુત્વા વિસ્મયં દસ્યુકીર્ત્તનાત્

રાજતો હિ મયા લબ્ધાં ગાં નયામિ સ્વમન્દિરમ્ ॥
ગોહર્ત્તેતિ ચ માં કસ્માદ્બ્રવીષિ દ્વિજસત્તમ

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
મયાપિ રાજતો લબ્ધા મમેયં ગૌર્ન સંશયઃ ॥
કથં નયસિ વિપ્ર ત્વં મયિ જીવતિ મન્દિરમ્

સોઽબ્રવીદદ્ય મે લબ્ધા કથં માં વદસે મૃષા ॥
સોઽબ્રવીદ્ધ્યો મયા લબ્ધા બલાન્નેતું ત્વમિચ્છસિ

મમેયમિતિ સંક્રુદ્ધઃ સોમશર્માઽબ્રવીદ્વચઃ ॥
પ્રજ્વલત્ક્રોધરક્તાક્ષો મમેયમિતિ સોઽપરઃ

વિવદતૌ તથા વિપ્રૌ રાજદ્વારમુપાગતૌ ॥
કુર્વાણૌ કલહં ઘોરં ત્યક્તુકામૌ સ્વજીવિતમ્

સંક્રુદ્ધૌ બ્રાહ્મણૌ દૃષ્ટ્વા શપન્તૌ તૌ પરસ્પરમ્ ॥
રાજ્ઞે નિવેદયામાસ દ્વાસ્થં પ્રણયપૂર્વકમ્

અવજ્ઞાય તદા વિપ્રૌ વિવદન્તૌ રુષાન્વિતૌ ॥
કામવ્યાકુલચેતસ્કો ન બહિર્નિઃસૃતો નૃપઃ

એવં વિવદમાનૌ તૌ ત્રિરાત્રં સમુપસ્થિતૌ ॥
અવજ્ઞાતૌ નૃપેણાથ રાજાનં પ્રતિ ચ ક્રુધા

ઊચતુઃ કુપિતો વાક્યં સામર્ષૌ નૃપતિં પ્રતિ ॥
અવમન્યસે નૌ યસ્માત્ત્વં ન નિર્ગચ્છસિ મન્દિરાત્

શાસ્તા ભવાન્પ્રજાનાં હિ ન ન્યાયેન નિયોક્ષ્યતિ ॥
ભવિષ્યતિ ભવાંસ્તસ્માત્કૃકલાસો ન સંશયઃ

એવં શપ્ત્વા તદા વિપ્રાવન્યસ્મૈ ગાં પ્રદાય તૌ ॥
ક્ષુધિતૌ ખેદસંયુક્તૌ સ્વગૃહં ગન્તુમુદ્યતૌ

પ્રસ્થિતૌ તૌ નૃગો દ્વાર આગત્ય સમુપસ્થિતઃ ॥
દંડવત્પ્રણિપત્યાઽઽશુ કૃતાંજલિરભાષત

અમોઘવચના યૂયં તત્તથા ન તદન્યથા ॥
મમોપરિ કૃપાં કૃત્વા શાપાંત ઉપદિશ્યતામ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ઊચતુર્વચનં નૃપમ્ ॥
દ્વાપરસ્ય યુગસ્યાન્તં ભગવાન્દેવકીસુતઃ

વસુદેવગૃહે રાજન્હરિરાવિર્ભવિષ્યતિ ॥
તસ્ય સંસ્પર્શનાદેવ શાપમુક્તિર્ભવિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા તૌ તદા વિપ્રૌ પ્રયાતૌ સ્વનિવેશનમ્ ॥
રાજા બહુવિધાન્ભોગાન્ભુક્ત્વા દત્ત્વા ચ ભૂરિશઃ ॥

ઇષ્ટ્વા ચ વિવિધૈર્યજ્ઞૈઃ કાલધર્મમુપેયિવાન્ ॥
તતઃ સ ગતવાન્વિપ્રા ધર્મરાજનિવેશનમ્

સત્કૃત્યોક્તો યમેનાથ સ્વાગતેન નૃપોત્તમઃ ॥
પ્રથમં સુકૃતં રાજન્નથવા દુષ્કૃતં ત્વયા ॥
ભોક્તવ્યમિતિ મે બ્રૂહિ તત્તે સંપાદ્યતે મયા

॥ નૃગ ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યસ્તિ દુષ્કૃતં કિંચિત્પ્રથમં પ્રતિપાદય ॥
અનુજ્ઞાતો યમેનૈવં કૃકલાસો ભવેતિ વૈ ॥
તતો વર્ષસહસ્રાણિ કૃકલાસત્વમાપ્તવાન્

એકસ્મિન્દિવસે વિપ્રાઃ સર્વે યદુકુમારકાઃ ॥
વનં જગ્મુર્મૃગાન્હન્તું સર્વે કૃષ્ણસમન્વિતાઃ

તૃષાર્દ્દિતાશ્ચ મધ્યાહ્ને વિચિન્વંતો જલં હ્રદે ॥
સત્વં ચ સુમહત્તત્ર કૃકલાસં ચ સંસ્થિતમ્

ચક્રુશ્ચોદ્ધરણે તસ્ય યત્નં યદુકુમારકાઃ ॥
આકૃષ્યમાણઃ સ તદા ગુરુત્વાન્ન ચચાલ હ

યદા ન શેકુસ્તે સર્વ આચખ્યુઃ કૃષ્ણરામયોઃ ॥
દદર્શ તં તદા કૃષ્ણો નૃગં મત્વા હસન્નિવ

ચિક્ષેપ વામહસ્તેન લીલયૈવ જગત્પતિઃ ॥
સ સંસ્પૃષ્ટો ભગવતા વિમુક્તઃ શાપબંધનાત્

ત્યક્ત્વા કલેવરં રાજા દિવ્યમાલ્યાનુલેપનઃ ॥
કૃતાંજલિરુવાચેદં ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ

નમસ્તે જગદાધાર સર્ગસ્થિત્યંતકારિણે ॥
સહસ્રશિરસે તુભ્યં બ્રહ્મણેઽનંતશક્તયે

એવં સંસ્તુવતઃ પ્રાહ ભગવાન્દેવકીસુતઃ ॥
દદામિ તે વરં તુષ્ટો યત્તે મનસિ વર્ત્તતે

યાહિ પુણ્યકૃતાઁલ્લોકાન્દર્શનાત્સ્પર્શનાચ્ચ મે ॥
એવમુક્તઃ સ દેવેન સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ

ઉવાચ યદિ તુષ્ટોઽસિ યદિ દેયો વરો મમ ॥
ગર્ત્તેયં મમ નામ્ના તુ ખ્યાતિં ગચ્છતુ કેશવ

યઃ સ્નાત્વા પરયા ભક્ત્યા પિતૄન્સંતર્પયિષ્યતિ ॥
ત્વત્પ્રસાદેન ગોવિંદ વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતુ

એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્પુનર્દ્વારાવતીમગાત્

સ ચ રાજા વિમાનેન દિવ્યમાલ્યાનુલેપનઃ ॥
જગામ ભવનં વિષ્ણોર્વિબુધૈરનુસંસ્તુતઃ

॥ પ્રહ્લાદ ઉવાચ ॥ ॥
તદાપ્રભૃતિ વિપ્રેંદ્રાઃ સ કૂપો નૃગસંજ્ઞયા ॥
વરદાનાચ્ચ કૃષ્ણસ્ય પાવનઃ સર્વદેહિનામ્ ॥

તત્ર ગત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠા હ્યર્ઘ્યં દદ્યાદ્યથાવિધિ ॥
ફલપુષ્પાક્ષતૈર્યુક્તં ચંદનેન ચ ભૂસુરાઃ

નમસ્તે વિશ્વરૂપાય વિષ્ણવે પરમાત્મને ॥
અર્ઘ્યં ગૃહાણ દેવેશ કૂપેઽસ્મિન્નૃગસંજ્ઞકે

તતઃ સ્નાયાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠા મૃદમાલિપ્ય પાણિના ॥
સંતર્પયેત્પિતૄન્દેવાન્મનુષ્યાંશ્ચ યથાક્રમાત્ ॥

તતઃ શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વીત પિતૄણાં શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
વિપ્રેભ્યો ભોજનં દદ્યાદ્દક્ષિણાં ચ સ્વશક્તિતઃ

વિશેષતઃ પ્રદાતવ્યા સવત્સા ગૌઃ સ્વલંકૃતા ॥
શય્યા સોપસ્કરાં દદ્યાદ્વિષ્ણુર્મે પ્રીયતામિતિ

દીનાંધકૃપણાનાં ચ સદા તત્તીરવાસિનામ્ ॥
દદ્યાદ્દાનં સ્વશક્ત્યા ચ વિત્ત શાઠ્યવિવર્જિતઃ

સ્નાનમાત્રેણ વિપ્રેન્દ્રા લભેદ્ગોદાનજં ફલમ્॥
પિતૃણાં શ્રાદ્ધદાનેન વિયોનિં ન ચ ગચ્છતિ

કૃકલાસે કૃતં શ્રાદ્ધં યેનૈવ તર્પણં તથા ॥
સ ગચ્છેદ્વિષ્ણુલોકં તુ પિતૃભિઃ સહિતો નરઃ

તથા મનોરથાવાપ્તિર્યાત્રા ચ સફલા ભવેત્ ॥
સર્વતીર્થફલાવાપ્તિં લભતે નાત્ર સંશયઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે ચતુર્થે દ્વારકામાહાત્મ્યે કૃકલાસાપરનામકનૃગ તીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દશમોઽધ્યાયઃ