સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.1

॥ શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
અથ તૃતીયમર્બુદખણ્ડં પ્રારભ્યતે ॥
॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ૐનમોનંતાય સૂક્ષ્માય જ્ઞાનગમ્યાય વેધસે ॥
શુદ્ધાય વિશ્વરૂપાય દેવદેવાય શંભવે

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કથિતો વંશવિસ્તારો ભવતા સોમસૂર્યયોઃ ॥
મન્વંતરાણિ સર્વાણિ સૃષ્ટિશ્ચૈવ પૃથગ્વિધા

અધુના શ્રોતુમિચ્છામસ્તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
કાનિ તીર્થાનિ પુણ્યાનિ ભૂતલેઽસ્મિન્મહામતે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
નાના તીર્થાનિ લોકેઽસ્મિન્યેષાં સંખ્યા ન વિદ્યતે ॥
તિસ્રઃ કોટ્યોઽર્દ્ધકોટિશ્ચ તેષાં સંખ્યા કૃતા પુરા

ક્ષેત્રાણિ સરિતશ્ચૈવ પર્વતાશ્ચ નદા સ્તથા ॥
ઋષીણાં તપસો વીર્યાન્માહાત્મ્યં પરમં ગતાઃ

તેષાં મધ્યેઽર્બુદોનામ સર્વપાપહરોઽનઘઃ ॥
અસ્પૃષ્ટઃ કલિદોષેણ વસિષ્ઠસ્ય પ્રભાવતઃ

પુનંતિ સર્વતીર્થાનિ સ્નાનદાનાદિકૈર્યથા ॥
અર્બુદો દર્શનાદેવ સર્વપાપહરો નૃણામ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કિં પ્રમાણોઽર્બુદો નામ કસ્મિન્દેશે વ્યવસ્થિતઃ ॥
કથં વાસિષ્ઠમાહાત્મ્યાત્પ્રથિતો ધરણીતલે

કાનિ તીર્થાનિ મુખ્યાનિ હ્યર્બુદે સંતિ પર્વતે ॥
સર્વં વિસ્તરતો બ્રૂહિ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અહં ચ સંપ્રવક્ષ્યામિ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ॥
અર્બુદસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠા માહાત્મ્યં ચ યથા શ્રુતમ્

વસિષ્ઠો નામ દેવર્ષિઃ પિતામહસમુદ્ભવઃ ॥
સ પૂર્વં ભૂતલં પ્રાપ્તસ્તપસ્તેપે સુદારુણમ્

નિયતો નિયતાહારઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ ॥
વર્ષાસ્વાકાશવાસી ચ હેમંતે સલિલાશયઃ

પંચાગ્નિસાધકો ગ્રીષ્મે જપહોમપરાયણઃ ॥
કેનચિત્ત્વથ કાલેન તસ્ય ધેનુઃ પયસ્વિની ॥
નંદિનીતિ સુવિખ્યાતા સા વૈ કામદુઘા શુભા

સા કદાચિદ્ધરાપૃષ્ઠે ભ્રમમાણા તૃણાશયા ॥
પતિતા દારુણે શ્વભ્રે અગાધે તિમિરાવૃતે

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ભગવાંસ્તીક્ષ્ણદીધિતિઃ ॥
અસ્તં ગતો ન સંપ્રાપ્તા નંદિની મુનિસત્તમાઃ

તસ્યાઃ ક્ષીરેણ નિત્યં સ સાયં પ્રાતર્દ્વિજો મુનિઃ ॥
કરોતિ હોમમગ્નૌ હિ સુસમિદ્ધે જિતવ્રતઃ

અથ ચિંતાપરો વિપ્રઃ પ્રાયશ્ચિત્તભયાદ્ધ્રુવમ્ ॥
વીક્ષાંચક્રે વને તસ્મિન્સમેષુ વિષમેષુ ચ

સ તચ્છ્વભ્રમથાસાદ્ય ભૂંભારાવમથાશૃણોત્ ॥
તાં પ્રોવાચ મુનિશ્રેષ્ઠઃ કથં ત્વં પતિતા શુભે

અહં હોમસ્ય ચોદ્વેગાન્નિઃસૃતસ્ત્વામવેક્ષિતુમ્॥
સાઽબ્રવીદ્ભક્ષમાણાહં વિપ્રર્ષે તૃણવાંછયા

પતિતાત્ર વિભો ત્રાહિ કૃચ્છ્રાદસ્માત્સુદુઃસહાત્ ॥
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સ મુનિર્ધ્યાન માસ્થિતઃ

સરસ્વતીં સમાદધ્યૌ નદીં ત્રૈલોક્યપાવનીમ્ ॥
સા ધ્યાતા મનસા તેન મુનિના તત્ર તત્ક્ષણાત્

શ્વભ્રં તત્પૂરયામાસ સમંતાદ્વિમલૈર્જલૈઃ ॥
પરિપૂર્ણં તતઃ શ્વભ્રે નિષ્ક્રાંતા નંદિની તદા

સંહૃષ્ટા મુનિના સાર્દ્ધં યયાવાશ્રમસમ્મુખમ્

સ દૃષ્ટ્વા શ્વભ્રમધ્યં તં ગંભીરં ચ મહામુનિઃ ॥
ચિંતયામાસ મેધાવી શ્વભ્રસ્યૈવ પ્રપૂરણે

તસ્ય ચિંતયતો વિપ્રા બુદ્ધિરેષોદપદ્યત ॥
આનીય પર્વતં મુક્ત્વા શ્વભ્રમેતત્પ્રપૂર્યતે ॥
તસ્માદ્ગચ્છામ્યહં શીઘ્રં હિમવન્તં નગોત્તમમ્

સ એવ પર્વતં ચાત્ર પ્રેષયિષ્યતિ ભૂધરઃ ॥
યેન સ્યાત્પરિપૂર્ણં ચ શ્વભ્રમેતન્મહાત્મના

તતો જગામ સ મુનિર્હિમવન્તં નગોત્તમમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા વસિષ્ઠમાયાંતં હિમ વાન્હૃષ્ટમાનસઃ ॥
અર્ઘ્યપાદ્યાદિસંસ્કારૈઃ સંપૂજ્ય ઇદમબ્રવીત્

સ્વાગતં તે મુનિશ્રેષ્ઠ સફલં મેઽદ્ય જીવિતમ્ ॥
યદ્ભવાન્મે ગૃહે પ્રાપ્તઃ પૂજ્યઃ સર્વદિવૌકસામ્

બ્રૂહિ કાર્યં મુનિશ્રેષ્ઠ અપિ જીવિતમાત્મનઃ ॥
નૂનં તુભ્યં પ્રદાસ્યામિ નિયોગો દીયતાં મમ

॥વસિષ્ઠ ઉવાચ॥ ॥
મમાશ્રમસ્ય સાંનિધ્યે શ્વભ્રમસ્તિ સુદારુણમ્ ॥
અગાધં નન્દિની તત્ર પતિતા ધેનુરુત્તમા

યત્નાદાકર્ષિતા તસ્માદ્ભૂયઃ પતનજાદ્ભયાત્ ॥
તવાંતિકમનુપ્રાપ્તો નાન્યો યોગ્યો મહીપતિઃ

તસ્માત્કઞ્ચિન્નગશ્રેષ્ઠં તત્ર પ્રેષય ભૂધરમ્॥
યેન તત્પૂર્યતે શ્વભ્રં ભૃશં પ્રેષય તાદૃશમ્

॥ હિમવાનુવાચ ॥ ॥
કિંપ્રમાણં મુને શ્વભ્રં વિસ્તારાયામતો વદ ॥
તત્પ્રમાણં નગં કંચિત્પ્રેષયામિ વિચિંત્ય ચ

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
દ્વિસહસ્રં તુ દૈર્ઘ્યેણ વિસ્તરેણ ત્રિસહસ્રકમ્॥
ન સંખ્યા વિદ્યતેઽધસ્તાત્તસ્ય પર્વતસત્તમ

॥ હિમવાનુવાચ ॥ ॥
કથં તેન પ્રમાણેન સઞ્જાતો વિવરો મહાન્॥
અભૂત્કૌતૂહલં તેન સર્વં વિસ્તરતો વદ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસ ખણ્ડે તૃતીયેઽર્બુદખણ્ડે વસિષ્ઠાશ્રમસમીપવર્તિ વિવરવૃત્તાન્તોપક્રમવર્ણનંનામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ