સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.63

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથ સોમેશ્વરાખ્યં ચ તત્ર લિંગં સુશોભનમ્ ॥
અસ્તિ ખ્યાતં ત્રિલોકેઽત્ર સ્વયં સોમેન નિર્મિતમ્

સોમવારેણ યસ્તત્ર વત્સરં યાવદર્ચયેત્ ॥
ક્ષણં કૃત્વા સ રોગેણ દારુણેનાપિ મુચ્યતે

યક્ષ્મણાપિ ન સંદેહઃ કિં પુનઃ કુષ્ઠપૂર્વકૈઃ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન રોગાર્ત્તસ્તં પ્રપૂજયેત્

તદારાધ્ય પુરા સોમઃ ક્ષયવ્યાધિસમન્વિતઃ ॥
બભૂવ નીરુગ્દેહોઽસૌ યથા પાંડ્યો નરાધિપઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ઓષધીનામધીશસ્ય કથં સોમસ્ય સૂતજ ॥
ક્ષયવ્યાધિઃ પુરા જાતા ઉપશાંતિં કથં ગતઃ

એતન્નઃ સર્વમાચક્ષ્વ વિસ્તરેણ મહામતે॥
તથા તસ્ય મહીપસ્ય પાંડ્યસ્યાપિ કથાં શુભામ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
દક્ષસ્ય કન્યકાઃ પૂર્વં સપ્તવિંશતિસંખ્યયા ॥
ઉપયેમે નિશાનાથો દેવાગ્નિગુરુસંનિધૌ

નક્ષત્રસંજ્ઞિતા લોકે કીર્ત્યંતે યા દ્વિજોત્તમૈઃ ॥
દૈવજ્ઞૈરશ્વિનીપૂર્વા રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતાઃ

અથ તાસાં સમસ્તાનાં મધ્યે તસ્ય નિશાપતેઃ ॥
રોહિણી વલ્લભા જજ્ઞે પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસી

તતઃ સમં પરિત્યજ્ય સર્વાસ્તા દક્ષકન્યકાઃ ॥
રોહિણ્યા સહ સંયુક્તઃ સંબભૂવ દિવાનિશમ્

તતસ્તાઃ કામ સંતપ્તા દૌર્ભાગ્યેન સમન્વિતાઃ ॥
પ્રોચુર્દુઃખાન્વિતા દક્ષં ગત્વા બાષ્પપ્લુતાનનાઃ

વયં યસ્મૈ ત્વયા દત્તાઃ પત્ન્યર્થં તાત પાપિને॥
ઋતુમાત્રમપિ પ્રીત્યા સોઽસ્માકં ન પ્રયચ્છતિ

તસ્માત્પ્રાણાન્વિહાસ્યામઃ સંપ્રવિશ્ય હુતાશનમ્ ॥
અવિલંબાન્મહાભાગ સત્યં બ્રૂમસ્તવાગ્રતઃ

૧૩ ॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તાસાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દક્ષો દુઃખસમન્વિતઃ ॥
સર્વાસ્તાઃ સ્વયમાદાય જગામ શશિસંનિધૌ

તતઃ પ્રોવાચ સોઽન્વક્ષં તાસાં દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ ॥
ભર્ત્સયન્પરુષૈર્વાક્યૈર્નિશાનાથં મુહુર્મુહુઃ

કિમિદં યુજ્યતે કર્તું ત્વયા રાત્રિપતેઽધમ ॥
કર્મ મૂઢ સતાં બાહ્ય ધર્મશાસ્ત્રવિગર્હિતમ્

ઋતુકાલેઽપિ સંપ્રાપ્તે સુતા મમ સમુદ્ભવાઃ ॥
યન્ન સંભાષસિ પ્રીત્યા ધર્મશાસ્ત્રં ન વેત્સિ કિમ્

ઋતુ સ્નાતાં તુ યો ભાર્યાં સંનિધૌ નોપગચ્છતિ ॥
ઘોરાયાં ભ્રૂણહત્યાયાં યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સલજ્જો રાત્રિનાયકઃ ॥॥
પ્રોવાચાધોમુખો દક્ષં પ્રકરિષ્યે વચસ્તવ

તતો હૃષ્ટમના દક્ષઃ સુતાઃ સર્વા હિમદ્યુતે ॥
નિવેદ્યામંત્ર્ય તં પશ્ચાજ્જગામ નિજમંદિરમ્

૩
ચન્દ્રોઽપિ પૂર્વવત્સર્વાસ્તાઃ પરિત્યજ્ય દક્ષજાઃ ॥
રોહિણ્યા સહ સંસર્ગં પ્રચકારાનુરાગતઃ

અથ તા દુઃખિતા ભૂયો જગ્મુર્યત્ર પિતા સ્થિતઃ ॥
પ્રોચુશ્ચ બાષ્પપૂર્ણાક્ષાસ્તત્કાલસદૃશં વચઃ

એતત્તાત મહદ્દુઃખમસ્માકં વર્તતે હૃદિ ॥
યદ્દૌર્ભાગ્યં પ્રસંજાતં સર્વસ્ત્રીજનગર્હિતમ્ ॥

યત્પુનસ્ત્વં કૃતસ્તેન કામુકેન દુરાત્મના ॥
વ્યર્થશ્રમોઽપ્રમાણીવ કૃતેઽસ્માકં ગતઃ સ્વયમ્

તદ્દુઃખં ન વયં શક્તા હૃદિ ધર્તું કથંચન ॥
રમતે સ હિ રોહિણ્યા ચંદ્રમાઃ સહિતોઽનિશમ્

વિશેષાત્તવ વાક્યેન નિષિદ્ધો રાત્રિનાયકઃ ॥
અનુજ્ઞાં દેહિ તસ્માત્ત્વમસ્માકં તત્ર સાંપ્રતમ્ ॥
દૌર્ભાગ્યદુઃખસંતપ્તાસ્ત્યજામો યેન જીવિતમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તાસાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દક્ષઃ કોપસમન્વિતઃ ॥
શશાપ શર્વરીનાથં ગત્વા તત્સંનિધૌ તતઃ

યસ્માત્પાપ ન મે વાક્યં ત્વયા ધર્મસમન્વિતમ્ ॥
કૃતં તસ્માત્ક્ષયવ્યાધિસ્ત્વાં ગ્રસિષ્યતિ દારુણઃ

એવમુક્ત્વા યયૌ દક્ષશ્ચન્દ્રોઽપિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥
તત્ક્ષણાદ્યક્ષ્મણાશ્લિષ્ટઃ ક્ષયં યાતિ દિને દિને

તતોઽસૌ કૃશતાં પ્રાપ્તઃ સંપરિત્યજ્ય રોહિણીમ્ ॥
અશક્તઃ સેવિતું કામં વભ્રામ જગતીતલે

ક્ષયવ્યાધિપ્રણાશાય પૃચ્છ માનશ્ચિકિત્સકાન્॥
ઔષધાનિ વિચિત્રાણિ પ્રકુર્વાણો જિતેન્દ્રિયઃ

તથાપિ મુચ્યતે નૈવ યક્ષ્મણા સ નિશાપતિઃ ॥
દક્ષશાપેન રૌદ્રેણ ક્ષયં યાતિ દિનેદિને

તતો વૈરાગ્યમાપન્નસ્તીર્થયાત્રાપરાયણઃ ॥
બભૂવ શ્રદ્ધયાયુક્તસ્ત્યક્ત્વા ભેષજમુત્તમમ્

અથાસૌ ભ્રમમાણસ્તુ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ ॥
સંપ્રાપ્તો બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાઃ પ્રભાસં ક્ષેત્રમુત્તમમ્

તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા પ્રભાસં વીક્ષ્ય રાત્રિપઃ ॥
યાવત્સંપ્રસ્થિતોન્યત્ર તાવદગ્રે વ્યવસ્થિતમ્

અપશ્યદ્રોમકંનામ સ મુનિ સંશિતવ્રતમ્ ॥
તપોવીર્યસમોપેતં સર્વસત્ત્વાનુકમ્પકમ્

તં દૃષ્ટ્વા સ પ્રણમ્યોચ્ચૈ સ્તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્ ॥
ક્ષયવ્યાધિયુતશ્ચન્દ્રો નિર્વેદાદ્દ્વિજસત્તમાઃ

પરિક્ષીણોઽસ્મિ વિપ્રેંદ્ર ક્ષયવ્યાધિપ્રભાવતઃ ॥
તસ્માત્કુરુ પ્રતીકાર મહં ત્વાં શરણં ગતઃ

મયા ચિકિત્સકાઃ પૃષ્ટાસ્તૈરુક્તં ભેષજં કૃતમ્ ॥
અનેકધા મહાભાગ પરિક્ષીણો દિનેદિને

યદિ નૈવોપદેશં મે કઞ્ચિત્ત્વં સંપ્રદાસ્યસિ ॥
વ્યાધિનાશાય તત્તેન ત્યક્ષ્યામ્યદ્ય કલેવરમ્

॥ રોમક ઉવાચ ॥ ॥
અન્યસ્યાપિ નિશાનાથ ન શાપઃ કર્તુમન્યથા ॥
શક્યતે કિં પુનસ્તસ્ય દક્ષસ્યામિતતેજસઃ

તસ્માદત્રોપદેશં તે પ્રયચ્છામિ સુસંમતમ્ ॥
યેન તે સ્યાદસંદિગ્ધં ક્ષયવ્યાધિ પરિક્ષયઃ

નાદેયં કિંચિદસ્તીહ દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
સંપ્રહૃષ્ટસ્ય તદ્વાક્યાત્તસ્માદારાધયસ્વ તમ્

અષ્ટષષ્ટિષુ તીર્થેષુ સત્યં વાસઃ સદા ક્ષિતૌ ॥
તેષુ સંસ્થાપ્ય તલ્લિંગં તસ્ય નાશાય રાત્રિપ

આરાધય તતો નિત્યં શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા ॥
સંપ્રાપ્સ્યસિ ન સંદેહઃ ક્ષયવ્યાધિ પરિક્ષયમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સંપ્રહૃષ્ટો નિશાપતિઃ ॥
તસ્મિન્પ્રભાસકે ક્ષેત્રે દિવ્યલિંગાનિ શૂલિનઃ ॥
સંસ્થાપ્ય પૂજયામાસ સ્વનામાંકાનિ ભક્તિતઃ

તતસ્તુષ્ટો મહાદેવસ્તસ્ય સંદર્શનં ગતઃ ॥
પ્રોવાચ વરદોઽસ્મીતિ પ્રાર્થયસ્વ યથેપ્સિતમ્

॥
॥ ચન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
પરં ક્ષીણોઽસ્મિ દેવેશ યક્ષ્મણાહં પદાંતિકમ્ ॥
પ્રાપ્તસ્તસ્માત્પરિત્રાહિ નાન્યત્સંપ્રાર્થયામ્યહમ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ભગવાન્વૃષભધ્વજઃ ॥
દક્ષમાહૂય તત્રૈવ તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

એષ ચંદ્રસ્ત્વયા શપ્તો જામાતા ન કૃતં શુભમ્ ॥
તસ્માદનુગ્રહં ચાસ્ય મમ વાક્યાત્સમાચર

॥ દક્ષ ઉવાચ ॥ ॥
મયા ધર્મ્યમપિ પ્રોક્તો વાક્યમેષ કુબુદ્ધિમાન્ ॥
નાકરોન્મે પુરઃ પ્રોચ્ય કરિષ્યામીત્ય સત્યવાક્

તેન શપ્તસ્તુ કોપેન સુતાર્થે વૃષભધ્વજ ॥
હાસ્યેનાપિ મયા પ્રોક્તં નાન્યથા સંપ્રજાયતે

॥ દેવદેવ ઉવાચ ॥ ॥
અદ્યપ્રભૃતિ સર્વાસ્તાઃ સુતા એષ નિશાકરઃ ॥
સમાઃ સંવીક્ષતે નિત્યં મમ વાક્યાદસંશયમ્

તસ્માત્પક્ષં ક્ષયં યાતુ પક્ષં વૃદ્ધિં પ્રગચ્છતુ ॥
યેન તે સ્યાદ્વચઃ સત્યં મત્પ્રસાદસમન્વિતમ્

તતો દક્ષસ્તથેત્યુક્ત્વા જગામ નિજમન્દિરમ્ ॥
દેવોઽપિ શંકરો ભૂયઃ પ્રોવાચ શશલાંછનમ્

ભૂયોઽપિ પ્રાર્થયાભીષ્ટં મત્તસ્ત્વં શશલાંછન ॥
યેન સર્વં પ્રયચ્છામિ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્

॥
॥ ચન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોઽસિ દેવેશ યદિ દેયો વરો મમ ॥
તત્સ્થાપિતેષુ લિંગેષુ મયા સર્વેષુ સર્વદા॥
સંનિધાનં ત્વયા કાર્યં લોકાનાં હિત કામ્યયા

॥ દેવ ઉવાચ ॥ ॥
અષ્ટષષ્ટિષુ લિંગેષુ સ્થાપિતેષુ ત્વયા વિભો ॥
સોમવારેણ સાંનિધ્યં કરિષ્યે વચનાત્તવ

એવમુક્ત્વા સ દેવેશસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥
ચન્દ્રોઽપિ હર્ષસંયુક્તઃ સમં પશ્યતિ તાસ્તતઃ

સુતા દક્ષસ્ય વિપ્રેંદ્રા શંકરસ્ય વચઃ સ્મરન્॥
તતો હર્ષ સમાયુક્તા વભૂવુસ્તદનંતરમ્

એવં સોમેશ્વરાસ્તત્ર બભૂવુર્દ્વિજસત્તમાઃ ॥
અષ્ટષષ્ટિષુ તીર્થેષુ તથાન્યેષુ તતઃ પરમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સોમનાથોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ ॥