સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.77

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તં તત્ર તૌ પરમેશ્વરૌ ॥
ઉમામહેશ્વરૌ સૂત હરિશ્ચન્દ્રેણ ભૂભુજા

કૃતૌ કથયસીત્યેવં વેદિમધ્યં સમાશ્રિતૌ ॥
ઉતાન્યૌ સ્થાપિતૌ તત્ર ચમત્કારપુરાંતિકમ્

વેદિમધ્યગતૌ નિત્યં પાર્વતીપરમેશ્વરૌ ॥
એતત્સંશ્રૂયતે સૂત વિવાહઃ પ્રાગભૂત્તયોઃ ॥
ઓષધિપ્રસ્થમાસાદ્ય પુરં હિમ વતઃ પ્રિયમ્

અત્ર નઃ સંશયો જાતઃ શ્રદ્ધેયમપિ તે વચઃ॥
શ્રુત્વા કિં વા ભ્રમસ્તેઽયં કિં વાઽસ્માકં પ્રકીર્તય

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
નાસ્માકં વિભ્રમો જાતો યુષ્માકં તુ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
પરં યત્કારણં કૃત્સ્નં તદ્બ્રવીમિ નિબોધ્યતામ્

ય એષ ઓષધિપ્રસ્થે વિવાહઃ પ્રાગભૂ ત્તયોઃ ॥
ઉમાત્રિનેત્રયો રમ્યઃ સર્વદેવપ્રમોદકૃત્

વૈવસ્વતેઽન્તરે પૂર્વં સંજાતો દ્વિજસત્તમાઃ ॥
સપ્તમસ્ય તુ વિખ્યાતો યુષ્માકં વિદિતોઽત્ર યઃ

હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે યશ્ચોદ્વાહસ્તયોરભૂત્ ॥
સ્વાયંભુવમનોરાદ્યે સ સંજાતઃ સુવિસ્તરઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
વિવાહ ઓષધિપ્રસ્થે યઃ પુરા સમભૂત્તયોઃ ॥
પાર્વતીહરયોઃ સૂત સોઽસ્માભિર્વિસ્તરાચ્છ્રુતઃ

હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે દક્ષયજ્ઞે મનોહરે ॥
વિવાહો વૃષયાનસ્ય મનૌ સ્વાયંભુવે પુરા

સોઽસ્માકં કીર્તનીયશ્ચ ત્વયા સૂતકુલોદ્વહ ॥
વિસ્તરેણ યથા વૃત્તઃ એતન્ન કૌતુકં પરમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અત્ર વઃ કીર્તયિષ્યામિ સર્વપાતકનાશનમ્ ॥
વિવાહસમયં સમ્યગ્દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ

બ્રહ્મણો દક્ષિણાંગુષ્ઠાદ્દક્ષઃ પ્રાચેતસોઽભવત્ ॥
શતાનિ પઞ્ચ કન્યાનાં તસ્ય જાતાનિ ચ દ્વિજાઃ

તાસાં જ્યેષ્ઠતમા સાધ્વી સતીનામ શુચિસ્મિતા ॥
બભૂવ કન્યકા સર્વૈર્ગુણૈર્યુક્તાઽઽયતેક્ષણા ।

ન દેવી ન ચ ગંધર્વી નાસુરી ન ચ નાગજા ॥
તાદૃગ્રૂપાઽભવચ્ચાન્યા યાદૃશી સા સુમધ્યમા

અથ તાં પ્રદદૌ દક્ષઃ પત્ન્યર્થં શૂલ પાણયે ॥
પ્રાર્થિતાં બહુશો યત્નાત્સસ્પૃહાય સ્પૃહાન્વિતામ્ ॥।૬॥
તતઃ પુણ્યતમં ક્ષેત્રં કન્યાદાનસ્ય સ ક્ષમમ્ ॥
સંધ્યાય સસુતામાત્યઃ સભૃત્યઃ સમુપસ્થિતઃ

તતશ્ચોદ્વાહયોગ્યાનિ વસુનિ વિવિધાન્યપિ ॥
આનયામાસ ભૂરીણિ માંગલ્યાનિ વિશેષતઃ

અથ ચૈત્રસ્ય શુક્લસ્ય નક્ષત્રે ભગદૈવતે ॥
ત્રયોદશ્યાં દિને ભાનોઃ સમાયાતો મહેશ્વરઃ

સર્વૈઃ સુરગણૈઃ સાર્ધં દેવવિષ્ણુપુરઃસરૈઃ॥
આદિત્યૈર્વસુભી રુદ્રૈરશ્વિભ્યાં ચ તથાઽપરૈઃ

સિદ્ધૈઃ સાધ્યગણૈર્ભૂતૈઃ પ્રેતૈર્વૈનાયકૈસ્તથા ॥
ગન્ધર્વૈશ્ચારણૌઘૈશ્ચ ગુહ્યકૈર્યક્ષરાક્ષસૈઃ

એતસ્મિન્નંતરે દક્ષઃ સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ ॥
પ્રયયૌ સંમુખસ્તસ્ય યુક્તઃ સર્વૈઃ સુહૃદ્ગણૈઃ

વાદ્યમાનૈર્મહાવાદ્યૈઃ સૂતમાગધબન્દિભિઃ ॥
પઠદ્ભિઃ સર્વતોઽનેકૈર્ગાયદ્ભિર્ગાયનૈસ્તથા

તતઃ સર્વે સુરાસ્તત્ર સ્વયં દક્ષેણ પૂજિતાઃ ॥
યથાશ્રેષ્ઠં યથાજ્યેષ્ઠમુપવિષ્ટા યથાક્રમમ્ ॥
પરિવાર્યાખિલાં વેદિં મંડપાંતરવર્તિનીમ્

તતઃ પિતામહં પ્રાહ દક્ષઃ પ્રીતિપુરઃસરમ્ ॥
પ્રણિપત્ય ત્વયા કર્મ કાર્યં વૈવાહિકં વિભોઃ

સ્વયમેવ સુતાઽસ્માકં યેન સ્યાત્સુભગા સતી ॥
પુત્ર પૌત્રવતી નિત્યં સુશીલા પતિવલ્લભા

બાઢમિત્યેવ સોઽપ્યુક્ત્વા પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના ॥
સમુત્થાય તતશ્ચક્રે કૃત્યમર્હણપૂર્વકમ્

સંપ્રદાનક્રિયાં કૃત્વા તત્રૈવ વિધિપૂર્વકમ્ ॥
તતો હસ્તગ્રહં તાભ્યાં મિથશ્ચક્રે યથાક્રમમ્ ॥
માતૄણાં પુરતો વેધાઃ સતીશાભ્યાં યથોચિતમ્

અથ વેદિં સમાસાદ્ય ગૃહ્યોક્તવિધિનાઽખિલમ્ ॥
અગ્નિકાર્યં યથોદ્દિષ્ટં ચકારાથ સુવિસ્તરમ્

યથાયથા સ રમ્યાણિ વીક્ષતેંઽગાનિ કૌતુકાત્ ॥
સત્યાઃ પિતામહો હૃષ્ટઃ કામાર્તોઽભૂત્તથાતથા

તેનૈકં વદનં મુક્ત્વા તસ્યા વસ્ત્રાવગુંઠિતમ્ ॥
વીક્ષિતાઽતિસ્મરાર્તેન યથા કશ્ચિન્ન બુદ્ધ્યતે

ન શંભોર્લજ્જયા વક્ત્રં પ્રત્યક્ષં સ વ્યલોકયત્ ॥
ન ચ સા લજ્જયાવિષ્ટા કરોતિ પ્રકટં મુખમ્

તતસ્તદ્દર્શનાર્થાય સ ઉપાયં વ્યલો કયત્ ॥
ધૂમદ્વારેણ કામાર્તશ્ચકાર ચ તતઃ પરમ્

આર્દ્રેંધનાનિ ભૂરીણિ ક્ષિપ્ત્વાક્ષિત્વા વિભાવસૌ ॥
સ્વલ્પાજ્યાહુતિવિન્યાસાદાર્દ્રદ્રવ્યોદ્ભવ સ્તથા

એતસ્મિન્નંતરે ધૂમઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ સમંતતઃ ॥
તાદૃગ્યેન તમોભૂતં વેદિમૂલં વિનિર્મિતમ્

તતો ધૂમાકુલેનેત્રે ભગવાંસ્ત્રિપુ રાન્તકઃ ॥
હસ્તાભ્યાં છાદયામાસ યેઽન્યે તત્ર વ્યવસ્થિતાઃ

તતો વસ્ત્રં સમુત્ક્ષિપ્ય સતીવક્ત્રં પિતામહઃ ॥
વીક્ષયામાસ કામાર્તઃ પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના

તસ્ય રેતઃ પ્રચસ્કન્દ તતસ્તદ્વીક્ષણાદ્દ્રુતમ્ ॥
પતિતં ચ ધરાપૃષ્ઠે તુષારચયસંનિભમ્ ॥ ૩૮
તતશ્ચ સિકતૌઘેના તત્ક્ષણાત્પદ્મસંભવઃ ॥
છાદયામાસ તદ્રેતો યથા કશ્ચિન્ન બુદ્ધ્યતે

અથ તદ્ભગવાઞ્ચ્છંભુર્જ્ઞાત્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા ॥
રેતોઽવસ્કન્દનાત્તસ્ય કોપાદેતદુવાચ હ

કિમેતદ્વિહિતં પાપ ત્વયા કર્મ વિગર્હિતમ્ ॥
નૈવાર્હા મમ કાન્તાયા વક્ત્રવીક્ષાઽનુરાગતઃ

ત્વં વેત્સિ શંકરેણૈતત્કર્મજાલં ન વિંદિતમ્॥
ત્રૈલોક્યેઽપિ મયાઽપ્યસ્તિ ગૂઢં તત્સ્યાત્કથં વિધે॥
યત્કિઞ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ જંગમં સ્થાવરં તથા ॥
તસ્યાહં મધ્યગો મૂઢ તૈલં યદ્વત્તિલાંતગમ્

તસ્માત્સ્પૃશ નિજં શીર્ષં બ્રહ્મન્નેતદસંશયમ્॥
યાવદેવં ગતે બ્રહ્મા શિરઃ સ્પૃશતિ પાણિના ॥
તાવત્તત્ર સ્થિતઃ સાક્ષાત્તદ્રૂપો વૃષવાહનઃ

તતો લજ્જાપરીતાંગઃ સ્થિતશ્ચાધોમુખો દ્વિજાઃ ॥
ઇન્દ્રાદ્યૈરમરૈઃ સર્વૈઃ સહિતઃ સર્વતઃ સ્થિતૈઃ

અથાઽસૌ લજ્જયાવિષ્ટઃ પ્રણિપત્ય મહેશ્વરમ્ ॥
પ્રોવાચ ચ સ્તુતિં કૃત્વા ક્ષમ્યતાં ક્ષમ્યતામિતિ

અસ્ય પાપસ્ય શુદ્ધ્યર્થં પ્રાય શ્ચિત્તં વદ પ્રભો ॥
નિગ્રહં ચ યથાન્યાયં યેન પાપં પ્રયાતિ મે

॥ શ્રીભગવાનુવાચ॥ ॥
અનેનૈવ તુ રૂપેણ મસ્તકસ્થેન વૈ તતઃ ॥
તપઃ કુરુ સમાધિસ્થો મમારાધનતત્પરઃ

ખ્યાતિં યાસ્યતિ સર્વત્ર નામ્ના રુદ્રશિરઃ ક્ષિતૌ ॥
સાધકઃ સર્વકૃત્યાનાં તેજોભાજાં દ્વિજન્મ નામ્

માનુષાણામિદં કૃત્યં યસ્માચ્ચીર્ણં ત્વયાઽઽધુના ॥
તસ્માત્ત્વં માનુષો ભૂત્વા વિચરિષ્યસિ ભૂતલે । ૬.૭૭.૫૦ ॥
યસ્ત્વાં ચાનેન રૂપેણ દૃષ્ટ્વા પૃચ્છાં કરિષ્યતિ ॥
કિમેતદ્બ્રહ્મણો મૂર્ધ્નિ ભગવાંસ્ત્રિપુરાંતકઃ

તતસ્તે ચેષ્ટિતં સર્વં કૌતુકાચ્ચ શૃણોતિ યઃ ॥
પરદારકૃતાત્પાપાત્તતો મુક્તિં પ્રયાસ્યતિ

યથાયથા જનસ્ત્વેતત્કૃત્યં તે કીર્તયિષ્યતિ ॥
તથાતથા વિશુદ્ધિસ્તે પાપસ્યાસ્ય ભવિષ્યતિ

એતદેવ હિ તે બ્રહ્મન્પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રકીર્તિતમ્॥
જનહાસ્યકરં લોકે તવ ગર્હાકરં પરમ્

એતચ્ચ તવ વીર્યં તુ પતિતં વેદિમધ્યગમ્ ॥
કામાર્તસ્ય મયા દૃષ્ટં નૈતદ્વ્યર્થં ભવિષ્યતિ

યાવન્માત્રૈઃ પરિસ્પૃષ્ટમેતત્સૈકતરેણુભિઃ ॥
તાવન્માત્રા ભવિષ્યંતિ મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ

વાલખિલ્યા ઇતિ ખ્યાતાઃ સર્વેંઽગુષ્ઠપ્રમાણકાઃ ॥
તપોવીર્યસમોપેતાઃ શાપાનુગ્રહકારકાઃ

એતસ્મિન્નંતરે તસ્માદ્વેદિમધ્યાચ્ચ તત્ક્ષણાત્ ॥
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ॥
અંગુષ્ઠકપ્રમાણાનિ નિષ્ક્રાન્તાનિ દ્વિજોત્તમાઃ

તતસ્તે પ્રણિપત્યોચ્ચૈઃ પ્રોચુર્દેવં પિતામહમ્ ॥
સ્થાનં દર્શય નસ્તાત તપોઽર્થં કલિવર્જિતમ્

॥ પિતામહ ઉવાચ ॥ ॥
અસ્મિન્ક્ષેત્રે મયા સાર્ધં કુરુધ્વં પુત્રકાસ્તપઃ ॥
ગમિષ્યથ પરાં સિદ્ધિં યેન લોકે સુદુર્લભામ્

તે તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય કૃત્વા તત્રાશ્રમં શુભમ્ ॥
વાલખિલ્યાસ્તપશ્ચક્રુઃ સંસિદ્ધિં ચ પરાં ગતાઃ

અથ બ્રહ્માપિ તત્કર્મ સર્વં વૈવાહિકં ક્રમાત્ ॥
સમાપ્તિમનયત્પ્રોક્તં યચ્છ્રુતૌ તેન ચ સ્વયમ્

પતત્સુ પુષ્પવર્ષેષુ સમન્તાદ્ગગનાંગણાત્ ॥
વાદ્યમાનેષુ વાદ્યેષુ ગીય માનૈશ્ચગીતકૈઃ

પઠત્સુ વિપ્રમુખ્યેષુ નૃત્યમાનાસુ રાગતઃ ॥
રંભાદિષુ પુરન્ધ્રીષુ દેવાનાં દૃઙ્મનોહરમ્

એવં મહોત્સવો જજ્ઞે તત સ્તુંબુરુપૂર્વકૈઃ ॥
ગીયમાનેષુ ગીતેષુ યથાપૂર્વં ત્રિવિષ્ટપે

અથ કર્માવસાને સ ભગવાંસ્ત્રિપુરાંતકઃ ॥
પ્રોવાચ પદ્મજં ભક્ત્યા દક્ષિણાં તે દદામિ કિમ્

વૈવાહિકી સુરશ્રેષ્ઠ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભા ॥
બ્રૂહિ શીઘ્રં મહાભાગ નાદેયં વિદ્યતે મમ

॥ પિતામહ ઉવાચ ॥ ॥
અનેનૈવ તુ રૂપેણ વેદ્યામસ્યાં સુરેશ્વર ॥
ત્વયા સ્થેયં સદૈવાત્ર નૃણાં પાપવિશુદ્ધયે

યેન તે સન્નિધૌ કૃત્વા સ્વાશ્રમં શશિશેખર ॥
તપઃ કરોમિ નાશાય પાપસ્યાસ્ય મહત્તમમ્

ચૈત્રશુક્લત્રયોદશ્યાં નક્ષત્રે ભગદૈવતે ॥
સૂર્યવારેણ યો ભક્ત્યા વીક્ષયિષ્યતિ માનવઃ ॥
તદૈવ તસ્ય પાપાનિ પ્રયાસ્યન્તિ ચ સંક્ષયમ્

યા નારી દુર્ભગા વન્ધ્યા કાણા રૂપવિવર્જિતા ॥
સાઽપિ ત્વદ્દર્શનાદેવ ભવિષ્યતિ સુરૂપધૃક્ ॥
પ્રજાવતી સુભોગાઢ્યા સુભગા નાત્ર સંશયઃ

॥ મહેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
હિતાય સર્વલોકાનાં વેદ્યામસ્યાં વ્યવસ્થિતઃ ॥
સ્થાસ્યામિ સહિતઃ પત્ન્યા સત્યાત્વ દ્વચનાદ્વિધે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં સ ભગવાંસ્તત્ર સભાર્યો વૃષભધ્વજઃ ॥
વિદ્યતે વેદિમધ્યસ્થો લોકાનાં પાપનાશનઃ ૦

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં યથા તસ્ય પુરાઽભવત્ ॥
વિવાહો વૃષનાથસ્ય મનૌ સ્વાયંભુવે દ્વિજાઃ

વિવાહસમયે પ્રાપ્તે પ્રારમ્ભે વા શૃણોતિ યઃ ॥
એતદાખ્યાનમવ્યગ્રં સંપૂજ્ય વૃષભધ્વજમ્ ॥
તસ્યાઽવિઘ્નં ભવેત્સર્વં કર્મ વૈવાહિકં ચ યત્

કન્યા ચ સુખસૌભાગ્ય શીલાચારગુણાન્વિતા ॥
તથા સ્યાત્પુત્રિણી સાધ્વી પતિવ્રતપરાયણા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખંડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે હરાશ્રયવેદિકામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ સપ્તસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ