સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.88

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યાસ્ત્વયા દેવતાઃ પ્રોક્તાશ્ચતસ્રઃ સૂતનંદન ॥
ચમત્કારી મહિત્થા ચ મહાલક્ષ્મીસ્તથાઽપરા

અંબાવૃદ્ધા ચતુર્થી ચ તાસાં તિસ્રઃ પ્રકીર્તિતાઃ॥
વિસ્તરેણ ચતુર્થી ચ અંબાવૃદ્ધા ન કીર્તિતા

એતસ્યાઃ સર્વમાચક્ષ્વ પ્રભાવં સૂતસંભવ ॥
કેનૈષા નિર્મિતા યાત્રા સર્વં વિસ્તરતો વદ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એષા તપોમયી શક્તિરમ્બાવૃદ્ધા સુરેશ્વરી ॥
યથાત્ર સંસ્થિતા પૂર્વં તત્સર્વં શ્રૂયતાં મમ

ચમત્કારમહીપેન પુરમેતદ્યદા કૃતમ્॥
તદા તદ્રક્ષણાર્થાય નિર્મિતા ભાવિતાત્મના ॥
ચતસ્રો દેવતા હ્યેતાઃ સંમતેન દ્વિજન્મનામ્

અથ તસ્ય મહીપસ્ય અંબાનામાભવત્સુતા ॥
તથાન્યા વૃદ્ધસંજ્ઞા ચ રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતે

ઉભે તે કાશિરાજેન પરિણીતે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ગૃહ્યોક્તેન વિધાનેન દેવવિપ્રાગ્નિસંનિધૌ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય કાશિરાજસ્ય ભૂપતેઃ ॥
તૈઃ કાલયવનૈઃ સાર્ધમભવત્સંગરો મહાન્

અથ તૈર્નિહતઃ સંખ્યે સભૃત્યબલવાહનઃ ॥
હરલબ્ધવરૈ રૌદ્રૈઃ કાશિરાજઃ પ્રતાપવાન્

અથાંબા ચૈવ વૃદ્ધા ચ વૈધવ્યં પ્રાપ્ય દુઃખદમ્ ॥
હાટકેશ્વરજં ક્ષેત્રં ગત્વા તે વાંછિતપ્રદમ્

દેવ્યા આરાધને યત્નં કૃતવત્યૌ તતઃ પરમ્ ॥
નાશાર્થં પતિશત્રૂણાં ધૃતવત્યૌ શુભવ્રતમ્

યાવદ્વર્ષશતં સાગ્રં ન ચ તુષ્ટા સુરેશ્વરી ॥
તતો વૈરાગ્યમાસાદ્ય વાંછંત્યૌ સ્વતનુક્ષયમ્

મંત્રૈરાથર્વણૈર્વિપ્રાઃ ક્ષુરિકાસૂક્તસંભવૈઃ ॥
છિત્ત્વાચ્છિત્ત્વા સ્વમાંસાનિ મંત્રપૂતાનિ ભક્તિતઃ

કૃતવત્યૌ તતો હોમં સુસમિદ્ધે હુતાશને ॥
અગ્નિકુણ્ડાત્તતસ્તસ્માશ્ચતુર્હસ્તા શુભાનના

શ્વેતવસ્ત્રા વિનિષ્ક્રાંતા નારી બાલાર્કસવ્રિભા ॥
તથાન્યા ચ સુનેત્રાસ્યા તપ્તહાટકસન્નિભા । ૧૫ ॥
તસ્માત્કુણ્ડાદ્વિનિષ્ક્રાંતા ધૃતખડ્ગા ભયાવહા ॥
સાઽપરાપિ તથારૂપા શક્તિઃ પરમદારુણા

પ્રોચતુસ્તે વરં હૃત્સ્થં પ્રાર્થ્યતામિતિ દુર્લભમ્ ॥

॥ તે ઊચતુઃ ॥ ॥
અસ્માકં દયિતો ભર્ત્તા કાશિરાજઃ પ્રતાપવાન્ ॥
નિહતઃ સંગરે ક્રુદ્ધૈર્યવનૈઃ કાલપૂર્વકૈઃ

યુષ્મદીય પ્રસાદેન યથા તેષાં પરિક્ષયઃ ॥
સઞ્જાયતે મહાદેવ્યૌ તથા કાર્યમસંશયમ્

સ્થાતવ્યં ચ તથાત્રૈવ ઉભાભ્યામપિ સાદરમ્ ॥
સ્વપુરસ્ય પ્રરક્ષાર્થમેતત્કૃત્યં મતં હિ નૌ

તયોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા ઉભે તે દેવતે તતઃ॥
સંપ્રોચ્ય બાઢમિત્યેવં તસ્મિન્કુણ્ડે વ્યવસ્થિતે

એતસ્મિન્નંતરે તસ્માત્કુણ્ડાચ્છતસહસ્રશઃ ॥
નિષ્ક્રાંતાઃ સંખ્યયા હીના માતરો નૈકરૂપિકાઃ

એકા ગજમુખી તત્ર તથાન્યા તુરગાનના ॥
સારમેય મુખાશ્ચાન્યાઃ પક્ષિચ્છાગમુખાઃ પરાઃ

તિર્યઞ્ચ વપુષશ્ચાન્યા વક્ત્રૈર્માનુષસંભવૈઃ ॥
ત્રિશીર્ષાઃ પઞ્ચશીર્ષાશ્ચ દશશીર્ષાસ્તથા પરાઃ

ગુહ્ય સ્થાનસ્થિતૈર્વક્ત્રૈરેકાશ્ચાન્યા હૃદિસ્થિતૈઃ ॥
પાર્શ્વસંસ્થૈઃ સ્થિતાશ્ચાન્યા અન્યાઃ પૃષ્ઠિગતૈર્મુખૈઃ

એકહસ્તા દ્વિહસ્તાશ્ચ પઞ્ચહસ્તાસ્તથાપરાઃ ॥
અન્યા વિંશતિહસ્તાશ્ચ વિહસ્તાશ્ચ તથાપરાઃ

બહુપાદા વિપાદાશ્ચ એકપાદાસ્તથાપરાઃ ॥
તથાન્યાશ્ચાર્ધપાદાશ્ચ અધોવક્ત્રા વિભીષણાઃ ॥

એકનેત્રા દ્વિનેત્રાશ્ચ ત્રિનેત્રાશ્ચ તથાપરાઃ ॥
કાશ્ચિદ્ગજસમારૂઢા હયારૂઢાસ્તથાપરાઃ

વૃષવાનરસિંહાજવ્યાઘ્રસર્પાસ્થિતાઃ પરાઃ ॥
ગોધાશ્વરાસભારૂઢાસ્તથા ચ વિહગાશ્રિતાઃ

કૂર્મકુક્કુટસર્પાદિસમારૂઢાઃ સહસ્રશઃ ॥
પ્રકુર્વંત્યો રુદન્ત્યશ્ચ ગાયન્ત્યશ્ચ તથા પરાઃ ॥
નૃત્યંત્યશ્ચ હસંત્યશ્ચ ક્રીડાસક્તાઃ પરસ્પરમ્

ઊર્ધ્વકેશા વિકેશાશ્ચ ગાત્રકેશાશ્ચ ભૂરિશઃ ॥
લંબકેશા વિકેશાશ્ચ વાજિકેશાસ્તથૈવ ચ

।
હ્રસ્વદન્ત્યો વિદંત્યશ્ચ દીર્ઘદન્ત્યો વિભીષણાઃ ॥
ગજદંત્યસ્તથૈવાન્યા લોહદંત્યોભયાવહાઃ

લંબકર્ણ્યો વિકર્ણ્યશ્ચ શૂર્પકર્ણ્યસ્તથા પરાઃ ॥
શંકુકર્ણ્યઃ કુકર્ણ્યશ્ચ બહુકર્ણ્યઃ સુકર્ણિકાઃ

એકવસ્ત્રા વિવસ્ત્રાશ્ચ બહુવસ્ત્રાસ્તથા પરાઃ ॥
ચર્મપ્રાવરણાશ્ચૈવ કથાપ્રાવરણાન્વિતાઃ

ખઙ્ગહસ્તાઃ શરાહસ્તાઃ કુંતહસ્તાશ્ચ ભીષણાઃ ॥
પાશહસ્તાસ્તથૈવાન્યાઃ પ્રાસચાપકરાઃ પરાઃ ॥
શૂલમુદ્ગરહસ્તાશ્ચ ભુશુંડિકરભૂષિતાઃ

અથ તાભ્યાં તથાઽઽકર્ણ્ય તાઃ સર્વા હર્ષસંયુતાઃ ॥
પ્રસ્થિતાસ્તત્ર તા યત્ર તે કાલયવનાઃ સ્થિતાઃ

તતસ્તે તત્સમાલોક્ય બલં દેવીસમુદ્રવમ્ ॥
રૌદ્ર રૂપધરં તીવ્રં વિકૃતં વિકૃતૈર્મુખૈઃ

વિષણ્ણવદનાઃ સર્વે ભયભીતા સમંતતઃ ॥
ધાવતો ભક્ષિતાસ્તાભિર્દેવતાભિઃ સુનિર્દયમ્

બાલવૃદ્ધસમોપેતં તેષાં રાષ્ટ્રં દુરાત્મનામ્ ॥
સ્ત્રીભિશ્ચ સહિતં તાભિર્દેવતાભિઃ પ્રભક્ષિતમ્

એવં નિર્વાસ્ય તદ્રાષ્ટ્રં સર્વાસ્તા હર્ષસંયુતાઃ ॥
ભૂય એવ નિજં સ્થાનં સંપ્રાપ્તા દ્વિજસત્તમાઃ

તતઃ પ્રોચુઃ પ્રણમ્યોચ્ચૈસ્તાભ્યાં વિનયપૂર્વકમ્ ॥
હતાસ્તે યવનાઃ કૃષ્ણાઃ સપુત્રપશુબાંધવાઃ

।
ઉદ્વાસિતસ્તથા સર્વો દેશસ્તેષાં સ વૈ મહાન્ ॥
સાંપ્રતં દીયતાં કશ્ચિદાહારસ્તૃપ્તિહેતવે ॥
નિવાસાય તતઃ સ્થાનં કિંચિચ્ચાવેદ્યતાં હિ નઃ

॥ દેવ્યાવૂચતુઃ॥ ॥
મર્ત્યલોકેઽત્ર યા નાર્યો ગર્ભવત્યઃ સ્વપંતિ ચ ॥
સંધ્યાકાલપ્રકાશે ચ તાસાં ગર્ભોઽસ્તુ વો દ્રુતમ્

રુદંત્યો યા વિનિર્યાંતિ ચત્વરેષુ ત્રિકેષુ ચ ॥
તાસાં ગર્ભસ્તુ યુષ્માકં સંપ્રદત્તઃ પ્રભુજ્યતામ્

ઉચ્છિષ્ટા યાઃ પ્રસર્પંતિ રમન્તે ચ સ્વપંતિ ચ ॥
તાસાં ગર્ભઃ સમસ્તાનાં યુષ્માકં ભોજ નાય વૈ

સૂતિકાભવને યસ્મિન્નુચ્છિષ્ટં ચોપજાયતે ॥
સ બાલકસ્તુ યુષ્માકં ભોજનાય પ્રકલ્પિતઃ

ન ષષ્ઠીજાગરો યસ્ય બાલકસ્ય ભવિષ્યતિ ॥
સ ભવિષ્યતિ ભોજ્યાય યુષ્માકં નાત્ર સંશયઃ

નાશં યાસ્યતિ વા યત્ર પાવકઃ સૂતિકાગૃહે ॥
સ ભવિષ્યતિ ભોજ્યાય યુષ્માકં બાલરૂપધૃક્

માંગલ્યૈઃ સંપરિત્યક્તં યદ્ભવેત્સૂતિકાગૃહમ્ ॥
તસ્મિન્યસ્તિષ્ઠતે બાલઃ સ યુષ્માકં પ્રકલ્પિતઃ

સંધ્યાયાં બાલકા યે વા સ્વપંત્યાકાશદેશગાઃ॥
તે સર્વે ભોજનાર્થાય યુષ્માકં સંનિવેદિતાઃ

યસ્ય જન્મદિને પ્રાપ્તે વર્ષાંતે ક્રિયતે ન ચ ॥
માંગલ્યં તસ્ય યદ્ગાત્રં તદ્યુષ્માકં પ્રકલ્પિતમ્

તૈલાભ્યંગં નરઃ કૃત્વા યશ્ચ સ્નાનં કરોતિ ન ॥
સ દત્તો ભોજનાર્થાય યુષ્માકં નાત્ર સંશયઃ

ઉચ્છિષ્ટો યઃ પુમાંસ્તિષ્ઠેદ્યો વા ચત્વરમધ્યગઃ॥
ભક્ષણીયઃ સ સર્વાભિર્નિર્વિકલ્પેન ચેતસા

રજસ્વલાં વ્રજેદ્યો વા પુરુષઃ કામમોહિતઃ॥
નગ્નઃ શેતે તથા સ્નાતિ ભક્ષણીયઃ સ સત્વરમ્

દક્ષિણાભિમુખો રાત્રૌ યશ્ચ સ્નાતિ વિમૂઢધીઃ ॥
શેતે ચ શયને સોઽપિ ભક્ષણીયશ્ચ સત્વરમ્

ઉદઙ્મુખશ્ચ યો રાત્રૌ દિવા વા દક્ષિણામુખઃ ॥
મૂત્રોત્સર્ગં પુરીષ વા પ્રકુર્યાદ્ભક્ષ્ય એવ સઃ

યઃ કુર્યાદ્રજનીવક્ત્રે દધિસક્તુપ્રભક્ષણમ્ ॥
અંત્યજાભિગમં ચાથ ભક્ષણીયો દ્રુતં હિ સઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં તાભ્યાં તદા પ્રોક્તા દેવતાસ્તાઃ સમંતતઃ ॥
પરિવાર્ય તદા તસ્થુઃ સંપ્રહૃષ્ટેન ચેતસા

એતસ્મિન્નંતરે રાજા ચમત્કારઃ પ્રતાપવાન્ ॥
પ્રાસાદં નિર્મમે તાભ્યાં કૈલાસશિખરોપમમ્

તતઃ પ્રભૃતિ તે ખ્યાતે ક્ષેત્રે તત્ર મહોદયે ॥
અંબાવૃદ્ધાભિધાને ચ પુરરક્ષાપરે સદા

યઃ પુમાન્પ્રાતરુત્થાય તાભ્યાં પશ્યતિ ચાનનમ્ ॥
તસ્ય સંવત્સરંયાવન્ન ચ ચ્છિદ્રં પ્રજાયતે

વૃદ્ધ્યાદૌ વાથ ચાંતે વા તાભ્યાં પૂજાં કરોતિ યઃ ॥
ન તસ્ય જાયતે ચ્છિદ્રં કથંચિદપિ ભૂતલે

યાત્રાકાલે પુમાન્યશ્ચ તાભ્યાં પૂજાં સમાચરેત્ ॥
સ વાંછિતફલં પ્રાપ્ય શીઘ્રં સ્વગૃહમાપ્નુયાત્

સદાષ્ટમ્યાં ચતુર્દશ્યાં યસ્તાભ્યાં બલિમાહરેત્ ॥
સ કામાનાપ્નુયાદિષ્ટાનિહ પ્રેત્ય ચ સદ્ગતિમ્

યો મહાનવમીસંજ્ઞે દિવસે શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
તાભ્યાં સમાચરેત્પૂજાં સ સદા સ્યાદકણ્ટકી ॥

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યેંઽબાવૃદ્ધામાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટાશીતિતમોઽધ્યાયઃ