સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.9

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથ શક્રઃ સમાહૂય પ્રોચે સંવર્તકાનિલમ્ ॥
હાટકેશ્વરજેક્ષેત્રે મહાન્નાગબિલોઽસ્તિ વૈ

તં પૂરય મમાદેશાદ્દ્રુતં ગત્વાઽભિપાંસુભિઃ ॥
યેન ન સ્યાદ્ગતિસ્તત્ર કસ્યચિન્મૃત્યુધર્મિણઃ

॥ વાયુરુવાચ ॥ ॥
તવાદેશાન્મયા પૂર્વં પૂરિતો વિવરો યદા ॥।
લિંગોદ્ભવસ્તદા શાપઃ પ્રદત્તો મે પુરારિણા

યસ્માલ્લિંગં મમૈતદ્વૈ ત્વયા પાંસુભિરાવૃતમ્ ॥
તસ્માત્સમાનધર્મા ત્વં ગન્ધવાહો ભવિષ્યસિ ॥ ૪ ।
યદ્વત્કર્પૂરજં ગન્ધં સમગ્રં ત્વં હિ વક્ષ્યસિ ॥
અમેધ્યસંભવં તદ્વન્મમ વાક્યાદસંશયમ્

તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં મે વિદિત્વૈતત્સુરેશ્વર ॥
કૃત્યેઽસ્મિન્સ્મ ર્યતામન્યસ્ત્રિપુરારેર્બિભેમ્યહમ્

તતઃ સંચિંતયામાસ પૂરણં ત્રિદશાધિપઃ ॥
તસ્ય નાગબિલસ્યૈવ નૈવ કિંચિદવૈક્ષત

તતસ્તં પ્રાહ દેવેજ્યઃસ્વય મેવ શતક્રતુમ્ ॥
કસ્માત્ત્વં વ્યાકુલીભૂતઃ કૃત્યેઽસ્મિંસ્ત્રિદશાધિપ

અસ્તિ પર્વતમુખ્યોઽત્ર નામ્ના ખ્યાતો હિમાલયઃ ॥
તસ્ય પુત્રત્રયં જાતં તચ્ચ શક્ર શૃણુષ્વ મે

મૈનાકઃ પ્રથમઃ પ્રોક્તો દ્વિતીયો નંદિવર્ધનઃ॥
રક્તશૃંગસ્તૃતીયસ્તુ પર્વતઃ પરિકીર્તિતઃ

સ મૈનાકઃ સમુદ્રાંતઃ પ્રવિષ્ટઃ શક્ર તે ભયાત્ ॥
પક્ષાભ્યાં સહિતોઽદ્યાપિ સ તત્રૈવ વ્યવસ્થિતઃ

નંદિવર્ધન ઇત્યેષ દ્વિતીયઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
વસિષ્ઠાશ્રમજો રન્ધ્રસ્તે ન કૃત્સ્નઃ પ્રપૂરિતઃ

હિમાચલસમાદેશાદ્વસિષ્ઠસ્ય ચ સન્મુનેઃ ॥
દેવભૂમિં પરિત્યજ્ય સ ગતસ્તત્ર સત્વરમ્

તૃતીયસ્તિષ્ઠતેઽદ્યાપિ રક્તશૃંગઃ સ્મૃતોઽત્ર યઃ ॥
તમાનય સહસ્રાક્ષ બિલં સાર્પં પ્રપૂરય

નાન્યથા પૂરિતું શક્યો બિલોઽયં ત્રિદશાધિપ ॥
તં મુક્ત્વા પર્વત શ્રેષ્ઠં સત્યમેતન્મયોદિતમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥
તચ્છ્રુત્વા દેવપૂજ્યસ્ય વચનં ત્રિદશાધિપઃ ॥
જગામ સત્વરં તત્ર સ યત્રાસ્તે હિમાલયઃ ॥

તતઃ પ્રોવાચ તં ગત્વા સામપૂર્વમિદં વચઃ ॥
હિમાચલં ગિરિશ્રેષ્ઠં સિદ્ધચારણસેવિતમ્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે મહાન્નાગબિલઃ સ્થિતઃ ॥
તેન ગત્વા નરા દેવં પાતાલે હાટકેશ્વરમ્

પૂજયિષ્યંતિ યે કેચિદપિ પાપપરાયણાઃ ॥
મયા સાર્ધં કરિષ્યંતિ તતઃ સ્પર્દ્ધાં નગોત્તમ

તસ્માત્પુત્રમિમં તત્ર રક્તશૃંગં હિમાલય ॥
પ્રેષયસ્વ બિલો યેન પૂર્યતે સોઽહિસંભવઃ

કુરુષ્વ ત્વં મમાતિથ્યં ગૃહપ્રાપ્તસ્ય પર્વત ॥
આત્મપુત્રપ્રદાનેન કીર્તિં પ્રાપ્સ્યસ્યલૌકિકીમ્

બાઢમિત્યેવ સોઽપ્યુક્ત્વા પૂજયિત્વા ચ દેવપમ્ ॥
તતઃ પ્રોવાચ તં પુત્રં રક્તશૃંગં હિમાલયઃ

તવાર્થાય સહસ્રાક્ષઃ પુત્ર પ્રાપ્તો મમાંતિકમ્ ॥
તસ્માદ્ગચ્છ દ્રુતં તત્ર યત્ર નાગબિલઃ સ્થિતઃ

પૂરયિત્વા મમાદેશાત્તં ત્વં શક્રસ્ય કૃત્સ્નશઃ ॥
સુખી ભવ સહાનેન તથાન્યૈઃ સુરસત્તમૈઃ

॥ રક્તશૃંગ ઉવાચ ॥ ॥
નાહં તત્ર ગમિષ્યામિ મર્ત્ય ભૂમૌ કથંચન ॥
યત્ર કણ્ટકિનો વૃક્ષા રૂક્ષાઃ ફલવિવર્જિતાઃ

ન સિદ્ધા ન ચ ગંધર્વા ન દેવા ન ચ કિંનરાઃ ॥
ન ચ તીર્થાનિ રમ્યાણિ ન નદ્યો વિમલોદકાઃ

તથા પાપસમાચારા મનુષ્યાઃ શીલવર્જિતાઃ ॥
દુષ્ટચિત્તાઃ સદા સર્વે તિર્યગ્યોનિગતા અપિ

તથા મમ નગશ્રેષ્ઠ પક્ષૌ દ્વાવપિ કર્તિતૌ ॥
શક્રેણ તેન નો શક્તિર્ગંતુમસ્તિ કથંચન

તસ્માત્કંચિત્સહસ્રાક્ષ ઉપાયં તત્કૃતે પરમ્ ॥
ચિંતયત્વેવ માં મુક્ત્વા સત્યમેતન્મયોદિતમ્

॥ શક્ર ઉવાચ॥ ॥
અહ ત્વાં તત્ર નેષ્યામિ સ્વહસ્તેન વિદારિતમ્ ॥
તત્રાપિ સુશુભા વૃક્ષા ભવિષ્યંતિ તવાશ્રયાઃ

તથા પુણ્યાનિ તીર્થાનિ દેવતાયતનાનિ ચ ॥
સમંતાત્તે ભવિષ્યંતિ મુનીનામાશ્રમાસ્તથા

અત્રસ્થસ્ય પ્રભાવો યસ્તવ પર્વત નંદન ॥
મદ્વાક્યાત્તત્ર સંસ્થસ્ય કોટિસંખ્યો ભવિષ્યતિ

તથા યે માનવાસ્તત્ર પાપાત્માનોઽપિ ભૂતલે ॥
વિપાપ્માનો ભવિષ્યંતિ સહસા તવ દર્શનાત્

તસ્માદ્ગચ્છ દ્રુતં તત્ર મયા સાર્ધં નગાત્મજ ॥
ન ચેદ્વજ્રપ્રહારેણ કરિષ્યામિ સહસ્રધા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રક્તશૃંગો ભયાન્વિતઃ॥
પ્રવિષ્ટઃ સહસાગત્ય તસ્મિન્નાગબિલે ગતઃ

નિમગ્નો બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠા નાસાગ્રં યાવદેવ હિ ॥
શૃંગૈર્મનોરમૈસ્તું ગૈઃ સમગ્રૈઃ સહિતસ્તદા ॥
વૃક્ષગુલ્મલતાકીર્ણૈ રમ્યપક્ષિનિષેવિતૈઃ

એવં સંસ્થાપ્ય તં શક્રો હિમાચલસુતં નગમ્ ॥
તતઃ પ્રોવાચ સહૃષ્ટો વરો મત્તઃ પ્રગૃહ્યતામ્

॥ રક્તશૃંગ ઉવાચ ॥ ॥
એષ એવ વરોઽસ્માકં યત્ત્વં તુષ્ટઃ સુરેશ્વર ॥
કિં વરેણ કરિષ્યામિ ત્વત્પ્રસાદાદહં સુખી

॥
॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
ન વૃથા દર્શનં મે સ્યાદપિ સ્વપ્ને નગાત્મજ ॥
કિં પુનર્દર્શને જાતે કૃતે કૃત્યે વિશેષતઃ

॥ રક્તશૃંગ ઉવાચ ॥ ॥
અવશ્યં યદિ દેયો મે વરઃ સર્વસુરાધિપ ॥
વિભવો મે દ્વિજાર્થાય સર્વઃ સ્યાત્સર્વદા વિભો

।
॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
ભવિષ્યતિ મહીપાલશ્ચમત્કાર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
તવ મૂર્ધનિ વિપ્રાર્થં સ પુરં સ્થાપયિષ્યતિ

તત્ર બ્રાહ્મણશાર્દૂલા વેદવેદાંગપારગાઃ॥
વિભવં તવ નિઃશેષં ભજિષ્યંતિ પ્રહર્ષિતાઃ

તથાહં ચૈત્રમાસસ્ય ચતુર્દશ્યાં નગાત્મજ॥
કૃષ્ણાયાં સ્વયમાગત્ય શૃંગે મુખ્યતમે તવ

પૂજયિષ્યામિ દેવેશં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્ ॥
સર્વૈર્દેવગણૈઃ સાર્ધં તથા કિંનરગુહ્યકૈઃ

તમેકં દિવસં ચાત્ર શૃંગે તવ હરઃ સ્વયમ્॥
અસ્માભિઃ સહિતસ્તુષ્ટો નિવાસં પ્રકરિષ્યતિ

પ્રભાવસ્તેન તે મુખ્ય સ્ત્રૈલોક્યેઽપિ ભવિષ્યતિ ॥
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ સાંપ્રતં ત્રિદિવાલયમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥॥
એવમુક્ત્વા સહસ્રાક્ષસ્તતઃ પ્રાપ્તસ્ત્રિવિષ્ટપમ્॥
રક્તશૃંગોઽપિ તસ્થૌ ચ વ્યાપ્ય નાગબિલં તદા

તસ્યોપરિ સુમુખ્યાનિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ ॥
સંજાતાનિ મુનીનાં ચ સંજાતાશ્ચ તથાઽઽશ્રમાઃ ॥

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નાગબિલપૂર્તિવર્ણનંનામ નવમોઽધ્યાયઃ