સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.93

સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથાન્યદપિ તત્રાસ્તિ ગોમુખાખ્યં સુશોભનમ્॥
યદ્ગોવક્ત્રાત્પુરા લબ્ધં સર્વપાતકનાશનમ્

પુરાસીદત્ર ગોપાલઃ કશ્ચિત્કુષ્ઠસમાવૃતઃ ॥
ચમત્કારપુરં વિપ્ર અતીવ ક્ષામતાં ગતઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય તેન માર્ગેણ ગોકુલમ્ ॥
મધ્યાહ્નસમયે પ્રાપ્તં ચંદ્રે ચિત્રાસમન્વિતઃ

એકાદશ્યાં તૃષાર્ત્તં ચ ભાસ્કરે વૃષસંસ્થિતે ॥
એકયાપિ તતો ધેન્વા તૃણસ્તમ્બમતીવ હિ ॥
નીલમાલોકિતં તત્ર દૂરાદેત્ય પ્રહર્ષિતા

દન્તૈર્દ્રુતં સમુત્પાટ્ય યાવદાકર્ષતિ દ્વિજાઃ ॥
તાવત્તજ્જડમાર્ગેણ તોયધારા વિનિર્ગતા

અથાસ્વાદ્ય તૃણં તસ્માત્તૃષાર્તા ચ શનૈઃશનૈઃ ॥
પપૌ તોયં સુવિશ્રબ્ધા સુસ્વાદુ ક્ષીરસંનિભમ્

તસ્યા વેગેન તત્તોયં પિબન્ત્યાસ્તત્રભૂતલે ॥
ગર્તા જાતા સુવિસ્તીર્ણા સલિલેન સમાવૃતા

તતોઽન્યાઃ શતશો ગાવઃ પપુસ્તોયં મુનિર્મલમ્ ॥
તૃષાર્ત્તાસ્તદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પીયૂષરસસંનિભમ્

યથાયથા ગતા ગાવસ્તત્ર તોયં પિબંતિ તાઃ ॥
સા ગર્તા વક્ત્રસંસ્પર્શાદ્વૃદ્ધિં યાતિ તથા તથા

તતશ્ચ ગોકુલે કૃત્સ્ને જાતે તૃષ્ણાવિવર્જિતે ॥
ગોપાલોઽપિ તૃષાર્તસ્તુ તસ્મિંસ્તોયે વિવેશ ચ

અંગં પ્રક્ષાલ્ય પીત્વાપો યાવન્નિષ્ક્રામતિ દ્રુતમ્ ॥
તાવત્પશ્યતિ ગાત્રં સ્વં દ્વાદશાર્કસમપ્રભમ્

તતો વિસ્મયમાપન્નો ગત્વા સ્વીયં નિકેતનમ્ ॥
વૃતાંતં કથયામાસ લોકાનાં પુરતોઽખિલમ્

તૃણસ્તમ્બં યથા ધેન્વા તત્રોત્પાટ્ય પ્રશક્તિતઃ ॥
યથા વિનિર્ગતં તોયં યથા તેનાવગાહિતમ્

તદ્દૃષ્ટ્વા માનવાઃ સર્વે ગત્વા દિવ્યં જલં ચ તત્ ॥
વ્યાધિગ્રસ્તા વિશેષેણ સ્નાનં ચક્રુઃ સમાહિતાઃ ॥।૪॥
ભવંતિ ચ વિનિર્મુક્તા રોગૈઃ પાપૈશ્ચ તત્ક્ષણાત્॥
અપાપાશ્ચ પુનર્યાંતિ તત્ક્ષણાત્ત્રિદિવાલયમ્

તતઃપ્રભૃતિ તત્ખ્યાતં તીર્થં ગોમુખસંજ્ઞિતમ્ ॥
ગોમુખાદ્ભૂતલે જાતં યતશ્ચૈવં દ્વિજોત્તમાઃ

અથ ભીતઃ સહસ્રાક્ષસ્તદ્દૃષ્ટ્વા સ્વર્ગદાયકમ્ ॥
અક્લેશેન મનુષ્યાણાં પૂરયામાસ પાંસુભિઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કિં તત્કારણમાદિષ્ટં યેન તત્તાદૃશં જલમ્ ॥
તસ્માત્સ્થાનાદ્વિનિષ્ક્રાંતં સૂતપુત્ર વદસ્વ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અત્ર પૂર્વં તપસ્તપ્તમમ્બરીષેણ ભૂભુજા ॥
પુત્ર શોકાભિભૂતેન તોષિતો ગરુડધ્વજઃ

તસ્ય પુત્રઃ સુવિખ્યાતઃ સુવર્ચા ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥
એકો બભૂવ વૃદ્ધત્વે કથંચિદ્દ્વિજસત્તમાઃ

પૂર્વકર્મવિપાકેન સ બાલોઽપિ ચ તત્સુતઃ ॥
કુષ્ઠવ્યાધિસમાક્રાંતઃ પિતૃમાતૃસુદુઃખદઃ

અથ તત્કામિકં ક્ષેત્રં સ ગત્વા પૃથિવીપતિઃ ॥
ચકાર રોગનાશાય સ્વપુત્રાર્થં મહત્તપઃ

તતસ્તુષ્ટિં ગતસ્તસ્ય સ્વયમેવ જનાર્દનઃ ॥
પ્રદાય દર્શનં વાક્યં તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે વત્સ તસ્માચ્ચિત્તેઽભિવાંછિતમ્ ॥
પ્રાર્થયસ્વ પ્રયચ્છામિ વરં પુત્ર ન સંશયઃ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
મમાયં સંમતઃ પુત્રો ગ્રસ્તઃ કુષ્ઠેન કેશવ ॥
બાલોઽપિ તત્કુરુષ્વાસ્ય કુષ્ઠવ્યાધિપરિક્ષયમ્

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
એષ આસીત્પુરા રાજા મેઘવાહનસંજ્ઞિતઃ ॥
બ્રહ્મણ્યશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય બ્રાહ્મણોઽનેન ઘાતિતઃ ॥
અંતઃપુરે નિશાકાલે પ્રવિષ્ટો જારકર્મકૃત

અથ પશ્યતિ યાવત્સ પ્રભાતેઽભ્યુદિતે રવૌ ॥
યજ્ઞોપવીતસંયુક્તસ્તાવત્સ દ્વિજરૂપધૃક્

અથ તં બ્રાહ્મણં મત્વા ઘૃણાવિષ્ટઃ સુદુઃખિતઃ ॥
ગત્વા કાશીપુરીં પશ્ચાત્તપશ્ચક્રે સમાહિતઃ

રાજ્યે પુત્રં સમાધાય વૈરાગ્યં પરમં ગતઃ ॥
નિયતો નિયતાહારો ભિક્ષાન્નકૃતભોજનઃ

તતઃ કાલેન સંપ્રાપ્તો યમસ્ય સદનં પ્રતિ ॥
વિપાપ્માપિ ચ ચિહ્નેન યુક્તોઽયં પૃથિવીપતિઃ

બ્રહ્મઘાતોદ્ભવેનૈવ બાલભાવેઽપિ સંસ્થિતે ॥
યેઽત્ર કુષ્ઠસમાયુક્તા દૃશ્યંતે માનવા ભુવિ ॥
તૈર્નૂનં બ્રાહ્મણાઘાતો વિહિતશ્ચાન્યજન્મનિ

હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે યો ગત્વા શ્રાદ્ધમાચરેત્ ॥
પિતૄણાં ચૈવ સર્વેષામનૃણઃ સ પ્રજાયતે ॥ ૩૩ ।
ન બ્રાહ્મણવધાદ્બાહ્યં કુષ્ઠવ્યાધિઃ પ્રજાયતે ॥
એતત્સત્યં વિજાનીહિ વદતો મમ ભૂપતે

॥ અંબરીષ ઉવાચ ॥ ॥
એતદર્થં સુરાધીશ મયા ત્વં પૂજિતઃ પ્રભો ॥
પ્રસન્ને ત્વયિ દેવેશ નાસાધ્યં વિદ્યતે ભુવિ

એવમુક્તસ્તતસ્તેન ભગવાન્મધુસૂદનઃ ॥
પાતાલજાહ્નવીતોયં સ સસ્માર સમાધિના

સા ધ્યાતા સહસા તેન વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥
કૃત્વા તુ વિવરં સૂક્ષ્મં વિનિષ્ક્રાંતાઽથ તત્ક્ષણાત્

તતઃ પ્રોવાચ વચનમંબરીષં ચતુર્ભુજઃ ॥
નિમજ્જતુ સુતસ્તેઽત્ર સુપુણ્યે જાહ્નવીજલે

યેન કુષ્ઠવિનિર્મુક્તસ્તત્ક્ષણાદેવ જાયતે ॥
તથા બ્રહ્મવધોદ્ભૂતૈઃ પાતકૈરુપપાતકૈઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સમાનીય સુતં નૃપઃ ॥
સ્નાપયામાસ તત્તોયૈઃ પ્રત્યક્ષં શાર્ઙ્ગધન્વનઃ

તતઃ સ બાલકઃ સદ્યઃ સ્નાતમાત્રો દ્વિજોત્તમાઃ ॥
કુષ્ઠવ્યાધિવિનિર્મુક્તો જાતો બાલાર્કસંનિભઃ

તતઃ પ્રણમ્ય તં દેવં હર્ષેણ મહતાઽન્વિતઃ ॥
પિત્રા સમં જગામાથ સ્વકીયં ભવનં દ્વિજાઃ

તસ્મિન્ગતે મહીપાલે સપુત્રે તત્ક્ષણાદ્ધરિઃ ॥
તદ્રંધ્રં પૂરયામાસ યથા નો વેત્તિ કશ્ચન

એતસ્માત્કારણાત્પૂર્વં તત્તોયં સર્વપાપહૃત્ ॥
યદ્ગોમુખેન ભૂયોઽપિ ભૂતલે પ્રકટીકૃતમ્

અદ્યાપિ તજ્જલસ્પર્શાત્સુપવિત્રો ધરાતલે ॥
યઃ સ્નાનં સૂર્યવારેણ કુરુતેઽર્કોદયં પ્રતિ ॥
તસ્ય નાશં દ્રુતં યાંતિ ગલગંડાદિકા ઇહ

વ્યાધયોપિ મહારૌદ્રા દદ્રુપામા સમુદ્ભવાઃ ॥
ઉપસર્ગોદ્ભવાશ્ચૈવ વિસ્ફોટકવિચર્ચિકા

નિષ્કામસ્તુ પુનર્મર્ત્યો યઃ સ્નાનં તત્ર ભક્તિતઃ ॥
કુરુતે યાતિ લોકં સ દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ

યસ્મિન્દિને સમાનીતા સા ગંગા તત્ર વિષ્ણુના ॥
તસ્મિન્દિને વૃષે સૂર્યઃ સ્થિતશ્ચિત્રાસુ ચંદ્રમાઃ

તિથિશ્ચૈકાદશી ચૈવ દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ॥
ગોવક્ત્રેણ તૃણસ્તંબં યસ્મિંશ્ચૈવ તુ વાસરે ॥
સમાકૃષ્ટં ચ તત્રૈવ યોગ એવં વ્યવસ્થિતઃ

તથાન્યેઽપિ દિને તસ્મિન્યદિ તોયમવાપ્ય ચ ॥
સ્નાનં કરોતિ સદ્ભક્ત્યા તત્ફલં સોઽપિ ચાપ્નુયાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ગોમુખતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રિનવતિતમોઽધ્યાયઃ