સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.95

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથાન્યાપિ ચ તત્રાસ્તિ દેશકામપ્રદા નૃણામ્ ॥
અજાપાલેન ભૂપેન સ્થાપિતા પાપનાશની

તાં ચ શુક્લચતુર્દશ્યામજાપાલેશ્વરીં નરઃ ॥
યો વૈ પૂજયતે ભક્ત્યા ધૂપપુષ્પાનુલેપનૈઃ ॥
સ પ્રાપ્નોતીપ્સિતાન્કામાન્દુર્લભા સર્વમાનવૈઃ

તસ્યા દેવ્યાઃ પ્રસાદેન સત્યમેતન્મયોદિતમ્ ॥
અજાપાલો મહીપાલઃ પુરાઽઽસીત્સંમતઃ સતામ્

હિતકૃત્સર્વલોકસ્ય યથા માતા યથા પિતા ॥
તેન રાજ્યં સમાસાદ્ય પિતૃપૈતામહં શુભમ્

ચિંતિતં મનસા પશ્ચાત્સ્વયમેવ મહાત્મના ॥
મયા તત્કર્મ કર્તવ્યં યદન્યૈરિહ ભૂમિપૈઃ ॥
ન કૃતં ન કરિષ્યંતિ યે ભવિષ્યન્ત્યતઃ પરમ્

એષ એવ પરો ધર્મો ભૂપતીનામુદાહૃતઃ ॥
યત્પ્રજાપાલનં શશ્વત્તાસાં ચ સુખસંસ્થિતિઃ

યથાયથા કરં ભૂપાસ્તા માં ગૃહ્ણંતિ લોલુપાઃ ॥
તથાતથા મનઃક્ષોભો હૃદયે સંપ્રજાયતે

ન કરેણ વિના ભૂપા હસ્ત્યશ્વાદિબલં ચ યત્ ॥
શક્નુવંતિ પરિત્રાતું પાદાતં ચ વિશેષતઃ

વિના તેન સ ગમ્યઃ સ્યાન્નીચાનામપિ સત્વરમ્ ॥
એતસ્માત્કારણાદ્ભૂપાઃ કરં ગૃહ્ણંતિ લોકતઃ

તસ્માન્મયા વિનાપ્યાશુ નાગૈશ્ચૈવ નરૈસ્તથા ॥
તપઃ શક્ત્યા પ્રકર્તવ્યં રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્

કરાનગૃહ્ણતા તેન લોકાન્રંજયતા સદા ॥
અન્યેષાં ભૂમિપાલાનાં વિશેષેણ મહાત્મનામ્

એવં ચિત્તે સમાધાય વસિષ્ઠં મુનિપુંગવમ્ ॥
પુરોધસં સમાહૂય તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

અત્ર ભૂમિતલે વિપ્ર સર્વેષાં તીર્થમુત્તમમ્ ॥
અલ્પકાલેન સન્તુષ્ટિં યત્ર યાતિ મહેશ્વરઃ ॥
વાસુદેવોઽથવા બ્રહ્મા હ્યેતચ્છીઘ્રં વદસ્વ મે

યેનાહં સર્વલોકસ્ય હિતાર્થં તપ આદદે ॥
ન સ્વાર્થં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ સત્યેનાત્માનમાલભે

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥
તિસ્રઃ કોટ્યોર્ધકોટી ચ તીર્થાનામિહ ભૂતલે ॥
સંતિ પાર્થિવશાર્દૂલ પ્રભાવસહિતાનિ ચ

અષ્ટષષ્ટિસ્તથા રાજન્ક્ષેત્રાણામસ્તિ ભૂતલે ॥
યેષાં સાંનિધ્યમભ્યેતિ સર્વદૈવ મહેશ્વરઃ

તથા સર્વે સુરાસ્તુષ્ટા બ્રહ્મવિષ્ણુ શિવાદયઃ ॥
પરં સિદ્ધિપ્રદં શીઘ્રં માનુષાણાં મહીપતે

હાટકેશ્વરદેવસ્ય ક્ષેત્રં પાતકનાશનમ્ ॥
દેવાનામપિ સર્વેષાં તુષ્ટિં ગચ્છતિ ચંડિકા

શીઘ્રમારાધિતા સમ્યક્છ્રદ્ધાયુક્તૈર્નરૈર્ભુવિ ॥
તસ્માત્તત્ક્ષેત્રમાસાદ્ય તાં દેવીં શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
આરાધય મહાભાગ દ્રુતં સિદ્ધિમવાપ્સ્યસિ ॥।

એવમુક્તઃ સ તેનાથ ગત્વા તત્ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
પ્રતિષ્ઠાપ્ય ચ દેવીં તાં પૂજયામાસ ભક્તિતઃ

બ્રહ્મચર્યપરો ભૂત્વા શુચિર્વ્રતપરાયણઃ ॥
નિયતો નિયતાહારસ્ત્રિકાલં સ્નાનમાચરન્

એવમારાધ્યતસ્તત્ર ગન્ધપુષ્પાનુલેપનૈઃ ॥
પૂજાપરસ્ય સા દેવી તસ્ય તુષ્ટિં તતો ગતા

॥
॥દેવ્યુવાચ ॥ ॥
પરિતુષ્ટાસ્મિ તે વત્સ વ્રતેનાનેન નિત્યથઃ ॥
બલિપૂજાવિધાનેન વિહિતેનામુના સ્વયમ્

તદ્બ્રૂહિ યેન તે સર્વં પ્રકરોમિ હૃદિ સ્થિતમ્ ॥
સદ્ય એવ મહીપાલ ત્રિદશૈરપિ દુર્લભમ્

॥રાજોવાચ ॥ ॥
લોકાનાં હિતકામેન મયૈતદ્વ્રતમાહૃતમ્ ॥
યેન તેષાં ભવેત્સૌખ્યં મત્પ્રસાદાદનુત્તમમ્

તસ્માદ્દેહિ મહાભાગે જ્ઞાનયુક્તાનિ ભૂરિશઃ ॥
મમાસ્ત્રાણિ વિચિત્રાણિ સ્વૈરગાણિ સમન્તતઃ

યાનિ જાનંતિ ભૂપૃષ્ઠે મમ પાર્શ્વે સ્થિતાન્યપિ ॥
અપરાધં સદા લોકે પરદારાદિ યત્કૃતમ્ ૨૭ ॥
અનુરૂપં તતસ્તસ્ય પાતકસ્ય વિનિગ્રહમ્ ॥
પ્રકુર્વંતિ મિથો યેન ન તેષાં સંકરો ભવેત્

મંત્રગ્રામં તથા દેવિ મમ દેહિ પૃથગ્વિધમ્ ॥
નિગ્રહં વ્યાધિસત્ત્વાનાં યેન શીઘ્રં કરોમ્યહમ્

યેન સ્યુર્મનુજાઃ સર્વે મમ રાજ્યે સુખાન્વિતાઃ॥
નીરોગાઃ પુષ્ટિસંપન્ના ભયશોકવિવર્જિતાઃ

નાહં દેવિ કરિષ્યામિ હસ્ત્યશ્વરથસંગ્રહમ્॥
યતસ્તેષાં ભવેત્પુષ્ટિર્વિત્તૈર્વિત્તં કરૈર્ભવેત્ ॥
ગૃહીતૈઃ સર્વલોકાનાં તસ્માત્તન્ન મમેપ્સિતમ્

॥ શ્રીદેવ્યુવાચ ॥ ॥
અત્યદ્ભુતતરં કર્મ ત્વયૈતત્પૃથિવીપતે ॥
પ્રારબ્ધં યન્ન કેનાપિ કૃતં ન ચ કરિષ્યતિ

તથાપ્યેવં કરિષ્યામિ તવ દાસ્યામિ કૃત્સ્નશઃ ॥
જ્ઞાનયુક્તાનિ શસ્ત્રાણિ મંત્રગ્રામં ચ તાદૃશમ્

ગૃહ્યન્તે યેન તે સર્વે વ્યાધયોઽપિ સુદારુણાઃ ॥
પરં સદૈવ તે રક્ષ્યા મન્મન્ત્રૈરપિ સંયુતાઃ

યદિ દૃષ્ટિપથાત્તુભ્યં ક્વચિદ્યાસ્યંતિ દૂરતઃ ॥
માનવાન્પીડયિષ્યંતિ ચિરાત્પ્રાપ્યાધિકં તતઃ

યદા ત્વં પૃથિવીપાલ સ્વર્ગં યાસ્યસિ ભૂતલાત્ ॥
તદાત્ર સલિલે સ્થાપ્યા મદગ્રે(*) યદ્વ્યવસ્થિતમ્

સર્વે મંત્રાસ્તથાઽસ્ત્રાણિ મમવાક્યાદસંશયમ્ ॥
યેન સ્યાત્પૂર્વવત્સર્વો વ્યવહારો નૃપોદ્ભવઃ

॥સૂત ઉવાચ ॥ ॥।
બાઢમિત્યેવ તેનોક્તે તત્ક્ષણાદ્દ્વિજસત્તમાઃ ॥
પ્રાદુર્ભૂતાનિ દિવ્યાનિ તસ્યાસ્ત્રાણિ બહૂનિ ચ

જ્ઞાનસંપત્પ્રયુક્તાનિ યાદૃશાનિ મહાત્મના ॥
તેન સંયાચિતાન્યેવ વ્યાધિમંત્રાસ્તથૈવ ચ

વ્યાધયો યૈશ્ચ ગૃહ્યંતે મુચ્યંતે સ્વેચ્છયા સદા ॥
સુખેન પરિપાલ્યંતે દૃષ્ટિગોચરસંસ્થિતાઃ

તતસ્તં સકલં પ્રાપ્ય પ્રસાદં ચંડિકોદ્ભવમ્ ॥
તચ્ચ હસ્ત્યાદિકં સર્વં બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ નૃપ

એકાં મુક્ત્વા નિજાં ભાર્યામેકં દશરથં સુતમ્ ॥
તાંશ્ચાપિ સકલાન્વ્યાધીન્મંત્રૈઃ સંયમ્ય યત્નતઃ

અજારૂપાન્સ્વયં પશ્ચાદ્યષ્ટિમાદાય રક્ષતિ ॥
એવં તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય વર્તમાનસ્ય ભૂતલે

ગુપ્તોઽપિ નાપરાધઃ સ્યાત્કસ્યચિત્પ્રકટઃ કુતઃ ॥
પ્રમાદાદ્યદિ ભૂલોકે કશ્ચિત્પાપં સમાચરેત્

તદ્રૂપો નિગ્રહસ્તસ્ય તત્ક્ષણાદેવ જાયતે ॥
વધં વા યદિ વા બંધં ક્લેશં ચાઽરાતિસંભવમ્

અદૃષ્ટાન્યપિ શસ્ત્રાણિ તાનિ કુર્વંતિ તત્ક્ષણાત્ ॥
અન્યેષાં ચ મહીપાનાં રાજ્યે ગુપ્તાન્યનેકશઃ ॥
કુર્વન્તિ મનુજાસ્તેષાં ચક્રે વૈવસ્વતો ગ્રહમ્

ન તત્ર ભયસંત્રસ્તસ્તતઃ પાપસમાચરેત્ ॥
પ્રત્યક્ષં વા વિશેષેણ જ્ઞાત્વા શસ્ત્રભયં ચ તત્

તતસ્તે પાપનિર્મુક્તા લોકાઃ સંશુદ્ધગાત્રકાઃ ॥
રોગેષુ નિગૃહીતેષુ પ્રાપ્તાઃ સુખમનુત્તમમ્

એવં સ્થિતેષુ લોકેષુ ગતપાપામયેષુ ચ ॥
પ્રયાતાઃ શૂન્યતાં સર્વે નરકા યે યમાલયે

ન કશ્ચિન્નરકં યાતિ ન ચ મૃત્યુપથં નરઃ ॥
યથા કૃતયુગં તાદૃક્ત્રેતાયામપિ સંસ્થિતમ્

વ્યવહારે તતો નષ્ટે યમલોકસમુદ્ભવે ॥
સ્વર્ગેણ તુલ્યતાં પ્રાપ્તે પ્રાણિભિર્મૃત્યુવર્જિતૈઃ

તતો વૈવસ્વતો ગત્વા બ્રહ્મણઃ સદનં પ્રતિ ॥
પ્રોવાચ દુઃખસંપન્નઃ પ્રણિપત્ય પિતામહમ્

અહં પુરા ત્વયા દેવ ધર્માધર્મદિદૃક્ષયા ॥
માનુષાણાં સમાદિષ્ટો નિગ્રહાનુગ્રહં પ્રતિ

અજાપાલેન ભૂપેન તત્સર્વં વિફલીકૃતમ્ ॥
તપઃશક્ત્યા સુરશ્રેષ્ઠ દેવીમારાધ્ય ચંડિકામ્

નાધયો વ્યાધયસ્તત્ર ન પાપાનિ મહીતલે ॥
કસ્યચિદ્દેવ જાયંતે યથા કૃતયુગે તથા

તસ્માત્કુરુ સુરશ્રેષ્ઠ પુનરેવ યથા પુરા ॥
મદીયભવને કૃત્સ્નો વ્યવહારઃ પ્રજાયતે

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
સમીપ ઉપવિષ્ટસ્ય શિવસ્યાઽઽસ્યં વ્યલોકયત્

અથાબ્રવીત્પ્રહસ્યોચ્ચૈસ્ત્રિનેત્રશ્ચતુરાનનમ્ ॥
અત્યદ્ભુતતમાં શ્રુત્વા તાં વાર્તાં યમસંભવામ્

॥ મહેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ધર્મમાર્ગપ્રવૃત્તસ્ય સદાચારસ્ય ભૂપતેઃ ॥
કથં નિવારણં તત્ર ક્રિયતે કશ્ચ નિગ્રહઃ

તસ્માત્તેન મહીપેન યસ્માન્માર્ગઃ પ્રદર્શિતઃ ॥
અપૂર્વો ધર્મસંભૂતઃ કૃતઃ સમ્યઙ્મહાત્મના

તન્મયાપિ યથા ચાસ્ય પ્રસાદઃ સુરસત્તમ ॥
અપૂર્વઃ કરણીયશ્ચ યથા ધર્મો ન દુષ્યતિ

એવમુક્ત્વા ચતુર્વક્ત્રં યમં પ્રાહ તતઃ શિવઃ ॥
વદાયુષોઽસ્ય યચ્છેષમજાપાલસ્ય ભૂપતેઃ ॥
યેન તત્સમયે પ્રાપ્તે તં નયામિ નિજાલયમ્

॥
॥ યમ ઉવાચ ॥ ॥
પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ તસ્યાતીતાનિ ચાયુષઃ ॥
તિષ્ઠંતિ પઞ્ચપઞ્ચાશત્પ્રતીક્ષ્યેઽહં તતઃ કથમ્

યાવત્કાલં સુરશ્રેષ્ઠ શૂન્યે જાતે સ્વ આશ્રયે ॥
તસ્માત્કુરુ દ્રુતં કંચિદુપાયં તદ્વિનાશને

એવમુક્તે યમેનાથ તં વિસૃજ્ય ગૃહં પ્રતિ ॥
વ્યાઘ્રરૂપં સમાસ્થાય સ્વયં તત્સંનિધૌ યયૌ

યત્ર સંસ્થો મહીપઃ સ પ્રજાપાલનતત્પરઃ ॥
મેઘગમ્ભીરનિર્ઘોષં ગર્જમાનો મુહુર્મુહુઃ

અજાસ્તાસ્તં ચ સંવીક્ષ્ય વ્યાઘ્રં રૌદ્રવપુર્દ્ધરમ્ ॥
અજાપાલં સમુદ્દિશ્ય સંત્રસ્તાઃ શરણં ગતાઃ

તસ્ય યત્નપરસ્યાપિ રક્ષમાણસ્ય ભૂપતેઃ॥
અજાસ્તા વ્યાઘ્રરૂપેણ શંકરેણ પ્રભક્ષિતાઃ

અજાનાં કદનં દૃષ્ટ્વા તતઃ સ પૃથિવીપતિઃ ॥
સ્વહસ્તાદ્યષ્ટિમુત્સૃજ્ય જગ્રાહ નિશિતાયુધમ્ ॥

યત્તસ્ય તુષ્ટયા દત્તં ચંડં ચંડાર્ચિષા સમમ્ ॥
તચ્છસ્ત્રં ચ તથાન્યાનિ દેવીદત્તાનિ શંકરઃ ॥
શનૈઃશનૈઃ પ્રજગ્રાહ સ્વવક્ત્રેણ મહેશ્વરઃ ॥

અસ્ત્રાભાવાત્તતસ્તૂર્ણં ધ્રિયમાણેઽપિ કાંતયા ॥
દ્વંદ્વયુદ્ધેન તં વ્યાઘ્રં યોધયામાસ ભૂપતિઃ

તતસ્તસ્યાંગસંસ્પર્શાન્મુક્ત્વા વ્યાઘ્રતનું ચ તામ્ ॥
દધાર ભસ્મસંદિગ્ધાં તનું ચન્દ્રવિભૂષિતામ્

રુંડમાલાવરાં દિવ્યાં સખટ્વાંગાં સપન્નગામ્ ॥
તાં દૃષ્ટ્વા સ મહીપાલઃ સભાર્યઃ પ્રણતસ્તતઃ

પ્રોવાચાથ સ્તુતિં કૃત્વા વિનયાવનતઃ સ્થિતઃ ॥
આનંદાશ્રુપરિક્લિન્નો હર્ષગદ્ગદયા ગિરા

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
અજ્ઞાનાદ્યન્મયા દેવ પ્રહારાસ્તવ નિર્મિતાઃ ॥
તિરસ્કારસ્તથા દત્તસ્તત્સર્વં ક્ષમ્યતાં વિભો

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
ક્ષાંત એષ મયા પુત્ર તવ સર્વઃ પરાભવઃ ॥
પરિતુષ્ટેન તે કર્મ દૃષ્ટ્વા ચૈવાતિમાનુષમ્

યથા કૃતં ત્વયા રાજ્યં પ્રજાઃ સંરક્ષિતા નૃપ ॥
તથાન્યો ભૂપતિઃ કશ્ચિન્ન કર્તા ન કરિષ્યતિ

તસ્માદ્ગચ્છ મયા સાર્ધં પાતાલે પાર્થિવોત્તમ ॥
અનેનૈવ શરીરેણ ધર્મપત્ન્યાનયા સહ

।
નાતઃ પરં ત્વયા સ્થેયં મર્ત્યલોકે કથંચન ॥
વિરુદ્ધં સર્વદેવાનાં યતઃ કર્મ ત્વદુદ્ભવમ્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
એવં દેવ કરિષ્યામિ ગત્વાઽયોધ્યાં મહાપુરીમ્ ॥
પુત્રં રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપ્ય મંત્રિણાં સંનિવેદ્ય ચ

તથાહં દેવ દેવ્યા ચ પ્રોક્તઃ સંતુષ્ટયા પુરા ॥
મન્ત્રગ્રામો યયા દત્તઃ શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

યદા ત્વં ત્યજસિ પ્રાજ્ઞ મર્ત્યલોકં સુદુસ્ત્યજમ્ ॥
તદાત્ર મામકે કુણ્ડે પ્રક્ષેપ્તવ્યાનિ કૃત્સ્નશઃ

તાનિ ચાર્પય મે ભૂયો યેનાનૃણ્યં વ્રજામ્યહમ્ ॥
તસ્યા દેવ્યાઃ સુરાધીશ ત્વત્પ્રસાદેન સાંપ્રતમ્

એવમુક્તસ્તતસ્તેન ભગવાંસ્ત્રિપુરાંતકઃ ॥
આજ્ઞાપ્ય તાનિ સર્વાણિ દદૌ તત્ર દ્રુતં ગતઃ

અબ્રવીચ્ચ સુતસ્તત્ર સ્વયં રાજા ભવિષ્યતિ ॥
વીર્યૌદાર્યસમોપેતો વંશસ્યોદ્ધરણક્ષમઃ

ત્વં ચાગચ્છ મયા સાર્ધમદ્યૈવ મમ મંદિરે ॥
પ્રવિશ્યાત્ર જલે પુણ્યે દેવીકુણ્ડસમુદ્ભવે

અદ્ય માઘચતુર્દશ્યાં શુક્લાયામપરોઽપિ યઃ ॥
દેવીમિમાં ચ સંપૂજ્ય જલેઽસ્મિન્ભક્તિસંયુતઃ

કરિષ્યતિ પ્રવેશેન પ્રાણત્યાગં નૃપોત્તમ ॥
સ ચ યાસ્યતિ યત્રાસ્તે પાતાલે હાટકેશ્વરઃ

સ્નાનં વા પાર્થિવશ્રેષ્ઠ યઃ કરિષ્યતિ માનવઃ ॥
અષ્ટોત્તરશતં તસ્ય વ્યાધીનાં ન ભવિષ્યતિ ॥

એવમુક્ત્વા તમાદાય નૃપં ભાર્યાસમન્વિતમ્ ॥
અજાભિસ્તાભિરસ્ત્રૈશ્ચ તૈશ્ચાપિ પરમેશ્વરઃ ॥
પ્રવિવેશ જલે તસ્મિન્દેવીકુણ્ડસમુદ્ભવે

તતશ્ચ મંદિરં નીતઃ સ્વકીયં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
તેનૈવ નરદેહેન સ કલત્રસમન્વિતઃ ॥ ૯૧
અદ્યાપિ તિષ્ઠતે તત્ર જરામરણવર્જિતઃ ॥
પૂજયાનશ્ચ તં દેવં પાતાલે હાટકેશ્વરમ્

એવં તત્ર સમુદ્ભૂતા સા દેવી પરમેશ્વરી ॥
સ્થાપિતા તેન ભૂપેન શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યેઽજાપાલેશ્વરીમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ પઞ્ચનવતિતમોઽધ્યાયઃ ॥