સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 7.1-2

॥॥શ્રીગણેશાય નમઃ ॥ ॥
અથ સ્કાંદે મહાપુરાણે સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે ચતુર્થં દ્વારકામાહાત્મ્યમ્ ॥
॥ શૌનક ઉવાચ ॥ ॥
કથં સૂત યુગે હ્યસ્મિન્રૌદ્રે વૈ કલિસંજ્ઞકે ॥
બહુપાખંડસંકીર્ણે પ્રાપ્સ્યામો મધુસૂદનમ્

યુગત્રયે વ્યતિક્રાન્તે ધર્માચારપરે સદા ॥
પ્રાપ્તે કલિયુગે ઘોરે ક્વ વિષ્ણુર્ભગવાનિતિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
દિવં યાતે મહારાજે રામે દશરથાત્મજે ॥
દુષ્ટરાજન્યભારેણ પીડિતે ધરણીતલે

દેવાનાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થં ભૂભારહરણાય ચ ॥
વસુદેવગૃહે સાક્ષાદાવિર્ભૂતે જનાર્દને

નંદવ્રજં ગતે દેવે પૂતનાશોષણે સતિ ॥
ઘાતિતે ચ તૃણાવર્તે શકટે પરિવર્તિતે ॥

દમિતે કાલિયે નાગે પ્રલંબે ચ નિષૂદિતે ॥
ધૃતે ગોવર્ધને શૈલે પરિત્રાતે ચ ગોકુલે

સુરભ્યા ચાભિષિક્તે તુ ઇન્દ્રે ચ વિમદીકૃતે ॥
રાસક્રીડારતે દેવે દારિતે કેશિદાનવે

અક્રૂરવચનાદ્દેવે મથુરાયાં ગતે હરૌ ॥
હતે કુવલયાપીડે મલ્લરાજે ચ ઘાતિતે

પશ્યતાં દેવ દૈત્યાનાં ભોજરાજે નિપાતિતે ॥
યદુપુર્યામભિષિક્ત ઉગ્રસેને નરાધિપે

જરાસંધબલે રૌદ્રે યવને ચ હતે ક્ષિતૌ ॥
રાજસૂયે ક્રતુવરે ચૈદ્યે ચૈવ નિપાતિતે

નિવૃત્તે ભારતે યુદ્ધે ભારે ચ ક્ષપિતે ભુવઃ ॥
યાત્રાવ્યાજસમાનીતે પ્રભાસં યાદવે કુલે

મદ્યપાનપ્રસક્તે તુ પરસ્પરવધો દ્યતે ॥
કલહેનાતિરૌદ્રેણ વિનષ્ટે યાદવે કુલે

ગાત્રં સંત્યજ્ય ચાત્રૈવ ગતેઽનંતે ધરાતલાત્ ॥
અશ્વત્થમૂલલમાશ્રિત્ય સમાસીને જનાર્દને ॥

વ્યાધપ્રહારભિન્નાંગે પરિત્યક્તે કલેવરે ॥
સ્વધામસંસ્થિતે દેવે પાર્થે ચ પુનરાગતે

યદુપુર્ય્યાં પ્લાવિતાયાં સાગરેણ સમંતતઃ ॥
શક્રપ્રસ્થં તતો ગત્વા કારયિત્વા હરેર્ગૃહમ્

દ્વાપરે ચ વ્યતિક્રાંતે ધર્માધર્મવિમિશ્રિતે ॥
સંપ્રાપ્તે ચ મહારૌદ્રે યુગે વૈ કલિસંજ્ઞિતે

ક્ષીયમાણે ચ સદ્ધર્મે વિધર્મે પ્રબલે તથા ॥
નષ્ટધર્મક્રિયાયોગે વેદવાદબહિષ્કૃતે ॥
એકપાદે સ્થિતે ધર્મે વર્ણાશ્રમવિવર્જિતે

અસ્મિન્યુગે વિલુલિતે હ્યૃષયો વનચારિણઃ ॥
સમેત્યામંત્રયન્સર્વે ગર્ગચ્યવનભાર્ગવાઃ

અસિતો દેવલો ધૌમ્યઃ ક્રતુરુદ્દાલકસ્તથા ॥
એતે ચાન્યે ચ બહવઃ પરસ્પરમથાબ્રુવન્

પશ્યધ્વં મુનયઃ સર્વે કલિવ્યાપ્તં દિગંતરમ્ ॥
સમંતાત્પરિધાવદ્ભિર્દસ્યુભિર્બાધ્યતે પ્રજા

અધર્મપરમૈઃ પુંભિઃ સત્યાર્જવનિરાકૃતૈઃ ॥
કથં સ ભગવાન્વિષ્ણુઃ સંપ્રાપ્યો મુનિસત્તમાઃ

કો વા ભવાબ્ધૌ પતતસ્તારયિષ્યતિ સંગતાન્ ॥
ન કલૌ સંભવસ્તસ્ય ત્રિયુગો મધુસૂદનઃ ॥
તં વિના પુંડરીકાક્ષં કથં સ્યામ કલૌ યુગે

તેષાં ચિંતયતામેવં દુઃખિતાનાં તપસ્વિનામ્ ॥
ઉવાચ વચનં તત્ર ઋષિરુદ્દાલકસ્તદા

ઉદ્દાલક ઉવાચ ॥
યાવન્ન કલિદોષેણ લિપ્યામો મુનિસત્તમાઃ ॥
અપાપા બ્રહ્મસદનં ગચ્છામઃ પરિસંગતાઃ

પૃચ્છામો લોકધાતારં સ્થિતં વિષ્ણું કલૌ યુગે ॥
યદિ વિષ્ણુઃ કલૌ ન સ્યાદ્રુદ્રેણ બ્રહ્મણાઽસહ

તં વિના પુંડરીકાક્ષં ત્યક્ષ્યામઃ સ્વકલેવરમ્ ॥
વિના ભગવતા લોકે કઃ સ્થાસ્યતિ કલૌ યુગે

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ ॥
સાધુસાધ્વિતિ તે ચોક્ત્વા પ્રસ્થિતા બ્રહ્મણોંઽતિકમ્

કથયન્તઃ કથાં વિષ્ણોઃ સ્વરૂપમનુવર્ણનમ્ ॥
તાપસાઃ પ્રયયુઃ સર્વે સંહૃષ્ટા બ્રહ્મણોંઽતિકમ્ ॥

દદૃશુસ્તે તદા દેવમાસીનં પરમાસને ॥
પિતામહભૂતગણૈર્મૂર્તામૂર્તૈર્વૃતં તથા

દૃષ્ટ્વા ચતુર્મુખં દેવં દંડવત્પ્રણતાઃ ક્ષિતૌ ॥
પ્રણમ્ય દેવદેવં તુ સ્તોત્રેણ તુષુવુસ્તદા

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
નમસ્તે પદ્મસંભૂત ચતુર્વક્ત્રાક્ષયાવ્યય ॥
નમસ્તે સૃષ્ટિકર્ત્રે તુ પિતામહ નમોઽસ્તુ તે

એવં સ્તુતઃ સન્મુનિભિઃ સુપ્રીતઃ કમલોદ્ભવઃ ॥
પાદ્યાર્ઘ્યેણાભિવન્દ્યૈતાન્પપ્રચ્છ મુનિપુંગવાન્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
કિમાગમનકૃત્યં વો બ્રૂત તત્ત્વેન પુત્રકાઃ ॥
કુશલં વો મહાભાગાઃ પુત્રશિષ્યાગ્નિબન્ધુષુ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ભવત્પ્રસાદાત્સકલં પ્રાપ્તં નસ્તપસઃ ફલમ્ ॥
યદ્ભવંતં પ્રપશ્યામઃ સર્વદેવગુરું પ્રભુમ્

શૃણ્વેતત્કારણં શંભો એતે પ્રાપ્તાસ્તવાંતિકમ્ ॥
યુગત્રયે વ્યતિક્રાંતે કૃતાદિદ્વાપરાંતકે

પ્રાપ્તે કલિયુગે ઘોરે ક્વ વિષ્ણુઃ પૃથિવીતલે ॥
યં દૃષ્ટ્વા પરમાં મુક્તિં યાસ્યામો મુક્તબન્ધનાઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
મત્સ્યકૂર્માદિરૂપૈશ્ચ ભગવાઞ્જ્ઞાયતે મયા ॥
વિષ્ણોઃ પારમિકાં મૂર્તિં ન જાનામિ દ્વિજોત્તમાઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદિ ત્વં ન વિજાનાસિ તાત વિષ્ણોરવસ્થિતિમ્ ॥
ગત્વા પ્રયાગં તત્રૈવ સંત્યક્ષ્યામઃ કલેવરમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
મા વિષાદં વ્રજધ્વં હિ ઉપદેક્ષ્યામિ વો હિતમ્ ॥
ઇતો વ્રજધ્વં પાતાલં યત્રાસ્તે દૈત્યસત્તમઃ

તં ગત્વા પરિપૃચ્છધ્વં પ્રહ્લાદં દૈત્યસત્તમમ્ ॥
સ જ્ઞાસ્યતિ હરેઃ સ્થાનં યાથાતથ્યેન ભો દ્વિજાઃ

તચ્છુત્વા વચનં તસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ॥
પ્રણિપત્ય ચ દેવેશં પ્રસ્થિતાસ્તે તપોધનાઃ

જગ્મુઃ સંહૃષ્ટમનસઃ સ્તુવન્તો દૈત્યસત્તમમ્ ॥
ધન્યઃ સ દૈત્યરાજોઽયં યો જાનાતિ જનાર્દ્દનમ્

ઇતિ સંચિંતયાનાસ્તે પ્રાપ્તા વૈ સુતલં દ્વિજાઃ

ગત્વા તે તસ્ય નગરં વિવિશુર્ભવનોત્તમમ્ ॥
દૂરાદેવ સ તાન્દૃષ્ટ્વા બલિર્વૈરોચનિસ્તદા ॥
પ્રત્યુત્થાયાર્હયાઞ્ચક્રે પ્રહ્લાદેન સમન્વિતઃ

મધુપર્કં ચ ગાં ચૈવ દત્ત્વા ચાર્ઘ્યં તથૈવ ચ ॥
ઉવાચ પ્રાંજલિર્ભૂત્વા પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના

સ્વાગતં વો મહાભાગાઃ સુવ્યુષ્ટા રજની મમ॥
ભવતો યત્પ્રપશ્યામિ બ્રૂત કિં કરવાણિ ચ

એવં હિ દૈત્યરાજેન સત્કૃતાસ્તે દ્વિજોત્તમાઃ॥
ઊચુઃ પ્રહૃષ્ટમનસો દાનવેન્દ્રસુતં તદા

ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કાર્યાર્થિનસ્તુ સંપ્રાપ્તાઃ પ્રહ્લાદ હરિવલ્લભ ॥
તદસ્માકં મહાબાહો ભવાંસ્ત્રાતા ભવાર્ણવાત્

કથં દૈત્ય યુગે હ્યસ્મિન્રૌદ્રે વૈ કલિસંજ્ઞકે ॥
ભવિષ્યામો વિના વિષ્ણું ભીતાનામભયપ્રદમ્

અસ્મિન્યુગે હ્યધર્મેણ જિતો ધર્મઃ સનાતનઃ ॥
અનૃતેન જિતં સત્યં વિપ્રાશ્ચ વૃષલૈર્જિતાઃ

વિટૈર્જિતા વેદમાર્ગાઃ સ્ત્રીભિશ્ચ પુરુષા જિતાઃ ॥
બ્રાહ્મણાશ્ચાપિ વધ્યન્તે મ્લેચ્છ રાજન્યરૂપિભિઃ

અસ્મિન્વિલુલિતપ્રાયે વર્ણાશ્રમવિવર્જિતે ॥
અવિલુપ્તે વેદમાર્ગે ક્વ વિષ્ણુર્ભગવાનિતિ

વિના જ્ઞાનાદ્વિના ધ્યાનાદ્વિના ચેંદ્રિયનિગ્રહાત્ ॥
પ્રાપ્યતે ભગવાન્યત્ર તદ્ગુહ્યં કથયસ્વ નઃ

દૈત્યરાજ ત્વમસ્માકં સુહૃન્માર્ગપ્રદર્શકઃ ॥
કથયસ્વ મહાભાગ યત્ર તિષ્ઠતિ કેશવઃ

એવં સ દ્વિજમુખ્યૈશ્ચ સંપૃષ્ટો દૈત્યસત્તમઃ ॥
પ્રણમ્ય બ્રાહ્મણાન્સર્વાન્ભક્ત્યા સંહૃષ્ટમાનસઃ

સ નમસ્કૃત્ય દેવેભ્યો બ્રહ્મણે પરમાત્મને ॥
ભગવદ્ભક્તિર્યુક્તઃ સન્વ્યાહર્ત્તુમુપચક્રમે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે ચતુર્થે દ્વારકામાહાત્મ્યે કલિભીતમહર્ષિભિર્બ્રહ્મવચનાત્પ્રહ્લાદસંનિધૌ કલિયુગે ભગવત્સ્થિતિવિષયે પ્રશ્નકરણવર્ણનંનામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ