સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.99

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તં તત્ર રામેણ નિર્મિતઃ ॥
રામેશ્વરસ્તથા સીતા તેન તત્ર વિનિર્મિતા

તથા ચ લક્ષ્મણાર્થાય નિર્મિતસ્તેન સંશ્રયઃ ॥
એતન્મહદ્વિરુદ્ધં તે પ્રતિભાતિ વચોઽખિલમ્

ત્વયા સૂત પુરા પ્રોક્તં રામો લક્ષ્મણસંયુતઃ ॥
સીતયા સહિતઃ પ્રાપ્તઃ ક્ષેત્રેઽત્ર પ્રસ્થિતો વને

શ્રાદ્ધં કૃત્વા ગયાશીર્ષે લક્ષ્મણેન વિરુદ્ધ્ય ચ ॥
પુનઃ સંપ્રસ્થિતોઽરણ્યં ક્રોધાવિષ્ટશ્ચ તં પ્રતિ । ૪ ॥
યત્ત્વયોક્તં તદા તેન નિર્મિતોઽત્ર મહેશ્વરઃ ॥
એતચ્ચ સર્વમાચક્ષ્વ સંદેહં સૂતનન્દન

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અત્ર મે નાસ્તિ સંદેહો યુષ્માકં ચ પુનઃ સ્થિતઃ ॥
તતો વક્ષ્યામ્યશેષેણ શ્રૂયતાં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
એતત્ક્ષેત્રં પુનશ્ચાદ્યં ન ક્ષયં યાતિ કુત્રચિત્

અન્યસ્મિન્દિવસે પ્રાપ્તે સ તદા રઘુનંદનઃ ॥
યદા વિરોધમાપન્નઃ સાર્ધં સૌમિત્રિણા સહ

એતત્પુનર્દિનં ચાન્યદ્યત્ર તેન પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
રામેશ્વરઃ સ્વયં ભક્ત્યા દુઃખિતેન મહાત્મના

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
અન્યસ્મિન્દિવસે તત્ર કસ્મિન્કાલે રઘૂત્તમઃ ॥
સંપ્રાપ્તસ્તસ્ય કિં દુઃખં સંજાતં તત્પ્રકીર્તય

।
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
કૃત્વા સીતાપરિત્યાગં રામો રાજીવલોચનઃ ॥
લોકાપવાદસંત્રસ્તસ્તતો રાજ્યં ચકાર સઃ

કૃત્વા સ્વર્ણમયીં સીતાં પત્નીં યજ્ઞપ્રસિદ્ધયે ॥
ન સ ચક્રે મહાભાગો ભાર્યામન્યાં કથંચન

।
દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ ॥
બ્રહ્મચર્યેણ ચક્રે સ રાજ્યં નિહતકંટકમ્

તતો વર્ષસહસ્રાંતે પ્રાપ્તે ચૈકાદશે દ્વિજાઃ ॥
દેવદૂતઃ સમાયાતો રામસ્ય સદનં પ્રતિ ॥।૩॥
તેનોક્તં દેવરાજેન પ્રેષિતોઽહં તવાંતિકમ્ ॥
તસ્માત્કુરુ સમાલોકં વિજને ત્વં મયા સહ

એવમુક્તસ્તદા તેન દૂતેન રઘુનંદનઃ ॥
પરં રહઃ સમાસાદ્ય મન્ત્રં ચક્રે તતઃ પરમ્ ॥ ૧-૫ ॥
તસ્યૈવમુપવિષ્ટસ્ય મંત્રસ્થાને મહાત્મનઃ ॥
બહુત્વાદિષ્ટલોકસ્ય ન રહસ્યં પ્રજાયતે

તતઃ કોપપરીતાત્મા દૂતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્ ॥
વિહસ્ય જનસંસર્ગં દૃષ્ટ્વૈકાંતેઽપિ સંસ્થિતે

યથા દંષ્ટ્રાચ્યુતઃ સર્પો નાગો વા મદવર્જિતઃ ॥
આજ્ઞાહીનસ્તથા રાજા માનવૈઃ પરિભૂયતે

સેયં તવ રઘુશ્રેષ્ઠ નાજ્ઞાસ્તિ પ્રતિવેદ્મ્યહમ્ ॥
શક્રાલાપમપિ ત્વં ચ નૈકાંતે શ્રોતુમર્હસિ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા કોપસંરક્તલોચનઃ ॥
ત્રિશાખાં ભૃકુટીં કૃત્વા તતઃ સ પ્રાહ લક્ષ્મણમ્

મમાત્ર સંનિવિષ્ટસ્ય સહાનેન પ્રજલ્પતઃ ॥
યદિ કશ્ચિન્નરો મોહાદાગમિષ્યતિ લક્ષ્મણ ॥
સ્વહસ્તેન ન સંદેહઃ સૂદયિષ્યામિ તં દ્રુતમ્

ન હન્મિ યદિ તં પ્રાપ્તમત્ર મે દૃષ્ટિગોચરમ્॥
તન્મા ભૂન્મે ગતિઃ શ્રેષ્ઠા ધર્મિણાં યા પ્રપદ્યતે ॥

એવં જ્ઞાત્વા પ્રયત્નેન ત્વયા ભાવ્યમસંશયમ્ ॥
રાજદ્વારિ યથા કશ્ચિન્ન મયા વધ્યતેઽધુના

તમોમિત્યેવ સંપ્રોચ્ય લક્ષ્મણઃ શુભલક્ષણઃ ॥
રાજદ્વારં સમાસાદ્ય ચકાર વિજનં તતઃ

દેવદૂતોઽપિ રામેણ સમં ચક્રે તતઃ પરમ્॥
મંત્રં શક્રસમાદિષ્ટં તથાન્યૈઃ સ્વર્ગવાસિભિઃ

॥ દેવદૂત ઉવાચ ॥ ॥
ત્વં રાવણવિનાશાર્થમવતીર્ણો ધરાતલે ॥
સ ચ વ્યાપાદિતો દુષ્ટઃ પાપસ્ત્રૈલોક્યકંટકઃ

કૃતં સર્વં મહાભાગ દેવ કૃત્યં ત્વયાઽધુના ॥
તસ્માત્સંતુ સનાથાસ્તે દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ

યદિ તે રોચતે ચિત્તે નોપરોધેન સાંપ્રતમ્ ॥
પ્રસાદં કુરુ દેવાનાં તસ્માદાગચ્છ સત્વરમ્ ॥
સ્વર્ગલોકં પરિત્યજ્ય મર્ત્યલોકં સુનિંદિતમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તો દુર્વાસા મુનિસત્તમઃ ॥
પ્રોવાચાથ ક્ષુધાવિષ્ટઃ ક્વાસૌ ક્વાસૌ રઘૂત્તમઃ

॥ લક્ષ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
વ્યગ્રઃ સ પાર્થિવશ્રેષ્ઠો દેવકાર્યેણ કેનચિત્ ॥
તસ્માદત્રૈવ વિપ્રેંદ્ર મુહૂર્તં પરિપાલય

।
યાવત્સાંત્વયતે રામો દૂતં શક્રસમુદ્ભવમ્ ॥
મમોપરિ દયાં કૃત્વા વિનયાવનતસ્ય હિ

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
યદિ યાસ્યતિ નો દૃષ્ટિં મમ દ્રાક્સ રઘૂત્તમઃ ॥
શાપં દત્ત્વા કુલં સર્વં તદ્ધક્ષ્યામિ ન સંશયઃ

મમાપિ દર્શનાદન્યન્ન કિંચિદ્વિદ્યતે ગુરુ ॥
કૃત્યં લક્ષ્મણ યાવત્ત્વમન્યન્મૂઢ પ્રકત્થસે

તચ્છ્રુત્વા લક્ષ્મણશ્ચિત્તે ચિંતયામાસ દુઃખિતઃ ॥
વરં મે મૃત્યુરેકસ્ય મા ભૂયાત્કુલસંક્ષયઃ

એવં સ નિશ્ચયં કૃત્વા તતો રામમુપાદ્રવત્ ॥
ઉવાચ દંડવદ્ભૂમૌ પ્રણિપત્ય કૃતાંજલિઃ

દુર્વાસા મુનિશાર્દૂલો દેવ તે દ્વારિ તિષ્ઠતિ ॥
દર્શનાર્થી ક્ષુધાવિષ્ટઃ કિં કરોમિ પ્રશાધિ મામ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા તતો દૂતમુવાચ તમ્ ॥
ગત્વેમં બ્રૂહિ દેવેશં મમ વાક્યાદસંશયમ્ ॥
અહં સંવત્સરસ્યાંત આગમિષ્યામિ તેંઽતિકે

એવમુક્ત્વા વિસૃજ્યાથ તં દૂતં પ્રાહ લક્ષ્મણમ્ ॥
પ્રવેશય દ્રુતં વત્સ તં ત્વં દુર્વાસસં મુનિમ્

તતશ્ચાર્ઘ્યં ચ પાદ્યં ચ ગૃહીત્વા સમ્મુખો યયૌ ॥
રામદેવઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા સચિવૈઃ પરિવારિતઃ

દત્ત્વાર્ઘ્યં વિધિવત્તસ્ય પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ ॥
પ્રોવાચ રામદેવોઽથ હર્ષગદ્ગદયા ગિરા

સ્વાગતં તે મુનિશ્રેષ્ઠ ભૂયઃ સુસ્વાગતં ચ તે ॥
એતદ્રાજ્યમમી પુત્રા વિભવશ્ચ તવ પ્રભો

કૃત્વા મમ પ્રસાદં ચ ગૃહાણ મુનિસત્તમ ॥
ધન્યોઽસ્મ્યનુગૃહીતોઽસ્મિ યત્ત્વં મે ગૃહમાગતઃ ॥
પૂજ્યો લોકત્રયસ્યાપિ નિઃશેષતપસાંનિધિઃ

॥ મુનિરુવાચ ॥ ॥
ચાતુર્માસ્યવ્રતં કૃત્વા નિરાહારો રઘૂત્તમ ॥
અદ્ય તે ભવનં પ્રાપ્ય આહારાર્થં બુભુક્ષિતઃ

તસ્માત્ત્વં યચ્છ મે શીઘ્રં ભોજનં રઘુનંદન ॥
નાન્યેન કારણં કિંચિત્સંન્યસ્તસ્ય ધનાદિના

તતસ્તં ભોજયામાસ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા ॥
સ્વયમેવાગ્રતઃ સ્થિત્વા મૃષ્ટાન્નૈર્વિવિધૈઃ શુભૈઃ

લેહ્યૈશ્ચોષ્યૈસ્તથા ચર્વ્યૈઃ ખાદ્યૈરેવ પૃથગ્વિધૈઃ ॥
યાવદિચ્છા મુનેસ્તસ્ય તથાન્નૈર્વિવિધૈરપિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે રામેશ્વરસ્થાપનપ્રસ્તાવે શ્રીરામંપ્રતિ દુર્વાસઃ સમાગમનવૃત્તાંતવર્ણનંનામૈકોનશતતમોઽ ધ્યાયઃ