સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.65

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તથાન્યદપિ તત્રાસ્તિ તડાગં દેવનિર્મિતમ્ ॥
યત્રાનર્તો નૃપઃ સિદ્ધઃ સુહયો નામ નામતઃ

તેનૈવ ભૂભુજા તત્ર લિંગં સંસ્થાપિતં શુભમ્ ॥
આનર્તેશ્વરસંજ્ઞં ચ સર્વ સિદ્ધિપ્રદં નૃણામ્

તત્રાંગારકષષ્ઠ્યાં યસ્તડાગે સ્નાનમાચરેત્ ॥
સ પ્રાપ્નોતિ નરઃ સિદ્ધિં યથાઽઽનર્તાધિપેન ચ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કથં સિદ્ધિસ્તુ સંપ્રાપ્તા આનર્તેન મહાત્મના ॥
સર્વં કથય તત્સૂત સર્વં વેત્સિ ન સંશયઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
આનર્તઃ સુહયો નામ પુરાસીત્પૃથિવીપતિઃ ॥
સર્વારિભિર્હતો યુદ્ધે પલાયનપરાયણઃ ॥
ઉચ્છિષ્ટો મ્લેચ્છસંસ્પૃષ્ટ એકાકી બહુભિર્વૃતઃ

અથ તસ્ય કપાલં ચ કાપાલિક વ્રતાન્વિતઃ ॥
જગૃહે નિજકર્માર્થં જ્ઞાત્વા તં વીરસંભવમ્

આનર્તેશ્વરસાંનિધ્યે વસમાનો વને સ્થિતઃ ॥
સ રાત્રૌ તેન તોયેન સર્વદેવમયેન ચ ॥

તડાગોત્થેન સંપૂર્ણં રાત્રૌ કૃત્વા પ્રમુંચતિ ॥
આસીત્પૂર્વં વણિઙ્નામ્ના સિદ્ધસેન ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
ધની ભૃત્યસમોપેતઃ સદા પુણ્યપરાયણઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય પણ્યબુદ્ધ્યા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
પ્રસ્થિતશ્ચોત્તરાં કાષ્ઠાં સ સાર્થેન સમન્વિતઃ

અથ પ્રાપ્તઃ ક્રમાત્સર્વૈઃ સ ગચ્છન્મરુમંડલ મ્ ॥
વૃક્ષોદકપરિત્યક્તં સર્વસત્ત્વવિવર્જિતમ્

તત્ર રાત્રિં સમાસાદ્ય શ્રાંતાઃ પાંથાઃ સમન્તતઃ॥
સુપ્તાઃ સ્થાનાનિ સંસૃત્ય ગતા નિદ્રાવશં તથા

તતઃ પ્રત્યૂષમાસાદ્ય સમુત્થાય ચ સત્વરમ્ ॥
પ્રસ્થિતા ઉત્તરાં કાષ્ઠાં મુક્ત્વૈકં શૂદ્રસેવકમ્

સ વૈ માર્ગપરિશ્રાંતો ગત્વા નિદ્રાવશં ભૃશમ્ ॥
ન જજાગાર જાતેઽપિ પ્રયાણે બહુશબ્દિતે

ન ચ તૈઃ સ સ્મૃતઃ સાર્થૈર્યૈઃ સમં પ્રસ્થિતો ગૃહાત્ ॥
ન ચ કેનાપિ સંદૃષ્ટઃ સ તુ રોધસિ સંસ્થિતઃ

એવં ગતે તતઃ સાર્થે પ્રોદ્ગતે સૂર્યમંડલે ॥
તીવ્રતાપપરિસ્પૃષ્ટો જજાગાર તતઃ પરમ્

યાવત્પશ્યતિ નો કિઞ્ચિત્તસ્મિન્સ્થાને સ સાર્થકમ્॥
ન ચ તેષાં મરૌ તસ્મિઁલ્લક્ષ્યતે પદપદ્ધતિઃ॥।૬॥
તતો દુઃખપરીતાત્મા ધાવમાન ઇતસ્તતઃ॥
પતિતો મેદિનીપૃષ્ઠે મધ્યાહ્ને ક્ષુત્તૃષાર્દિતઃ ॥।૭॥
એવં તસ્ય તૃષાર્તસ્ય પતિતસ્ય ધરાતલે ॥
ધૃતપ્રાણસ્ય કૃચ્છ્રેણ સંયાતોઽસ્તાચલં રવિઃ

તતઃ કિંચિત્સસંજ્ઞોઽભૂન્મંદીભૂતે દિવાકરે ॥
ચિન્તયામાસ ચિત્તેન ક્વાહં ગચ્છામિ સાંપ્રતમ્

ન લક્ષ્યતે ક્વચિન્માર્ગો દૃશ્યતે ન ચ માનુષમ્ ॥
નાત્ર તોયં ન ચ ચ્છાયા નૂનં મે મૃત્યુ રાગતઃ

એવં ચિન્તાપ્રપન્નસ્ય તસ્ય શૂદ્રસ્ય નિર્જને ॥
મરૌ તસ્મિન્સમાયાતા શર્વરી તદનન્તરમ્

અથ ક્ષણેન શુશ્રાવ સ ગીતં મધુરધ્વનિ ॥
પઠતાં નન્દિવૃદ્ધાનાં તથા શબ્દં મનોહરમ્

અથાપશ્યત્ક્ષણેનૈવ પ્રેતસંઘૈઃ સભાવૃતમ્ ॥
પ્રેતમેકં ચ સર્વેષામાધિપત્યે વ્યવ સ્થિતમ્

તતસ્તે પાર્શ્વગાઃ પ્રેતા એકે નૃત્યં પ્રચક્રિરે ॥
તત્પુરો ગીતમન્યે તુ સ્તુતિં ચૈવ તથા પરે

અથાસૌ પ્રાહ તં શૂદ્રમતિથે કુરુ ભોજનમ્ ॥
સ્વેચ્છયા પિબ તોયં ચ શ્રેયો યેન ભવેન્મમ

તતઃ સ ભોજનં ચક્રે ક્ષુધાર્તશ્ચ પપૌ જલમ્ ॥
ભયં ત્યક્ત્વા સુવિશ્રબ્ધઃ પ્રેતરાજસ્ય શાસનાત્

તતઃ પ્રેતાશ્ચ તે સર્વે પ્રેતત્વેન સમન્વિતાઃ ॥
યથાજ્યેષ્ઠં યથાન્યાયં પ્રચક્રુર્ભોજનક્રિયામ્

એવં તેષાં સમસ્તાનાં વિલાસૈઃ પાર્થિવોચિતૈઃ ॥
અતિક્રાન્તા નિશા સર્વા ક્રીડતાં દ્વિજસત્તમાઃ

તતઃ પ્રભાતે વિમલે પ્રોદ્ગતે રવિમંડલે ॥
યાવત્પશ્યતિ શૂદ્રઃ સ તાવત્તત્ર ન કિઞ્ચન

તતશ્ચ ચિન્તયામાસ કિમેતત્સ્વપ્નદર્શનમ્ ॥
ચિત્તભ્રમોઽથવાઽસ્માકમિન્દ્રજાલમથાપિ વા

અથવા સત્યમેતદ્ધિ યતો મે તૃપ્તિરુત્તમા ॥
સંજાતેયં ક્ષુધાર્ત્તસ્ય પિપાસાકુલિતસ્ય ચ

।
એવં ચિન્તયમાનસ્ય ભાસ્કરો ગગનાંગણમ્ ॥
સમારુરોહ તાપેન તાપયન્ધરણીતલમ્

તતઃ કંચિત્સમાશ્રિત્ય સ્વલ્પચ્છાયં મહીરુહમ્ ॥
પ્રાપ્તવાન્દિવસસ્યાંતં ક્ષુત્પિપાસાપ્રપીડિતઃ

તતો નિશામુખે પ્રાપ્તે ભૂયોઽપિ પ્રેતરાજકમ્ ॥
પ્રેતૈસ્તૈશ્ચસમોપેતં તથારૂપં વ્યલોકયત્

તથૈવ ભોજનં ચક્રે તસ્યાતિથ્યસમુદ્ભવમ્ ॥
ભયેન રહિતઃ શૂદ્રો હર્ષેણ મહતાન્વિતઃ

એવં તસ્ય નિશાવક્ત્રે નિત્યમેવ સ ભૂપતિઃ ॥
આતિથ્યં પ્રકરોત્યેવ સમાગત્ય તથૈવ ચ

તતોઽન્યદિવસે પ્રાપ્તે તેન શૂદ્રેણ ભૂપતિઃ ॥
પૃષ્ટઃ કિમેતદાશ્ચર્યં દૃશ્યતે રજનીમુખે

વિભવસ્તે મહાભાગ પ્રણશ્યતિ નિશાક્ષયે ॥
એતત્કીર્તય મે ગુહ્યં ન ચેત્પ્રેતપ સંસ્થિતમ્ ॥
અત્ર કૌતૂહલં જાતં દૃષ્ટ્વેદં સુવિચેષ્ટિતમ્

॥ પ્રેત ઉવાચ ॥ ॥
અસ્તિ પુણ્યં મહાક્ષેત્રં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્ ॥
ગંગા ચ યમુના ચૈવ સ્થિતે તત્ર ચ સંગમે

તાભ્યામતિસમીપસ્થં શિવસ્યાયતનં શુભમ્ ॥
મહાવ્રતધરસ્તત્ર તપસ્યતિ સુનૈષ્ઠિકઃ

સ સદા રાત્રિશૌચાર્થં કપાલં જલપૂરિતમ્ ॥
મદીયં શયને ચક્રે તત્ર કૃત્વા નિજાં ક્રિયામ્

તત્પ્રભાવાન્મમેયં હિ વિભૂતિર્જાયતે નિશિ ॥
દિવા રિક્તે કૃતે યાતિ ભૂય એવ મહામતે

તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં મે તત્ર ગત્વા કપાલકમ્ ॥
ચૂર્ણં કૃત્વા મદીયં તત્તસ્મિંસ્તોયે વિનિક્ષિપ

યેન મે જાયતે મોક્ષઃ પ્રેતભાવાત્સુદારુણાત્

તથા તત્રાસ્તિ પૂર્વસ્યાં દિશિ તત્તીર્થમુત્તમમ્ ॥
ગયાશિર ઇતિ ખ્યાતં પ્રેતત્વાન્મુક્તિદા યકમ્

તત્ર ગત્વા કુરુ શ્રાદ્ધં સર્વેષાં ત્વં મહામતે ॥
દૃશ્યતે તવ પાર્શ્વસ્થા ભદ્ર સંપુટિકા શુભામ્

અસ્યાં નામાનિ સર્વેષાં યથાજ્યેષ્ઠં સમાલિખ ॥
તતઃ શ્રાદ્ધં કુરુષ્વાશુ દયાં કૃત્વા ગરીયસીમ્

વયં ત્વાં તત્ર નેષ્યામઃ સુખોપાયેન ભદ્રક॥
નિધિં ચ દર્શયિષ્યામઃ શ્રાદ્ધાર્થં સુમહત્તરમ્

તથેતિ સમનુજ્ઞાતે તેન શૂદ્રેણ સત્વરમ્ ॥
નિન્યુસ્તં સ્કન્ધમારોપ્ય શૂદ્રં ક્ષેત્રે યથોદિતમ્

દર્શયામાસુરેવાસ્ય નિધાનં ભૂરિવિત્તજમ્ ॥
તદાદાય ગતસ્તત્ર યત્રાસૌ નૈષ્ઠિકઃ સ્થિતઃ

તતઃ પ્રણમ્ય તં ભક્ત્યા કથ યામાસ વિસ્તરાત્ ॥
તસ્ય ભૂતપતેઃ સર્વં વૃત્તાંતં વિનયાન્વિતઃ

તતો લબ્ધ્વા કપાલં તચ્ચૂર્ણયિત્વા સમાહિતઃ ॥
ગંગાયમુનયોર્મધ્યે પ્રચિક્ષેપ મુદાન્વિતઃ

એતસ્મિન્નંતરે પ્રેતો દિવ્યરૂપવપુર્ધરઃ ॥
વિમાનસ્થોઽબ્રવીદ્વાક્યં શૂદ્રં તં હર્ષસંયુતઃ

પ્રસાદાત્તવ મુક્તોઽહં પ્રેતત્વાદ્દારુણાદિતઃ ॥
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ સાંપ્રતં ત્રિદિવાલયમ્

એતેષામેવ સર્વેષામિદાનીં શ્રાદ્ધમાચર ॥
ગત્વા ગયાશિરઃ પુણ્યં યેન મુક્તિઃ પ્રજાયતે

તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટસ્તેષામેવ પૃથક્પૃથક્ ॥
શ્રાદ્ધં ચક્રે ચ ભૂતાનાં નિત્યમેવ સમાહિતઃ

તેઽપિ સર્વે ગતાઃ સ્વર્ગં પ્રેતાસ્તસ્ય પ્રભાવતઃ ॥
દદુશ્ચ દર્શનં તસ્ય સ્વપ્રે હર્ષસમન્વિતાઃ

તતઃ શૂદ્રઃ સ વિજ્ઞાય તત્ક્ષેત્રં પુણ્યવર્ધ નમ્ ॥
ન જગામ ગૃહં ભૂયસ્તત્રૈવ તપસિ સ્થિતઃ

ગંગાયમુનયોઃ પાર્શ્વે શૂદ્રકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્ ॥
લિગં સંસ્થાપિતં તેન સર્વપાતકનાશનમ્

યસ્તયોર્વિધિવત્સ્નાનં કૃત્વા પૂજયતે નરઃ ॥
શૂદ્રકેશ્વરસંજ્ઞં ચ લિંગં શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ

સ સર્વૈઃ પાતકૈર્મુક્તઃ પ્રયાતિ શિવ મંદિરમ્॥
સ્તૂયમાનશ્ચ ગંધર્વૈર્વિમાનવરમાશ્રિતઃ

યસ્તત્ર ત્યજતિ પ્રાણાન્કૃત્વા પ્રાયોપવેશનમ્ ॥
ન ચ ભૂયોઽત્ર સંસારે સ જન્માપ્નોતિ । માનવઃ

ગંડૂષમપિ તોયસ્ય યસ્તસ્ય નિવસન્પિબેત્ ॥
સોઽપિ સંમુચ્યતે પાપાદાજન્મમરણાંતિકાત્

યસ્તત્ર બ્રાહ્મણેંદ્રાણાં સંપ્રયચ્છતિ ભોજનમ્ ॥
પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યંતિ યાવત્કલ્પશતત્રયમ્

ત્રુટિમાત્રં ચ યો દદ્યાત્તત્ર સ્વર્ણં સમાહિતઃ ॥
સ પ્રાપ્નોતિ ફલં કૃત્સ્નં રાજસૂયાશ્વમેધયોઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન તત્તીર્થવરમાશ્રયેત્ ॥
ય ઇચ્છેચ્છાશ્વતં સ્વર્ગં સદૈવ મનુજો દ્વિજાઃ

અત્ર ગાથા પુરા ગીતા ગૌતમેન મહર્ષિણા॥
ગંગાયમુનયોસ્તં ચ પ્રભાવં વીક્ષ્ય વિસ્મયાત્

ગંગાયમુનયોઃ સંગે નરઃ સ્નાત્વા સમાહિતઃ ॥
શૂદ્રેશ્વરં સમાલોક્ય સદ્યઃ સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં ગંગાયમુનયોર્મયા ॥
માહાત્મ્યં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાઃ સર્વપાતકનાશનમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય આનર્તકેશ્વરશૂદ્રકેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ પંચષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ