સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.92

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અગ્નિતીર્થસ્ય માહાત્મ્યમેતદ્વઃ પરિકીર્તિતમ્ ॥
બ્રહ્મકુંડસમુત્પત્તિરધુના શ્રૂયતાં દ્વિજાઃ

યદા સંસ્થાપિતો બ્રહ્મા માર્કંડેન મહાત્મના ॥
તદા વિનિર્મિતં તત્ર કુણ્ડં શુચિજલાન્વિતમ્

પ્રોક્તં ચ કાર્તિકે માસિ કૃત્તિકાસ્થે નિશાકરે ॥
સમ્યગ્ભીષ્મવ્રતં કૃત્વા સ્નાત્વાત્ર સલિલે શુભે

પૂજયિષ્યતિ યો દેવં પદ્મયોનિં તતઃ પરમ્ ॥
સ શૂદ્રોઽપિ તનું ત્યક્ત્વા બ્રહ્મયોનૌ પ્રયાસ્યતિ

બ્રાહ્મણોઽપિ યદિ સ્નાનં તત્ર કુણ્ડે કરિષ્યતિ ॥
કૃત્વા ભીષ્મવ્રતં સમ્યગ્બ્રહ્મલોકં પ્રયાસ્યતિ

એવં પ્રવદતસ્તસ્ય માર્કંડેયસ્ય સન્મુનેઃ ॥
શ્રુતં તત્સકલં વાક્યં પશુપાલેન કેનચિત્

તતઃ શ્રદ્ધાપ્રયુક્તેન તેન તદ્ભીષ્મપંચકમ્ ॥
યથાવદ્વિહિતં સમ્યક્કાર્તિકે માસિ સંસ્થિતે

તતશ્ચ કૃત્તિકાયોગે પૂર્ણિમાયાં યથાવિધિ ॥
સંપૂજ્ય પદ્મજં પશ્ચાત્પૂજિતઃ પુરુષોત્તમઃ

તતઃ કાલવિપાકેન સ પંચત્વમુપાગતઃ ॥
બ્રાહ્મણસ્ય ગૃહે જાતઃ પુરેઽત્રૈવ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
જાતિસ્મરઃ પ્રભાયુક્તઃ પિતૃમાતૃપ્રતુષ્ટિદઃ

એવં પ્રગચ્છતસ્તસ્ય વૃદ્ધિં તત્ર પુરોત્તમે ॥
પિતૃમાતૃસમુદ્ભૂતો યાદૃક્સ્નેહો વ્યવસ્થિતઃ

અન્યદેહોદ્ભવે વાપિ તસ્ય શૂદ્રેપરિસ્થિતઃ ॥
સ તસ્ય ધનસંપન્નઃ સદૈવ કુરુતે દ્વિજઃ

ઉપકારપ્રદાનં ચ યત્કિંચિત્તસ્ય સંમતમ્ ॥
અન્યસ્મિન્દિવસે શૂદ્રઃ સ પિતા પૂર્વજન્મનઃ ॥
તસ્ય પઞ્ચત્વમાપન્નઃ સંપ્રાપ્તે ચાયુષઃ ક્ષયે

અથ તસ્ય મહાશોકં સ કૃત્વા તદનંતરમ્ ॥
ચકાર પ્રેતકાર્યાણિ નિઃશેષાણિ પ્રભક્તિતઃ

અથ તસ્ય સમાલોક્ય તાદૃશં તદ્વિચેષ્ટિતમ્ ॥
પૃષ્ટઃ સ કૌતુકાવિષ્ટૈઃ પિતૃમાતૃસુતાદિભિઃ

કસ્માત્ત્વમસ્ય નીચસ્ય પશુપાલસ્ય સર્વદા ॥
અતિસ્નેહસમાયુક્તો નિઃસ્પૃહસ્યાપિ શંસ નઃ

તસ્યાપિ પ્રેતકાર્યાણિ મૃતસ્યાપિ કરોષિ કિમ્ ॥
એતન્નઃ સર્વમાચક્ષ્વ ન ચેદ્ગુહ્યં વ્યવસ્થિતમ્

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા કિંચિલ્લજ્જાસમન્વિતઃ ॥
તાનબ્રવીચ્છૃણુધ્વં ચ કથયિષ્યામ્યસંશયમ્

અહમસ્યાન્યદેહત્વે પુત્ર આસં સુસંમતઃ ॥
પશુપાલનકર્મજ્ઞઃ પ્રાણેભ્યો વલ્લભઃ સદા

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય માર્કંડસ્ય મહામુનેઃ ॥
શ્રુતં પ્રવદતો વાક્યં બ્રહ્મકુણ્ડસમુદ્ભવમ્

કાર્તિક્યાં કૃત્તિકાયોગે ભીષ્મપઞ્ચકકૃન્નરઃ ॥
સમ્યક્છ્રદ્ધાસમુત્પન્નો યોઽત્ર સ્નાનં કરિષ્યતિ

દૃષ્ટ્વા પિતામહં દેવં પૂજયિત્વા જનાર્દનમ્ ॥
સ ભવિષ્યતિ શૂદ્રોઽપિ બ્રાહ્મણશ્ચાન્યજન્મનિ

તન્મયા વિહિતં સમ્યક્સ્નાત્વા તત્ર શુભાવહે ॥
સુકુણ્ડે કાર્તિકે માસિ તેન જાતોઽસ્મિ સદ્દ્વિજઃ

ચન્દ્રોદયસ્ય વિપ્રર્ષેરન્વયે ભુવિ વિશ્રુતે ॥॥
સંસ્મરન્પૂર્વિકાં જાતિ તેન સ્નેહો મમ સ્થિતઃ ॥
તસ્યોપરિ મહાન્નિત્યં શૂદ્રસ્યાપિ નિરર્ગલઃ

અતોઽહં કૃત્તિકાયોગે કાર્તિક્યાં ભક્તિસંયુતઃ ॥
જ્ઞાત્વા કરોમિ ભીષ્મસ્ય પંચકં વ્રતમુત્તમમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તે ચાન્યે ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥।
ભીષ્મસ્ય પઞ્ચકં ચક્રુઃ સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતાઃ। ૨૫ ॥
તતઃપ્રભૃતિ તત્કુણ્ડં વિખ્યાતં ધરણીતલે ॥
સ્થિતમુત્તરદિગ્ભાગે બ્રહ્મકુણ્ડમિતિ સ્મૃતમ્

યઃ સ્નાનં સર્વદા તત્ર બ્રાહ્મણઃ પ્રકરોતિ વૈ ॥
સ સંભવતિ વિપ્રેંદ્રો જાયમાનઃ પુનઃ પુનઃ

ઇતિશ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બ્રહ્મકુણ્ડમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વિનવતિતમોધ્યાયઃ