સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.79

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્યૈવ દક્ષિણે ભાગે વાલખિલ્યૈઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
લિંગમસ્તિ સુવિખ્યાતં સર્વપાતકનાશનમ્

યમારાધ્ય ચ તૈઃ પૂર્વં શક્રામર્ષસમન્વિતૈઃ ॥
ગરુડો જનિતઃ પક્ષી ખ્યાતો વિષ્ણુરથોઽત્ર યઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કથં તેષાં સમુત્પન્નઃ શક્રસ્યોપરિ સૂતજ ॥
પ્રકોપો વાલખિલ્યાનાં સંજજ્ઞે ગરુડઃ કથમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
પુરા પ્રજાપતિર્દક્ષસ્તસ્મિન્ક્ષેત્રે સુશોભને ॥
ચકાર વિધિવદ્યજ્ઞં સંપૂર્ણવરદક્ષિણમ્

તતઃ શક્રાદયો દેવાઃ સહાયાર્થં નિમંત્રિતાઃ ॥
દક્ષેણ મુનયશ્ચૈવ તથા રાજર્ષયોઽમલાઃ

તથા વેદવિદો વિપ્રા યજ્ઞકર્મવિચક્ષણાઃ ॥
ગૃહસ્થાશ્રમિણો યે ચ યે ચારણ્યનિવાસિનઃ

અથ તે વાલખિલ્યાખ્યા મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ॥
એકાં સમિધમાદાય સાહાય્યાર્થં પ્રજાપતેઃ ॥
પ્રસ્થિતા યજ્ઞવાટં તં ભારાર્તાઃ ક્લેશસંયુતાઃ

અથ તેષાં સમસ્તાનાં માર્ગે ગોષ્પદમાગતમ્ ॥
જલપૂર્ણં સમાયાતમકાલજલદાગમે

તતસ્તરીતુ કામાસ્તે ક્લિશ્યમાના ઇતસ્તતઃ ॥
સમિદ્ભારશ્રમોપેતા દેવરાજેન વીક્ષિતાઃ

ગચ્છતા તેન માર્ગેણ મખે દક્ષપ્રજાપતેઃ ॥
તતશ્ચિરં સમાલોક્ય સ્મિતં કૃત્વા સ કૌતુકાત્ ॥
જગામાથ સમુલ્લંઘ્ય ઐશ્વર્યમદગર્વિતઃ

॥
તતસ્તે કોપસંયુક્તાઃ શક્રાદ્દૃષ્ટ્વા પરાભવમ્ ॥
નિવૃત્ય સ્વાશ્રમં ગત્વા ચક્રુર્મંત્રં સનિશ્ચયમ્

।
શાક્રં પદં સમાસાદ્ય યસ્માદેતેન પાપ્મના ॥
અતિક્રાંતા વયં સર્વે તસ્માત્પાત્યઃ સ સત્પદાત્

અન્યઃ શક્રઃ પ્રકર્તવ્યો મંત્રવીર્યસમુદ્ભવઃ ॥
આથર્વણૈર્મહાસૂક્તૈરાભિચારિકસંભવૈઃ

યેન વ્યાપાદ્યતે તેન શક્રોઽયં મદગર્વિતઃ ॥
મખમાહાત્મ્યસંપન્નઃ સ્વલ્પબુદ્ધિપરા ક્રમઃ

તતસ્તે શુચયો ભૂત્વા સ્કંદસૂક્તેન પાવકમ્ ॥
જુહુવુશ્ચ દિવારાત્રૌ ક્ષુરિકોક્તેન સોદ્યમાઃ

ગર્ભોપનિષદેનૈવ નીલરુદ્રૈર્દ્વિજોત્તમાઃ ॥
રુદ્રશીર્ષેણ કામ્યેન વિષ્ણુસૂક્તયુતેન ચં

નિધાય કલશં મધ્યે મંડલસ્યોદકાવૃતમ્ ॥
હોમાંતે તત્ર સંસ્પર્શં ચક્રુસ્તસ્ય જલૈઃ શુભૈઃ

એતસ્મિન્નંતરે શક્રઃ પ્રપશ્યતિ સુદારુણાન્ ॥
ઉત્પાતાનાત્મનાશાય જાયમાનાન્સમંતતઃ

વામો બાહુશ્ચ નેત્રં ચ મુહુઃ સ્ફુરતિ ચાસ્ય વૈ ॥
ન ચ પશ્યતિ નાસાગ્રં જિહ્વાગ્રં ચ તથા હનુમ્

શિરોહીનાં તથા છાયાં ગગને ભાસ્કરદ્વયમ્ ॥
અરુંધતીં ધ્રુવં ચૈવ ન ચ વિષ્ણુપદાનિ સઃ

ન ચ મંદં ન ચાકાશે સંસ્થિતાં સ્વર્ધુનીં હરિઃ ॥
સ્વપન્પશ્યતિ કૃષ્ણાંગીં નિત્યં નારીં ધૃતાયુધામ્

મુક્તકેશીં વિવસ્ત્રાં ચ કૃષ્ણદંતાં ભયાનકામ્ ॥
તાન્દૃષ્ટ્વા સ મહોત્પાતાન્દેવરાજો બૃહસ્પતિમ્

પપ્રચ્છ ભયસંત્રસ્તઃ કિમેતદિતિ મે ગુરો ॥
જાયંતે સુમહોત્પાતા દુર્નિમિત્તાનિ વૈ પૃથક્

કિં મે ભવિષ્યતિ પ્રાજ્ઞ વિનાશઃ સાંપ્રતં વદ ॥
કિં વા ત્રૈલોક્ય રાજ્યસ્ય કિં વા વિત્તાદિકસ્ય ચ

॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ॥ ॥
યે ત્વયા મદમત્તેન વાલખિલ્યા મહર્ષયઃ ॥
ઉલ્લંઘિતાઃ સ્થિતા માર્ગે ગોષ્પદં તર્ત્તુમિચ્છવઃ

તૈરેવાથર્વણૈર્મંત્રૈસ્ત્વકૃતેઽસ્તિ શચીપતે ॥
કૃતો હોમઃ સુસંપૂર્ણઃ કલશશ્ચાભિમંત્રિતઃ

યુષ્માકં સુવિનાશાય સર્વદેવાધિનાયકઃ ॥
ભવિષ્યતિ ન સંદેહો મંત્રૈરાથર્વણૈર્હરિઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સહસ્રાક્ષો ભયાન્વિતઃ ॥
દક્ષં ગત્વા ચ દીનાસ્યઃ પ્રોવાચ તદનંતરમ્

અસ્મન્નાશાય મુનિભિર્વાલખિલ્યૈઃ પ્રજાપતે ॥
પ્રોદ્યમો વિહિતઃ સમ્યક્છક્રસ્યાન્યસ્ય વૈ કૃતે

તાન્વારય સ્વયં ગત્વા યાવન્નો જાયતે પરઃ ॥
શક્રોઽસ્મદ્ધ્વંસનાર્થાય નાસ્તિ તેષામસાધ્યતા

અથ દક્ષો દ્રુતં ગત્વા શક્રાદ્યૈરમરૈર્વૃતઃ ॥
પ્રહસંસ્તાનુવાચેદં વિનયેન સમન્વિતઃ

કિમેતત્ક્રિયતે વિપ્રાઃ કર્મ રૌદ્રતમં મહત્ ॥
ત્રૈલોક્યં વ્યાકુલં યેન સર્વમેતદ્વ્યવસ્થિતમ્

અથ તે દક્ષમાલોક્ય સમાયાતં સ્વમાશ્રયમ્ ॥
સંમુખાશ્ચાભ્યયુસ્તૂર્ણં પ્રગૃહીતાર્ઘ્યપાણયઃ

અર્ઘ્યં દત્ત્વા યથાન્યાયં પૂજાં કૃત્વાથ ભક્તિતઃ ॥
પ્રોચુશ્ચ પ્રણતા ભૂત્વા સ્વાગતં તે પ્રજાપતે

આદેશો દીયતાં શીઘ્રં યદર્થમિહ ચાગતઃ ॥
અપિ પ્રાણપ્રદાનેન કરિષ્યામઃ પ્રિયં તવ

॥
॥ દક્ષ ઉવાચ ॥ ॥
એતદ્રૌદ્રતમં કર્મ સર્વદેવભયાવહમ્ ॥
ત્યાજ્યં યુષ્માભિરવ્યગ્રૈરેતદર્થમિહાગતઃ

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
વયં શક્રેણ તે યજ્ઞે સમાયાતાઃ સુભક્તિતઃ ॥
ઉલ્લંઘિતા મદોદ્રેકાત્કૃત્વા હાસ્યં મુહુર્મુહુઃ

શક્રોચ્છેદાય ચાસ્માભિઃ શકોઽન્યો વીર્યમંત્રતઃ ॥
પ્રારબ્ધઃ કર્તુમત્યુગ્રૈર્હોમાંતશ્ચ વ્યવસ્થિતઃ

તત્કથં મંત્રવીર્યં તત્ક્રિયતે મોઘમિત્યહો ॥
વેદોક્તં ચ વિશેષેણ તસ્માદત્ર વદ પ્રભો

ત્વમેવ યદિ શક્તઃ સ્યાદન્યથા કર્તુમેવ હિ ॥
કુરુષ્વ વા સ્વયં નાથ નાસ્માકં શક્તિરીદૃશી

॥ દક્ષ ઉવાચ ॥ ॥
સત્યમેતન્મહાભાગા યદ્યુષ્માભિઃ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
નાન્યથા શક્યતે કર્તું વેદમન્ત્રોદ્ભવં બલમ્

તદ્ય એષ કૃતો હોમો યુષ્માભિર્વેદમંત્રતઃ ॥
દેવરાજાર્થમવ્યગ્રૈઃ કલશશ્ચાભિમંત્રિતઃ

સોઽયં મદ્વચનાદ્રાજા ભવિષ્યતિ પતત્રિણામ્ ॥
તેજોવીર્યસમોપેતઃ શક્રાદપિ સુવીર્યવાન્

એતસ્ય દેવરાજસ્ય ક્ષંતવ્યં મમ વાક્યતઃ ॥
તત્કૃતં મૂઢભાવેન યદનેન વિચેષ્ટિતમ્

એવમુક્ત્વાથ તેષાં તં સહસ્રાક્ષં ભયાતુરમ્ ॥
દર્શયામાસ દક્ષસ્તુ વિનયાવનતં સ્થિતમ્

તેઽપિ દૃષ્ટ્વા સહસ્રાક્ષં વેપમાનં કૃતાંજલિમ્ ॥
પ્રોચુર્માઽતિક્રમં શક્ર બ્રાહ્મણાનાં કરિષ્યસિ

ભૂયો યદિ દિવેશાનામાધિપત્યં પ્રવાંછસિ ॥
અપિ મન્દોઽપિ મૂર્ખોઽપિ ક્રિયાહીનોઽપિ વા દ્વિજઃ ॥
નાવજ્ઞેયો બુધૈઃ ક્વાપિ લોકદ્વય મભીપ્સુભિઃ

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
અજ્ઞાનાદ્યદિ વા જ્ઞાનાદ્યન્મયા કુકૃતં કૃતમ્ ॥
તત્ક્ષંતવ્યં દ્વિજૈઃ સર્વૈર્વિશેષાદ્દક્ષ વાક્યતઃ

પ્રગૃહ્યતાં વરોઽસ્માકં યઃ સદા વર્તતે હૃદિ ॥
પ્રદાસ્યામિ ન સંદેહો નાદેયં વિદ્યતે મમ

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
અસ્મિન્કુણ્ડે નરો હોમં યઃ કુર્યાચ્છ્રદ્ધયાઽન્વિતઃ ॥
એતલ્લિંગં સમભ્યર્ચ્ય તસ્યાઽસ્તુ હૃદિ વાંછિતમ્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
એતલ્લિંગં સમભ્યર્ચ્ય યોઽત્ર હોમં કરિષ્યતિ ॥
કુંડેઽત્ર વાંછિતં સદ્યઃ સફલં સ હિ લપ્સ્યતે

નિષ્કામો વાઽથ સંપૂજ્ય લિંગમેતચ્છુભાવહમ્ ॥
પ્રયાસ્યતિ પરાં સિદ્ધિં ત્રિદશૈરપિ દુર્લભામ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા સહસ્રાક્ષો વાલખિલ્યાન્મુનીશ્વરાન્ ॥
ઐરાવતં સમારુહ્ય દક્ષયજ્ઞે તતો ગતઃ

દક્ષોઽપિ વિધિવદ્યજ્ઞં ચકાર દ્વિજસત્તમાઃ ॥
સંહૃષ્ટૈર્વાલખિલ્યૈસ્તૈરુપવિષ્ટૈઃ સમીપતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહ વાલખિલ્યાશ્રમમાહાત્મ્યકથનંનામૈકોનાશીતિતમોઽધ્યાયઃ