સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.80

અથ સુપર્ણાખ્યમાહાત્મ્યં ભવિષ્યંતિ ॥
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તં તેજોવીર્યસમન્વિતઃ ॥
ગરુડસ્તેન સંજજ્ઞે મુનીનાં હોમકર્મણા

સ કથં તત્ર સંભૂત એતન્નો વિસ્તરાદ્વદ ॥
વિનતાયાઃ સમુદ્ભૂત ઇત્યેષા શ્રૂયતે શ્રુતિઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
યોઽસાવાથર્વણૈર્મંત્રૈઃ કલશશ્ચાભિમન્ત્રિતઃ ॥
તૈર્મંત્રૈર્વાલખિલ્યૈશ્ચ મહાઽમર્ષસમન્વિતૈઃ

નિવારિતૈશ્ચ દક્ષેણ સૂચિતે વિહગાધિપે ॥
કશ્યપસ્તં સમાદાય કલશં પ્રયયૌ ગૃહમ્

તતઃ પ્રોવાચ સંહૃષ્ટો વિનતાં દયિતાં નિજામ્ ॥
એતત્પિબ જલં ભદ્રે મન્ત્રપૂતં મહત્તરમ્

યેન તે જાયતે પુત્રઃ સહસ્રાક્ષાધિકો બલી ॥
તેજસ્વી ચ યશસ્વી ચ અજેયઃ સર્વ દાનવૈઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા તત્ક્ષણાદેવ સંપપૌ ॥
તત્તોયં સા વરારોહા સદ્યો ગર્ભં તતો દધે

એવં તજ્જલપાનેન તેજોવીર્યસમ ન્વિતઃ ॥
કશ્યપાદ્ગરુડો જજ્ઞે સર્વસર્પભયાવહઃ

યેનામૃતં હૃતં વીર્યાત્પરિભૂય પુરંદરમ્ ॥
માતૃભક્તિપરીતેન સર્પાણાં સંનિવેદિતમ્

યો જજ્ઞે દયિતો વિષ્ણોર્વાહનત્વમુપાગતઃ ॥
ધ્વજાગ્રે તુ રથસ્યાપિ યઃ સદૈવ વ્યવસ્થિતઃ

યેન પૂર્વં તપસ્તપ્ત્વા ક્ષેત્રેઽત્રૈવ મહાત્મના ॥
ત્રિનેત્રસ્તુષ્ટિમાનીતો ગતપક્ષેણ ધીમતા

પક્ષાપ્તિર્યેન સંજાતા યસ્ય ભૂયોઽપિ તાદૃશી ॥
દેવદેવપ્રસાદેન વિશિષ્ટા ચાઽથ નિર્મિતા

॥
॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
કથં તસ્ય ગતૌ પક્ષૌ ગરુડસ્ય મહાત્મનઃ ॥
પુનર્લબ્ધૌ કથં તેન કથં તુષ્ટો મહેશ્વરઃ ॥
એતન્નો વિસ્તરાદ્બ્રૂહિ સૂતપુત્ર યથાતથમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
પુરાસીદ્બ્રાહ્મણો મિત્રં ભૃગુવંશકુલોદ્વહઃ ॥
ગરુડસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠા બાલભાવાદપિ પ્રભો

તસ્ય કન્યા પુરા જાતા માધવી નામ સંમતા ॥
રૂપૌદાર્યસમોપેતા સર્વલક્ષણલક્ષિતા

ન દેવી ન ચ ગન્ધર્વી નાસુરી ન ચ પન્નગી ॥
તાદૃગ્રૂપા મહાભાગા યાદૃશી સા સુમધ્યમા

અથ તસ્યા વરાર્થાય ગરુડં વિહગાધિપમ્ ॥
સ પ્રોવાચ પરં મિત્રં વિનયાવનતઃ સ્થિતઃ ॥

એતસ્યા મમ કન્યાયા વરં ત્વં વિહગાધિપ ॥
સદૃશં વીક્ષયસ્વાદ્ય યેન તસ્મૈ દદામ્યહમ્

॥ ગરુડ ઉવાચ ॥ ॥
મમ પૃષ્ઠં સમારુહ્ય સમસ્તં ક્ષિતિમંડલમ્ ॥
ત્વં ભ્રમસ્વ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ગૃહીત્વેમાં ચ કન્યકામ્

તતસ્તસ્યાઃ કુમાર્યા વૈ અનુરૂપં ગુણાન્વિતમ્ ॥
સ્વયં ચાહર ભર્તારમેષા મૈત્રી મમોદ્ભવા

॥ સૂત ઉવાચ ॥
એવમુક્તોઽથ વિપ્રઃ સ તત્ક્ષણાત્કન્યયા સહ ॥
આરૂઢો ગારુડં પૃષ્ઠં વરાર્થાય દ્વિજોત્તમાઃ

યંયં પશ્યતિ વિપ્રઃ સ કુમારં તરુણાકૃતિમ્ ॥
સ સ નો તસ્ય ચિત્તાંતે વર્તતેસ્મ કથંચન

કસ્યચિદ્રૂપમત્યુગ્રં ન કુલં ચ સુનિર્મલમ્ ॥
કુલં રૂપં ચ યસ્ય સ્યાત્તસ્ય નો ગુણસંચયઃ

યસ્ય વા ગુણસન્દોહસ્તસ્ય નો રૂપમુત્તમમ્ ॥
પક્ષપાતં ચ વિત્તં ચ તથાન્યદ્વરલક્ષણમ્

એવં વર્ષસહસ્રાંતે ભ્રમતસ્તસ્યભૂતલમ્ ॥
વિપ્રસ્ય પક્ષિનાથસ્ય વરાર્થાય દ્રિજોત્તમાઃ

કદાચિદથ તૌ શ્રાન્તૌ ભ્રમમાણાવિતસ્તતઃ ॥
ક્ષેત્રેઽત્રૈવ સમાયાતૌ વાસુદેવદિદૃક્ષયા

શ્વેતદ્વીપં સમાલોક્ય તથાન્યાં બદરીં શુભામ્ ॥
ક્ષીરોદં ચ સવૈકુણ્ઠં તથાન્યં તસ્ય સંશ્રયમ્

અથ તાભ્યાં મુનિર્દૃષ્ટો નારદો બ્રહ્મસંભવઃ ॥
સાંત્વપૂર્વં તદા પૃષ્ટો વિષ્ણું બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥

ક્વ દેવઃ પુંડરીકાક્ષઃ સાંપ્રતં વર્તતે મુને ॥
વિષ્ણુસ્થાનાનિ સર્વાણિ વીક્ષિતાનિ સમંતતઃ ॥
આવાભ્યાં સંપ્રહૃષ્ટાભ્યાં ન સંદૃષ્ટઃ સ કેશવઃ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
જલશાયિસ્વરૂપેણ યાવન્માસચતુષ્ટયમ્ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સ સંતિષ્ઠતિ સર્વદા

તસ્માત્તદ્દર્શનાર્થાય ગમ્યતાં તત્ર મા ચિરમ્ ॥
યેન સન્દર્શનં યાતિ દ્વાભ્યામપિ સ ચક્રધૃક્

અહમપ્યેવ તત્રૈવ પ્રસ્થિતસ્તસ્ય દર્શનાત્ ॥
પ્રસ્થિતશ્ચ ત્વયા યુકો દેવકાર્યેણ કેનચિત્

અથ તૌ પક્ષિવિપ્રેન્દ્રૌ સ ચ બ્રહ્મસુતો મુનિઃ ॥
પ્રાપ્તાઃ સર્વે સ્થિતો યત્ર જલશાયી જનાર્દનઃ

અથ દૃષ્ટ્વા મહત્તેજો વૈષ્ણવં દૂરતોઽપિ તમ્ ॥
બ્રાહ્મણં ગરુડઃ પ્રાહ નારદશ્ચ મુનીશ્વરઃ

અત્રૈવ ત્વં દ્વિજશ્રેષ્ઠ તિષ્ઠ દૂરેઽપિ તેજસઃ ॥
વૈષ્ણવસ્ય સુતાયુક્તઃ કલ્પાંતાગ્નિસમમ્ વ (?)

નો ચેત્સંપત્સ્યસે ભસ્મ પતંગ ઇવ પાવકમ્ ॥
સમાસાદ્ય નિશાયોગે મૂઢં ભાવં સમાશ્રિતઃ

આવાભ્યાં તત્પ્રસાદેન સોઢમેતત્સુદુઃસહમ્ ॥
ન કરોતિ શરીરાર્તિ તથાન્યદપિ કુત્સિતમ્

એવં તં બ્રાહ્મણં તત્ર મુક્ત્વા દૂરે સુતાન્વિતમ્ ॥
ગતૌ તૌ તત્ર સંસુપ્તસ્તોયે યત્ર જનાર્દનઃ

દિવ્યસ્તુતિપરૌ મૂર્ધ્નિ ધૃતહસ્તાંજલીપુટૌ ॥
પુલકાંકિતસર્વાંગાવાનન્દાશ્રુપ્લુતાનનૌ

ત્રિઃપરિકમ્ય તં દેવમષ્ટાંગં પ્રણતૌ હરિમ્॥
દૃષ્ટવન્તૌ ચ પાદાંતે સંનિવિષ્ટાં સમુદ્રજામ્

પાદસંવાહનાસક્તાં વિષ્ણુ વક્ત્રાહિતેક્ષણામ્॥
અથાપરાં વયોવૃદ્ધાં શ્વેતવસ્ત્રાવગુંઠિતામ્

સન્નિવિષ્ટાં તદભ્યાશે સમ્યગ્ધ્યાનપરાયણામ્ ॥
દ્વાદશાર્કપ્રભાયુક્તાં કૃશાંગીં પુલકાન્વિતામ્

અથ તૌ વિષ્ણુના હર્ષાદુભાવપિ પ્રહર્ષિતૌ ॥
સંભાષિતૌ ચ સંપૃષ્ટૌ યદર્થં ચ સમાગતૌ

॥ શ્રીનારદ ઉવાચ ॥ ॥
અહં હિ સુરકાર્યેણ સંપ્રાપ્યોઽત્ર તવાંતિકમ્ ॥
ગરુડો વૈ બ્રાહ્મણાય યન્માં પૃચ્છસિ કેશવ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
કચ્ચિત્ક્ષેમં મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વેષાં ત્રિદિવૌકસામ્ ॥
કચ્ચિન્નેંદ્રસ્ય સંજાતં ભયં દાનવસંભવમ્

યજ્ઞભાગં લભંતે સ્મ કચ્ચિદ્દેવાઃ સવાસવાઃ ॥
કચ્ચિન્ન દાનવઃ કશ્ચિદુત્કટોઽભૂદ્ધરાતલે

॥ શ્રીનારદ ઉવાચ ॥ ॥
સાંપ્રતં ધરણી પ્રાપ્તા ચતુર્વક્ત્રસ્ય સંનિધૌ ॥
રોરૂયમાણા ભારાર્તા દાનવૈઃ પીડિતા ભૃશમ્ ॥
પ્રોવાચ પદ્મજં તત્ર દુઃખેન મહતાઽન્વિતા

॥ ધરણ્યુવાચ ॥ ॥
કાલનેમિર્હતો યોઽસૌ વિષ્ણુનાપ્રભવિષ્ણુના ॥
ઉગ્રસેનસુતઃ કંસઃ સંભૂતઃ સ મહાસુરઃ

અરિષ્ટો ધેનુકઃ કેશી પ્રલમ્બોનામ ચાપરઃ ॥
તથાન્યા તુ મહારૌદ્રા પૂતના નામ રાક્ષસી

ઇતશ્ચેતશ્ચ ધાવદ્ભિર્દાનવૈરેભિરેવ ચ॥
વૃથા મે જાયતે પીડા તથાન્યૈરપિ દારુણૈઃ

ઊર્ધ્વબાહુસ્તથા જાતો મર્ત્યલોકે જનોઽધુના ॥
બહુત્વાન્ન પ્રમાતિ સ્મ કથંચિદ્ધિ મમોપરિ

ભારાવતરણં દેવ ન કરિષ્યસિ ચાશુ ચેત્ ॥
રસાતલં પ્રયાસ્યામિ તદાઽહં નાત્ર સંશયઃ

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા ॥
સંમંત્ર્ય વિબુધૈઃ સાર્ધં પ્રેષિતોઽહં તવાંતિકમ્

પ્રોક્તવ્યો ભગવાન્વાક્યં ત્વયા દેવો જનાર્દનઃ ॥
યથાઽવતીર્ય ભૂપૃષ્ઠે ભારમસ્યાઃ પ્રણાશયેત્

તસ્માદ્ભૂભિતલે દેવ કૃત્વા જન્મ સ્વયં વિભો ॥
ભારં નાશય મેદિન્યા એતદર્થ મિહાગતઃ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
એવં મુને કરિષ્યામિ સંમંત્ર્ય બ્રહ્મણા સહ ॥
ભારાવતરણં ભૂમેઃ સાકં દેવૈઃ સવાસવૈઃ

એવમુક્ત્વાઽથ તં વિષ્ણુર્નારદં મુનિપુંગવમ્ ॥
તતશ્ચ ગરુડં પ્રાહ ત્વં કિમર્થમિહાગતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સુપર્ણાખ્યમાહાત્મ્યે વિષ્ણુદર્શનમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાશીતિતમોઽધ્યાયઃ