સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.66

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તથા તત્રાસ્તિ વિખ્યાતં રામહ્રદ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥
યત્ર તે પિતરસ્તેન રુધિરેણ પ્રતર્પિતાઃ

તત્ર ભાદ્રપદે માસિ યોઽમાવાસ્યામવાપ્ય ચ ॥
પિતૄન્સંતર્પયેદ્ભક્ત્યા સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
અત્યાશ્ચર્યમિદં સૂત યદ્બ્રવીષિ મહામતે ॥
યત્તેન પિતરસ્તત્ર રુધિરેણ પ્રતર્પિતાઃ

પિતૃણાં તર્પણાર્થાય મેધ્યાઃ સંકીર્તિતા બુધૈઃ ॥
પદાર્થા રુધિરં પ્રોક્તં રાક્ષસાનાં પ્રતર્પણે

શ્રુતિસ્મૃતિવિરુદ્ધં ચ કર્મ સદ્ભિર્વિગર્હિતમ્ ॥
જામદગ્ન્યેન તચ્ચીર્ણં કસ્માત્સૂત વદસ્વ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ॥ ॥
તેન કોપવશાત્કર્મ પ્રતિજ્ઞાં પરિરક્ષતા ॥
તત્કૃતં તર્પિતા યેન પિતરો રુધિરેણ તે

પિતા તસ્ય પુરા વિપ્રા જમદગ્નિર્નિપાતિતઃ ॥
ક્ષત્રિયેણ સ્વધર્મસ્થો વિના દોષં દ્વિજોત્તમાઃ

તતઃ કોપપરીતેન તેન પ્રોક્તં મહાત્મના ॥
રક્તેન ક્ષત્રિયોત્થેન સંતર્પ્યાઃ પિતરો મયા

એતસ્માત્કારણાત્તેન રુધિરેણ મહાત્મના ॥
પિતરસ્તર્પિતા સમ્યક્તિલમિશ્રેણ ભક્તિતઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
જમદગ્નિર્હતઃ કસ્માત્ક્ષત્રિયેણ મહામુનિઃ ॥
કિંનામા સ ચ ભૂપાલો વિસ્તરાદ્વદ સૂત તત્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઋચીકતનયઃ પૂર્વં જમદગ્નિરિતિ સ્મૃતઃ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે તત્રાસીદ્દગ્ધકલ્મષઃ

ચત્વારસ્તસ્ય પુત્રાશ્ચ બભૂવુર્ગુણસંયુતાઃ ॥
જઘન્યોઽપિ ગુણજ્યેષ્ઠસ્તેષાં રામો બભૂવ હ

કદાચિદ્વસતસ્તસ્ય જમદગ્નેર્મહાવને ॥
પુત્રેષુ કન્દમૂલાર્થં નિર્ગતેષુ વનાદ્બહિઃ

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તો હૈહયાધિપતિર્બલી ॥
સહસ્રાર્જુન ઇત્યેવ વિખ્યાતો યો મહીતલે

મૃગલિપ્સુર્વને તસ્મિન્ભ્રમમાણ ઇતસ્તતઃ ॥
શ્રમાર્તો વૃષરાશિસ્થે ભાસ્કરે દિનમધ્યગે

તતસ્તમાશ્રમં દૃષ્ટ્વા નાનાદ્રુમ સમાકુલમ્ ॥
ચતુરંગેન સૈન્યેન સહિતઃ પ્રવિવેશ હ ॥।૬॥
અથાપશ્યત્સ તત્રસ્થં જમદગ્નિં મહામુનિમ્ ॥
ઉપવિષ્ટં કૃતસ્નાનં દેવાર્ચનપરાયણમ્॥।૭॥
અથ તં પાર્થિવં દૃષ્ટ્વા સ મુનિસ્તુષ્ટિસંયુતઃ ॥
અર્ઘં દત્ત્વા યથાન્યાયં સ્વાગતેનાભિનંદ્ય ચ

સોઽપિ તં પ્રણિપત્યોચ્ચૈર્વિનયેન સમન્વિતઃ ॥
પ્રતિસંભાષયામાસ કુશલં પર્યપૃચ્છત

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
કચ્ચિત્તે કુશલં વિપ્ર પુત્રશિષ્યાન્વિતસ્ય ચ ॥
સાગ્નિહોત્ર કલત્રસ્ય પરિવારયુતસ્ય ચ

અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં સફલં ચ મે ॥
યત્ત્વં તપોનિધિર્દૃષ્ટઃ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ

એવમુક્ત્વા સ રાજર્ષિર્વિશ્રમ્ય સુચિરં તતઃ ॥
પીત્વાપસ્તમુવાચેદં પ્રણિપત્ય મહામુનિમ્

અનુજ્ઞાં દેહિ મે બ્રહ્મન્પ્રયાસ્યામિ નિજં ગૃહમ્॥
મમ કૃત્યં સમાદેશ્યં યેન તે સ્યાત્પ્રયોજનમ્

॥ જમદગ્નિરુવાચ ॥ ॥
દેવતાર્ચનવેલાયાં ત્વં મે ગૃહમુપાગતઃ ॥
મનોરથ ઇવ ધ્યાતઃ સર્વદેવમયોઽતિથિઃ

તસ્માન્મેઽસ્તિ પરા પ્રીતિર્ભક્તિશ્ચ નૃપસત્તમ ॥
તત્કુરુષ્વ મયા દત્તં સ્વહસ્તેનૈવ ભોજનમ્

રાજા વા બ્રાહ્મણો વાથ શૂદ્રો વાપ્યંત્યજોઽપિ વા ॥
વૈશ્વદેવાન્તસંપ્રાપ્તઃ સોઽતિથિઃ સ્વર્ગસંક્રમઃ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
મમૈતે સૈનિકા બ્રહ્મઞ્છતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥
તૈરભુક્તૈઃ કથં ભોક્તું યુજ્યતે મમ કીર્તય

॥ જમદગ્નિરુવાચ ॥ ॥
સર્વેષાં સૈનિકાનાં તે સંપ્રદાસ્યામિ ભોજનમ્ ॥
નાત્ર ચિંતા ત્વયા કાર્યા મુનિર્નિષ્કિંચનો હ્યહમ્

યૈષા પશ્યતિ રાજેંદ્ર ધેનુર્બદ્ધા મમાંતિકે ॥
એષા સૂતે મનોભીષ્ટં પ્રાર્થિતા સર્વદૈવ હિ ॥ ૨૯ । ॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતશ્ચ કૌતુકાવિષ્ટઃ સ નૃપો દ્વિજસત્તમાઃ ॥
બાઢમિત્યેવ સંપ્રોચ્ય તસ્મિન્નેવાશ્રમે સ્થિતઃ

તતઃ સંતર્પ્ય દેવાંશ્ચ પિતૄંશ્ચ તદનંતરમ્ ॥
પૂજયિત્વા હવિર્વાહં બ્રાહ્મણાંશ્ચ તતઃ પરમ્

ઉપવિષ્ટસ્તતઃ સાર્ધં સર્વૈર્ભૃત્યૈર્બુભુક્ષિતૈઃ ॥
શ્રમાર્તૈર્વિસ્મયાવિષ્ટૈઃ કૃતે તસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ

તતઃ સ પ્રાર્થયામાસ તાં ધેનું મુનિસત્તમઃ ॥
યો યત્પ્રાર્થયતે દેહિ ભોજ્યાર્થં તસ્ય તચ્છુભે

તતઃ સા સુષુવે ધેનુરન્નમુચ્ચાવચં શુભમ્ ॥
પક્વાન્નં ચ વિશેષેણ ચિત્તાહ્લાદકરં પરમ્

તતઃ ખાદ્યં ચ ચવ્યં ચ લેહ્યં ચોષ્યં તથૈવ ચ ॥
વ્યંજનાનિ વિચિત્રાણિ કષાયકટુકાનિ ચ ॥
અમ્લાનિ મધુરાણ્યેવ તિક્તાનિ ગુણવંતિ ચ

એવં પ્રાપ્ય પરાં તૃપ્તિં તયા ધેન્વા સ ભૂપતિઃ ॥
સેવકૈઃ સબલૈઃ સાર્ધ મન્નૈરમૃતસંભવૈઃ

તતો ભુક્ત્યવસાને તુ પ્રાર્થયામાસ ભૂપતિઃ ॥
તાં ધેનું વિસ્મયાવિષ્ટો જમદગ્નિં મહામુનિમ્

કામધેનુરિયં બ્રહ્મન્નાર્હારણ્યનિવાસિનામ્ ॥
મુનીનાં શાન્તચિત્તાનાં તસ્માદ્યચ્છ મમ સ્વયમ્

યેનાઽકરાન્કરોમ્યદ્ય લોકાંસ્તસ્યાઃ પ્રભાવતઃ ॥
સાધયામિ ચ દુર્ગસ્થાઞ્છત્રૂન્ભૂરિબલાન્વિતાન્

એવં કૃતે તવ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ચ સદ્યશઃ ॥
ઇહ લોકે પરે ચૈવ તસ્માત્કુરુ મયોદિતમ્

॥
॥ જમદગ્નિરુવાચ ॥ ॥
હોમધેનુરિયં રાજન્મમૈકા પ્રાણસંમતા ॥
અદેયા સર્વદા પૂજ્યા તસ્માન્નાર્હસિ યાચિતુમ્

॥ રાજોવાચ ।૧ ॥
અહં શતસહસ્રં તે યચ્છામ્યસ્યાઃ કૃતે દ્વિજ ॥
ધેનૂનામપરં વિત્તં યાવન્માત્રં પ્રવાંછસિ

॥ જમદગ્નિરુવાચ ॥ ॥
અવિક્રેયા મહારાજ સામાન્યાપિ હિ ગૌઃ સ્મૃતા ॥
કિં પુનર્હોમધેનુર્યા પ્રભાવૈરીદૃશૈર્યુતા

વિમોહાદ્બ્રાહ્મણો યો ગાં વિક્રીણાતિ ધનેચ્છયા ॥
વિક્રીણાતિ ન સન્દેહઃ સ નિજાં જનનીમિહ

સુરાં પીત્વા દ્વિજં હત્વા દ્વિજાનાં નિષ્કૃતિઃ સ્મૃતા ॥
ધેનુવિક્રયકર્તૄણાં પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
યદિ યચ્છસિ નો વિપ્ર સામ્ના ધેનુમિમાં મમ ॥
બલાદપિ હરિષ્યામિ તસ્માત્સામ્ના પ્રદીયતામ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા કોપસંયુક્તો જમદગ્નિર્દ્વિજોત્તમાઃ ॥
અસ્ત્રમસ્ત્રમિતિ પ્રોચ્ય સમુત્તસ્થૌ સભાતલાત્

તતસ્તે સેવકાસ્તસ્ય નૃપતેશ્ચિત્તવેદિનઃ ॥
અપ્રાપ્તશસ્ત્રં તં વિપ્રં નિજઘ્નુર્નિશિતાયુધૈઃ

તસ્યૈવં વધ્યમાનસ્ય જમદગ્નેર્મહાત્મનઃ ॥
રેણુકાખ્યા પ્રિયા ભાર્યા પપાતોપરિ દુઃખિતા ॥

સાઽપિ નાનાવિધૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ ખણ્ડિતા વરવર્ણિની ॥
આયુઃશેષતયા પ્રાણૈર્ન કથંચિદ્વિયોજિતા

એવં હત્વા સ વિપ્રેન્દ્રં જમદગ્નિં મહીપતિઃ ॥
તાં ધેનું કાલયામાસ યત્ર માહિષ્મતી પુરી

અથ સા કાલ્યમાના ચ ધેનુઃ કોપસમન્વિતા ॥
જમદગ્નિં હતં દૃષ્ટ્વા રરમ્ભ કરુણં મુહુઃ

તસ્યાઃ સંરમ્ભમાણાયા વક્ત્રમાર્ગેણ નિર્ગતાઃ ॥
પુલિન્દા દારુણા મેદાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

નાનાશસ્ત્રધરાઃ સર્વે યમદૂતા ઇવાપરાઃ ॥
પ્રોચુસ્તાં સાદરં ધેનુમાજ્ઞાં દેહિ દ્રુતં હિ નઃ

સાઽબ્રવીદ્ધન્યતામેતદ્ધૈહયાધિપતેર્બલમ્ ॥
અથ તૈઃ કોપસંયુક્તૈર્દારુણૈર્મ્લેચ્છજાતિભિઃ ॥
વિનાશયિતુમારબ્ધં શિતૈઃ શસ્ત્રૈર્નિરર્ગલમ્ ॥ ૫૫ ।૧
ન કશ્ચિત્પુરુષસ્તેષાં સમ્મુખોઽપ્યભવદ્રણે ॥
કિં પુનઃ સહસા યોદ્ધું ભયેન મહતાન્વિતઃ

અથ ભગ્નં બલં દૃષ્ટ્વા વધ્યમાનં સમંતતઃ ॥
પુલિન્દૈર્દારુણાકારૈઃ પ્રોચુસ્તં મન્ત્રિણો નૃપમ્

તેજોહાનિઃ પરા તેઽદ્ય જાતા બ્રહ્મવધાદ્વિભો ॥
તસ્માદ્ધેનું પરિત્યજ્ય ગમ્યતાં નિજમંદિરમ્

યાવન્નાગચ્છતે તસ્ય રામોનામ સુતો બલી ॥
નો ચેત્તેન હતોઽત્રૈવ સબલો વધમેષ્યસિ

નૈષા શક્યા બલાન્નેતું કામધેનુર્મહોદયા ॥
શક્તિરૂપા કરોત્યેવં યા સૃષ્ટિં સ્વયમેવ હિ

તતઃ સ પાર્થિવો ભીતસ્તેષાં વાક્યાદ્વિશેષતઃ ॥
જગામ હિત્વા તાં ધેનું સ્વસ્થાનં હતસેવકઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જમદગ્નિવધવર્ણનંનામ ષટ્ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ