સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.10

॥ યયાતિરુવાચ ॥ ॥
કેદારં શ્રૂયતે બ્રહ્મન્પર્વતે ચ હિમાચલે ॥
ગંગા તસ્માદ્વિનિષ્ક્રાન્તા પ્રવિષ્ટા પૂર્વસાગરમ્

તથા સરસ્વતી દેવી ચૂતવૃક્ષાદ્વિનિર્ગતા ॥
પશ્ચિમં સાગરં પ્રાપ્તા ગૃહીત્વા વડવાનલમ્

કથમત્ર સમાયાતઃ કેદારશ્ચાત્ર કૌતુકમ્॥
સર્વં વિસ્તરતો બ્રૂહિ વિચિત્રં મમ ભૂસુર

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
સત્યમેતન્મહારાજ યન્નોઽત્ર પરિપૃચ્છસિ ॥
શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા યથા જાતં શ્રુતં તુ વૈ

ગંગાદ્યાનિ ચ તીર્થાનિ કેદારાદ્યા દિવૌકસઃ ॥
મયા સહ પુરા દેવાઃ શક્રાદ્યા નૃપસત્તમાઃ

બ્રહ્માણં પ્રતિ રાજેન્દ્ર ગતાઃ સર્વે મહર્ષયઃ॥
સર્વે તત્ર કથાશ્ચક્રુર્ધર્મ્યા નાના પૃથક્પૃથક્

સમુદાયે ચ દેવાનાં સર્વતીર્થાનિ પાર્થિવ ॥
ક્ષેત્રાણ્યુપ સ્થિતાન્યેવ વનાન્યુપવનાનિ ચ

તતઃ કથાપ્રસંગેન ઇન્દ્રઃ પ્રાહ ચતુર્મુખમ્ ॥
કૌતુકેન સમાયુક્તઃ પપ્રચ્છ નૃપસત્તમ

॥
॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્પુણ્યમાહાત્મ્યં શ્રોતુમિચ્છામિ સાંપ્રતમ્ ॥
પ્રમાણં ચૈવ સર્વેષાં કૃતાદીનાં પૃથગ્વિધમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
લક્ષં સપ્તદશ પ્રોક્તં યુગમાનં સુરાધિપ ॥
અષ્ટાવિંશતિભિઃ સાર્દ્ધં સહસ્રૈઃ કૃતમુચ્યતે

લક્ષદ્વાદશભિઃ પ્રોક્તં યુગં ત્રેતાભિસંજ્ઞિતમ્ ॥
ષણ્ણવત્યધિકૈશ્ચૈવ સહસ્રૈઃ પરિમાણિતમ્

લક્ષાણ્યષ્ટૌ ચતુઃષષ્ટિસહસ્રૈઃ પરિકીર્તિતમ્ ॥
તતો વૈ દ્વાપરં નામ યુગં દેવપ્રકીર્તિતમ્

લક્ષૈશ્ચતુર્ભિર્વિખ્યાતો દ્વાત્રિંશદ્ભિઃ કલિસ્તથા॥
સહસ્રૈશ્ચ સુરશ્રેષ્ઠ યુગમાનમિતીરિતમ્

ચતુષ્પદઃ કૃતે ધર્મઃ શુક્લવર્ણો જનાર્દનઃ॥
ન દુર્ભિક્ષં ન ચ વ્યાધિસ્તસ્મિન્ભવતિ વૈ ક્વચિત્

ક્રિયતે ચ તદા ધર્મો નાકાલે મરણં નૃણામ્ ॥
લાંગલેન વિના સસ્યં ભૂરિક્ષીરાશ્ચ ધેનવઃ

કામઃ ક્રોધો ભયં લોભો મત્સરશ્ચાભ્યસૂયતા ॥
તસ્મિન્યુગે સહસ્રાક્ષ ન ભવંતિ કદાચન

તતસ્ત્રેતાયુગે જાતસ્ત્રિપાદો ધર્મ એવ ચ ॥
ચિરાયુષો નરાસ્તસ્મિન્રક્તવર્ણો જનાર્દનઃ

તસ્મિન્યજ્ઞાઃ પ્રવર્ત્તંતે પ્રાણિનામિષ્ટદાયિનઃ ॥
ન કામાદિપ્રવૃત્તિશ્ચ તસ્મિન્સંજાયતે નૃણામ્

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ સ્નાનૈર્દાનૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ ॥
તથા યજ્ઞૈર્જપૈર્હોમૈસ્તત્ર વૃત્તિર્ભવેન્નૃણામ્

તતસ્તુ દ્વાપરં નામ તૃતીયં યુગ મુચ્યતે ॥
દ્વિપદો ધર્મઃ સઞ્જાતઃ પીતવર્ણો જનાર્દ્દનઃ

ફલાકાંક્ષાપ્રવૃત્તાનિ જપયજ્ઞતપાંસિ ચ ॥
સત્યાનૃતાન્વિતો લોકો દ્વાપરે સુરસત્તમ

તત્રાન્યોન્યં મહીપાલા યુયુધુર્વસુધાતલે ॥
સુપૂતાશ્ચ દિવં યાંતિ યજ્ઞૈરિષ્ટ્વા જનાર્દનમ્

તતઃ કલિયુગં ઘોરં ચતુર્થં તુ પ્રવ ર્ત્તતે ॥
એકપાદો ભવેદ્ધર્મઃ સંત્રસ્તો નિત્યપૂજને

કૃષ્ણવર્ણો ભવેદ્વિષ્ણુઃ પાપાધિક્યં પ્રવર્તતે ॥
માયા ચ મત્સરશ્ચૈવ કામઃ ક્રોધસ્તથા ભયમ્

અર્થલુબ્ધાસ્તથા ભૂપા લોભમોહશતાન્વિતાઃ ॥
અલ્પાયુષો નરાસ્તત્ર અલ્પસસ્યા ચ મેદિની

અલ્પક્ષીરાસ્તથા ગાવઃ સત્યહીના દ્વિજાતયઃ ॥
તત્ર માયાવિનો લોકા જૈહ્વ્યૌપસ્થ્યપરાયણાઃ

સત્યહીનાસ્તથા પાપા ભવિષ્યંતિ કલૌ યુગે ॥
તત્ર ષોડશમે વર્ષે નરાઃ પલિતકુન્તલાઃ

નાર્યો દ્વાદશમે વર્ષે ભવિષ્યંતિ સુગર્ભિતાઃ ॥
ભવિષ્યતિ ક્રમાદ્વર્ણસંકરશ્ચ સુરાધિપ

એકાકારા ભવિષ્યંતિ સર્વવર્ણાશ્રમાશ્ચ વૈ ॥
નાશં યાસ્યંતિ યજ્ઞાશ્ચ કુલધર્મઃ સનાતનઃ

વ્યર્થાનિ તત્ર તીર્થાનિ મ્લેચ્છસ્પૃષ્ટાનિ સર્વશઃ ॥
ભવિષ્યંતિ સુરશ્રેષ્ઠ પ્રભાવરહિતાનિ ચ

એતચ્છ્રુત્વા તતો વાક્યં બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ ॥
તત્ર સ્થિતાનિ તીર્થાનિ બ્રહ્માણમિદમબ્રુવન્ ॥

॥ તીર્થાન્યૂચુઃ ॥ ॥
કથં વયં ભવિષ્યામઃ સંપ્રાપ્તે દારુણે કલૌ ॥
સ્થાનં નો બ્રૂહિ દેવેશ સ્થાતવ્યં ચ સદૈવ હિ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
અર્બુદઃ પર્વતશ્રેષ્ઠઃ કલિસ્તત્ર ન વિદ્યતે ॥
અતસ્તત્ર ચ ગંતવ્યં તીર્થૈરાયતનૈઃ સહ

અપિ કૃત્વા મહત્પાપમર્બુદં પ્રેક્ષતે તુ યઃ ॥
કલિદોષવિનિર્મુક્તઃ સ યાસ્યતિ પરાં ગતિમ્

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા ચતુર્વક્ત્રો બ્રહ્મલોકં ગતો નૃપ ॥
તતઃ સર્વાણિ તીર્થાનિ ગતાનિ ચ કલૌ યુગે

ભૂમાવર્બુદશૈલેન્દ્રે સંસ્થિતાનિ કલેર્ભયાત્ ॥
ગંગા સરસ્વતી ચૈવ યમુના પુષ્કરાણિ ચ

કુરુક્ષેત્રં પ્રભાસં ચ બ્રહ્માવર્તં તથૈવ ચ॥
તિસ્રઃકોટ્યોઽર્દ્ધકોટિશ્ચ યાનિ તીર્થાનિ ભૂતલે

તેષાં વાસશ્ચ સઞ્જાતઃ પર્વતેઽર્બુદસંજ્ઞિકે ॥
એવં તત્ર સમાપન્ના ગંગા ચૈવ સરસ્વતી

તત્ર શાંતા નરાઃ સમ્યક્પરં નિર્વાણમાપ્નુયુઃ ॥
શ્રાદ્ધં કૃત્વા મહારાજ સ્વર્ગે યાંતિ ચ પૂર્વજાઃ

શૃણુ તત્રાભવત્પૂર્વં યદાશ્ચર્યં મહામતે ॥
ઋષિર્મંકણકોનામ સરસ્વત્યાસ્તટે સ્થિતઃ

તપસ્તેપે સુધર્માત્મા કામક્રોધવિવર્જિતઃ ॥
તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય ક્ષુતમાસીત્કદાચન

પિત્તં પ્રપતિતં તત્ર તચ્ચ રક્તમયં બભૌ ॥
તદ્દૃષ્ટ્વાઽતીવ હૃષ્ટઃ સ મંકણર્ષિર્બભૂવ હ

સિદ્ધોઽહમિતિ વિજ્ઞાય તતો નૃત્યં ચકાર સઃ ॥
તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય જગત્સ્થાવરજંગમમ્

તત્ર સંક્ષોભમાપન્નં સાગરા અપિ ચુક્ષુભુઃ ॥
ગૃહકૃત્યાનિ સંત્યજ્ય સર્વે વિસ્મયમા ગતાઃ

તસ્યૈવં નૃત્યમાનસ્ય સર્વે લોકા નૃપોત્તમ ॥
નનૃતુઃ પાર્થિવશ્રેષ્ઠ પ્રભાવાત્તસ્ય સન્મુનેઃ

તતો દેવગણાઃ સર્વે ગત્વા કામનિષૂદનમ્ ॥
યથાઽયં નૃત્યતે નૈવ તથા કુરુ મહેશ્વર

અથ બ્રાહ્મણરૂપેણ શંભુનોક્તો દ્વિજોત્તમઃ ॥
ત્વયા બ્રહ્મંસ્તપસ્તપ્તમધુના નૃત્યતે કથમ્ ॥

॥ મંકણ ઉવાચ ॥ ॥
કિં ન પશ્યસિ હે બ્રહ્મન્રક્તં પિત્તં ચ મે સ્થિતમ્ ॥
સંજાતં સિદ્ધિમાપન્નો રક્તં પિત્તં યતો મમ

એતસ્માત્કારણાદ્ધર્ષાદ્દ્વિજ નૃત્યં કરોમ્યહમ્ ॥
એવમુક્તસ્તતસ્તેન દેવદેવો મહેશ્વરઃ

તર્જન્યા તાડયામાસ સ્વાંગુષ્ઠં નૃપસત્તમ ॥
તતોંગુષ્ઠાદ્વિનિષ્ક્રાંતં ભસ્મ વૈ બિસપાંડુરમ્

તતો મંકણકં પ્રાહ પશ્ય વિપ્ર કરાન્મમ ॥
શુભ્રં ભસ્મ વિનિષ્ક્રાંતં પશ્ય મે દ્વિજ કૌતુકમ્

॥
॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તદ્દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતો વિપ્રો જ્ઞાત્વા તં વૃષભધ્વજમ્ ॥
જાનુભ્યામવનિં ગત્વા વાક્યમેતદુવાચ હ

॥ મંકણ ઉવાચ ॥ ॥
નૂનં ભવાન્મહાદેવઃ સાક્ષાદ્દૃષ્ટઃ પ્રસીદ મે ॥
નિશ્ચિતં ત્વં મયા જ્ઞાત એતન્મે હૃદિ વર્તતે

નાન્યસ્યાયં પ્રભાવશ્ચ ત્વયા યો મે પ્રદર્શિતઃ ॥
માં સમુદ્ધર દેવેશ કૃપાં કૃત્વા મહેશ્વર

॥ શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
સમ્યગ્જ્ઞાતોઽસ્મિ વિપ્રેન્દ્ર ત્વયાઽહં નાત્ર સંશયઃ ॥
વરં વરય ભદ્રં તે નૃત્યાધિક્યં યતઃ કૃતમ્

॥ મંકણ ઉવાચ ॥ ॥
યેઽત્ર સ્નાનં પ્રકુર્વંતિ સરસ્વત્યાં સમાહિતાઃ ॥
ત્વત્પ્રસાદાત્ફલં તેષાં રાજસૂયાશ્વમેધયોઃ

॥ શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
યેઽત્ર સ્નાનં કરિષ્યંતિ સરસ્વત્યાં સમાહિતાઃ ॥
તે યાસ્યંતિ પરં સ્થાનં જરામરણવર્જિતમ્

અત્ર ગંગાસરસ્વત્યોઃ સંગમે લોકવિશ્રુતે ॥
શ્રાદ્ધં કુર્યુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ તે યાસ્યંતિ પરાં ગતિમ્

સુવર્ણં યેઽત્ર દાસ્યંતિ યથાશક્ત્યા દ્વિજોત્તમે ॥
સર્વ પાપવિનિર્મુક્તાસ્તે યાસ્યન્તિ પરાં ગતિમ્

ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે રાજન્દેવદેવો મહેશ્વરઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે તૃતીયેઽર્બુદખણ્ડેઽર્બુદાચલે કલિયુગપભાવાત્સર્વતીર્થાગમનવર્ણનંનામ દશમોઽધ્યાયઃ