સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.62

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં સ નિશ્ચયં કૃત્વા પાર્થિવો દ્વિજસત્તમાઃ ॥
નાત્યજત્તાં તથોક્તોઽપિ દૈવજ્ઞૈર્વિષકન્યકામ્ ॥
દીયમાનામપિ પ્રીત્યા ન ચ ગૃહ્ણાતિ ભૂભુજા

શર્મણષ્ઠીવનં યસ્માત્તયા સ્વપિતુરાહિતમ્ ॥
શર્મિષ્ઠેતિ સુવિખ્યાતા તતઃ સા હ્યભવદ્ભુવિ

એતસ્મિન્નંતરે તસ્ય શત્રવઃ પૃથિવીપતેઃ ॥
સર્વતઃ પીડયામાસ રાષ્ટ્રં ક્રોધસમન્વિતાઃ।

અથા સૌ પાર્થિવઃ ક્રુદ્ધઃ સ્વસૈન્યપરિવારિતઃ ॥
યુદ્ધાય નિર્યયૌ સ્થાનાન્મૃત્યું કૃત્વા નિવર્તને

તતઃ સંપ્રાપ્ય તાઞ્છત્રૂંશ્ચકાર સ મહાહવમ્ ॥
ચતુરંગેન સૈન્યેન યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનમ્

તતશ્ચ દશમે પ્રાપ્તે શત્રુભિઃ સ મહીપતિઃ ॥
નિહતો દિવસે સર્વૈર્વેષ્ટયિત્વા સમન્તતઃ

તતસ્તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય હતશેષાશ્ચ યે નરાઃ ॥
ભયાર્તાસ્તે દ્રુતં જગ્મુઃ સ્વપુરં પ્રતિ દુઃખિતાઃ

તેપિ શત્રુગણાઃ સર્વે સંપ્રહૃષ્ટા જિગીષવઃ ॥
તત્પુરં વેષ્ટયામાસુસ્તત્પુત્રોચ્છેદનાય વૈ

એતસ્મિન્નંતરે પૌરાઃ સર્વે શોકપરાયણાઃ ॥
જગર્હુઃ પરુષૈર્વાક્યૈર્દુષ્ટાં તાં વિષકન્યકામ્

અસ્યા દોષેણ પાપાયા મૃતશ્ચ સ મહીપતિઃ॥
તથા રાષ્ટ્રસ્ય વિધ્વંસે ભવિષ્યતિ પુરઃ ક્ષયઃ

ઉક્તઃ સ નૃપતિઃ પૂર્વં બ્રાહ્મણૈર્જ્ઞાનિભિસ્તદા ॥
ત્યજૈનાં બહુદોષાઢ્યાં નિન્દિતાં વિષકન્યકામ્ ॥॥॥
ન તેન તત્કૃતં વાક્યમપિ તેષાં હિતૈષિણામ્ ॥
સ્નેહપાશનિબદ્ધેન દયાઢ્યેન મહાત્મના॥।૨॥
તસ્માદદ્યાપિ પાપૈષા વધ્યતામાશુ કન્યકા ॥
નિર્યાસ્યતાં પુરાદસ્માદ્યાવન્ન સ્યાત્પુરક્ષયઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સાપિ શ્રુત્વા જનોક્તાંસ્તાનપવાદાન્પૃથગ્વિધાન્ ॥
વૈરાગ્યં પરમં ગત્વા નિંદાં ચક્રે તથાત્મનઃ

તતો રાત્રૌ વિનિષ્ક્રમ્ય ભયશોકસમન્વિતા ॥
પ્રતસ્થેઽરણ્યમાસાદ્ય મરણે કૃતનિશ્ચયા ॥।૫॥
અથ દૃષ્ટં તયા ક્ષેત્રં હાટકેશ્વરજં મહત્ ॥
તપસ્વિભિઃ સમાકીર્ણં ચિત્તાહ્લાદકરં પરમ્

અથ તસ્યાઃ સ્મૃતિર્જાતા પૂર્વજન્મસમુદ્ભવા ॥
ચંડાલત્વે મયા પૂર્વં ગૌરેકા વિતૃષીકૃતા

તત્પ્રભાવાદહં જાતા સુપુણ્યે નૃપમંદિરે ॥
ક્ષેત્રસ્યાસ્ય પ્રભાવેન તસ્માદત્રૈવ મે સ્થિતિઃ

સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અન્યદેહાંતરે હ્યાસીચ્ચંડાલી સા વિગર્હિતા ॥
બહુપ્રસૂતિસંયુક્તા દરિદ્રેણ કદર્થિતા

અથ સા ભ્રમમાણાઽત્ર ક્ષેત્રે પ્રાપ્તા તૃષાર્દિતા ॥
મધ્યંદિનગતેસૂર્યે જ્યેષ્ઠમાસે સુદારુણે

અથાપશ્યત્સ્તોકજલાં સા તત્ર લઘુકૂપિકામ્ ॥
તૃષાર્તાં કપિલાં ગાં વર્તમાનાં તદાં તિકે

તતો દયાં સમાશ્રિત્ય ત્યક્ત્વા સ્નેહં સુતોદ્ભવમ્ ॥
આત્મનશ્ચ તથા પ્રાણાન્ગાં વિતૃષ્ણામથાકરોત્

જલાભાવે તથા સા ચ સમસ્તૈર્બાલકૈઃ સહ ॥
વૈવસ્વતગૃહં પ્રાપ્તા ગોભક્તિધૃતમાનસા

તતો નૃપગૃહે જાતા તત્પ્રભાવાદ્દ્વિજોત્તમાઃ ॥
પૂર્વકર્મવિપાકેન સંજાતા વિષ કન્યકા

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કેન કર્મવિપાકેન સંજાતા વિષકન્યકા ॥
સ્વકુલોચ્છેદનકરી સર્વં સૂત બ્રવીહિ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ચંડાલત્વે તયા વિપ્રા વર્તંત્યા ભ્રમમાણયા ॥
દેવતાયતને દૃષ્ટા ગૌરી હેમમયી શુભા

તતસ્તાં વિજને પ્રાપ્ય ગત્વા દેશાંતરં મુદા॥
યાવત્કરોતિ ખંડાનિ વિક્રયાર્થં સુનિંદિતા ॥
તાવદન્વેષમાણાસ્તાં સંપ્રાપ્તા નૃપસેવકાઃ

અથ તે તાં સમાલોક્ય ભર્ત્સયિત્વા મુહુર્મુહુઃ॥
સંતાડ્ય લકુટાઘાતૈર્લોષ્ટઘાતૈશ્ચ મુષ્ટિભિઃ

તતઃ સુવર્ણમાદાય ત્યક્ત્વા તાં રુધિરપ્લુતામ્ ॥
અવધ્યૈષેતિ સંચિંત્ય સ્વપુરં પ્રતિ તે ગતાઃ

યત્તયા પાર્વતી સ્પૃષ્ટા તતો વૈ ખણ્ડશઃ કૃતા ॥
તેન કર્મવિપાકેન સંજાતા વિષકન્યકા

તતઃ સંસ્મૃતિમાસાદ્ય પૂર્વજન્મસમુદ્ભવામ્ ॥
માહાત્મ્યં જલદાનસ્ય ગોપીતસ્ય વિચાર્ય ચ ॥
ચકાર કૂપિકાસ્થાને તડાગં વિમલોદકમ્

।
સમુદ્રપ્રતિમં ચારુ પદ્મિનીખંડમંડિતમ્ ॥
મત્સ્યકચ્છપસંકીર્ણં શિશુમારવિરાજિતમ્

સેવિતં બહુભિર્હંસૈર્બકૈશ્ચક્રૈઃ સમંતતઃ ॥
અગાધસલિલં પુણ્યં સેવિતં જલજંતુભિઃ

પ્રાસાદં તત્સમીપસ્થં સાધુ દૃષ્ટિમનોહરમ્ ॥
કારયિત્વાતિસંભક્ત્યા કૈલાસશિખરોપમમ્

તતસ્તત્ર તપસ્તેપે ગૌરીં સંસ્થાપ્ય ભક્તિતઃ॥
તદગ્રે વ્રતમાસ્થાય યથોક્તં શાસ્ત્ર સંભવમ્

પ્રાતઃ સ્નાત્વા તુ હેમંતે ગૌરીં સંપૂજ્ય ભક્તિતઃ॥
બલિપૂજોપહારૈશ્ચ વિપ્રદાનાદિભિસ્તથા

તતશ્ચ શિશિરે પ્રાપ્તે સાયં પ્રાતઃ સમાહિતા ॥
એકાંતરોપવાસૈઃ સા સ્નાનં ચક્રે નૃપાત્મજા

વસંતે નૃત્યગીતૈશ્ચ તોષયામાસ પાર્વતીમ્ ॥
ષષ્ઠકાલાશના સાધ્વી સસ્યદાનપરા યણા

પઞ્ચાગ્નિસાધકા ગ્રીષ્મે ફલાહારં તપસ્વિની ॥
ચકાર શ્રદ્ધયોપેતા વૃકભૂમિપતેઃ સુતા

વર્ષાસુ ચ જલાહારા ભૂત્વા સા વિષ કન્યકા ॥
આકાશે શયનં ચક્રે પરિત્યક્તકુટીરકા

વાયુભક્ષા સતી ચાઽથ સાઽનયચ્છરદં તતઃ ॥
કૃતજપ્યપરા નિત્યં પાર્વતીગતમાનસા

।
એવમારાધયંત્યાશ્ચ તસ્યા દેવીં ગિરેઃ સુતામ્ ॥
જગામ સુમહાન્કાલો ન લેભે ફલમીહિતમ્

મુખં વલિભિરાક્રાન્તં પલિતૈરંકિતં શિરઃ॥
કન્યાભાવેપિ વર્તંત્યા ન ચ તુષ્ટા હરપ્રિયા

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય તત્પરીક્ષાર્થમેવ સા ॥
શક્રાણીરૂપમાસ્થાય તતઃ સન્દર્શનં ગતા

સુધાવદાતં સૂર્યાભં કૈલાસશિખરોપમમ્ ॥
સુપ્રલંબકરં મત્તં ચતુર્દંતં મહાગજમ્

સમાસ્થાય વૃતા સ્ત્રીભિર્દેવાનાં સર્વતો દિશમ્ ॥
દધતી મુકુટં મૂર્ધ્નિ હારકેયૂરભૂષિતા

પાંડુરેણાતપત્રેણ ધ્રિયમાણેન મૂર્ધનિ ॥
સેવ્યમાનાઽપ્સરોભિશ્ચ સ્તૂયમાના ચ કિન્નરૈઃ

ગન્ધર્વૈર્ગીયમાનાસીત્તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્ ॥
વરં યચ્છામિ તે પુત્રિ પ્રાર્થયસ્વ યથેપ્સિતમ્

અનેન તપસા તુષ્ટા પુષ્કલેન તવાધુના ॥
અહં ભાર્યા સુરેન્દ્રસ્ય શચીતિ પરિકીર્તિતા ॥
ત્રૈલોક્યેઽપિ સ્વયં પ્રાપ્તા દયાં કૃત્વા તવોપરિ

ત્વયા મહત્તપસ્તપ્તં ધ્યાયંત્યા હરવલ્લભામ્ ॥
તપસા તુષ્ટિમાયાતા ભવાની ન સુનિષ્ઠુરા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સા તસ્યા વચનં શ્રુત્વા શક્રાણ્યા વિષકન્યકા ॥
નમસ્કૃત્વાઽથ તામૂચે કૃતાંજલિપુટા સ્થિતા

॥ વિષકન્યોવાચ ॥ ॥
નાહં ત્વત્તો વરં દેવિ પ્રાર્થયામિ કથઞ્ચન ॥
તથાન્યાસામપીંદ્રાણિ દેવતાનામસંશયમ્

અપ્યહં નરકં રૌદ્રં પ્રગચ્છામીંદ્રવલ્લભે ॥
હરકાંતા સમાદેશાન્ન સ્વર્ગેઽપિ તવાજ્ઞયા

અનાદિમધ્યપર્ય્યન્તા જ્ઞાનૈશ્વર્યસમ ન્વિતા ॥
યા દેવી પૂજ્યતે દેવૈર્વરં તસ્યા વૃણોમ્યહમ્

યામારાધયતે વિષ્ણુર્બ્રહ્મા રુદ્રશ્ચ વાસવઃ ॥
વાંછિતાર્થં સદા દેવીં વરં તસ્યા વૃણો મ્યહમ્

યયા વ્યાપ્તમિદં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥
સ્ત્રીરૂપૈર્વિવિધૈર્દેવ્યા વરં તસ્યા વૃણોમ્યહમ્

॥ શ્રીદેવ્યુવાચ ॥ ॥
અહં ભાર્યા સુરેન્દ્રસ્ય પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસી ॥
મમાજ્ઞાં પાલયન્તિ સ્મ દેવદાનવપન્નગાઃ

કિંનરા ગુહ્કા યક્ષાઃ કિં પુનર્મર્ત્યધર્મિણઃ ॥
તસ્માત્ત્વં કિં ન ગૃહ્ણાસિ વરં મત્તઃ કુતાપસિ

તન્નૂનં વજ્રઘાતેન ચૂર્ણયિષ્યામિ તે શિરઃ ॥
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા તાપસ્યથ તતો દ્વિજાઃ

ધૈર્યમાલંબ્ય તાં પ્રાહ ભૂય એવ સુરેશ્વરીમ્ ॥
સ્વામિની ત્વં હિ દેવાનાં સત્યમેતદસંશયમ્

યસ્યાઃ પ્રાપ્તં ત્વયૈશ્વર્યં પરા તાં તોષયામ્યહમ્ ॥
સ્વલ્પમપ્યપરાધં તે ન કરોમિ સુરેશ્વરિ

તથાપિ વધયોગ્યાં માં મન્યસે વિક્ષિપાયુધમ્ ॥
અન્યચ્ચાપિ વચો મહ્યં શક્રાણિ શૃણુ સાદરમ્ ॥

તચ્છુત્વા કુરુ યચ્છ્રેયો વિચિન્ત્ય મનસા તતઃ ॥
ન ત્વં ન તે પતિઃ શક્રો ન ચાન્યેપિ સુરાસુરાઃ ॥
માં નિષૂદયિતું શક્તાઃ પાર્વત્યાં શરણં ગતામ્

તસ્માદ્દ્રુતં દિવં ગચ્છ મા ત્વં કોપં વૃથા કુરુ ॥
સન્માર્ગે વર્તમાનાયાં મમ સર્વસુરેશ્વરિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં સા તાં શચીમુક્ત્વા દુઃખિતા વિષકન્યકા ॥
ચિન્તયામાસ તદિદં મરણે કૃતનિશ્ચયા

ન પ્રસીદતિ મે દેવી યસ્માત્પર્વતનંદિની ॥
તસ્માન્માં યદિ શક્રાણી નૈષા વ્યાપાદયિષ્યતિ

તન્નૂનં જ્વલનં દીપ્તં સેવયિષ્યામિ સત્વરમ્ ॥
અથાપશ્યત્ક્ષણેનૈવ તં ચૈરાવણવારણમ્

દુગ્ધકુંદેન્દુસંકાશં સંજાતં સહસા વૃષમ્ ॥
તસ્યોપરિ સ્થિતાં દેવીં શંભુના સહ પાર્વતીમ્

ચતુર્ભુજાં પ્રસન્નાસ્યાં દિવ્યરૂપસમન્વિતામ્ ॥
શુક્લમાલ્યાંબરધરાં ચન્દ્રાર્ધકૃતમસ્તકામ્

તતઃ સમ્યક્સમાલોક્ય જ્ઞાત્વા તાં પર્વતાત્મજામ્ ॥
વિષકન્યા સ્તુતિં ચક્રે પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ

નમસ્તે દેવદેવેશિ નમસ્તે સર્વવાસિનિ ॥
સર્વકામપ્રદે સત્યે જરામરણવર્જિતે

શક્રાદયોઽપિ દેવાસ્તે પરમાર્થેન નો વિદુઃ ॥
સ્વરૂપવર્ણનં કર્તું કિં પુનર્દેવિ માનુષી

યસ્યાઃ સર્વં મહીવ્યોમજલાગ્નિપવનાત્મકમ્ ॥
બ્રહ્માંડમંગસંભૂતં સદેવાસુરમાનુષમ્

ન તસ્યા જન્મનિ બ્રહ્મા ન નાશાય મહેશ્વરઃ ॥
પાલનાય ન ગોવિંદસ્તાં ત્વાં સ્તોષ્યામ્યહં કથમ્

તથાષ્ટગુણમૈશ્વર્યં યસ્યાઃ સ્વાભાવિકં પરમ્ ॥
નિરસ્તાતિશયં લોકે સ્પૃહણીયતમં સદા

યસ્યા રૂપાણ્યનેકાનિ સમ્યગ્ધ્યાનપરાયણાઃ ॥
ધ્યાયંતિ મુનયો ભક્ત્યા પ્રાપ્નુવંતિ ચ વાંછિતમ્

હૃદિ સંકલ્પ્ય યદ્રૂપં ધ્યાનેનાર્ચંતિ યોગિનઃ ॥
સમ્યગ્ભાવાત્મકૈઃ પુષ્પૈર્મોક્ષાય કૃત નિશ્ચયાઃ

તાં દેવીં માનુષી ભૂત્વા કથં સ્તૌમિ મહેશ્વરીમ્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
પરિતુષ્ટાસ્મિ તે પુત્રિ વરં પ્રાર્થય સુવ્રતે ॥
અસંદિગ્ધં પ્રદાસ્યામિ યત્તે હૃદિ સદા સ્થિતમ્

॥ વિષકન્યોવાચ ॥ ॥
ભર્તુરર્થે મયા દેવિ કૃતોઽયં તપૌદ્યમઃ ॥
તત્કિં તેન કરિષ્યામિ સાંપ્રતં જરયાવૃતા

તસ્માદત્રાઽઽશ્રમે સાકં ત્વયા સ્થેયં સદૈવ તુ ॥
હિતાય સર્વનારીણાં વચનાન્મમ પાર્વતિ

॥
॥ શ્રીદેવ્યુવાચ ॥ ॥
અદ્યપ્રભૃત્યહં ભદ્રે શ્રેષ્ઠેઽસ્મિન્નાશ્રમે શુભે ॥
સ્વમાશ્રમં કરિષ્યામિ યત્તે હૃદિ સમાશ્રિતમ્

માઘશુક્લતૃતીયાયાં યા ઽત્ર સ્નાનં કરિષ્યતિ ॥
નારી સા મત્પ્રસાદેન લપ્સ્યતે વાંછિતં ફલમ્

અપિ કૃત્વા મહાપાપં નારી વા પુરુષોઽથવા ॥
યત્ર સ્નાત્વા પ્રસાદાન્મે વિપાપ્મા સંભવિષ્યતિ

અત્ર યે ફલદાનં ચ પ્રકરિષ્યંતિ માનવાઃ ॥
સફલાઃ સકલાસ્તેષામાશાઃ સ્યુર્નાત્ર સંશયઃ

અપિ હત્વા સ્ત્રિયં મર્ત્યો યોઽત્ર સ્નાનં કરિષ્યતિ॥
માઘશુક્લતૃતીયાયાં વિપાપ્મા સ ભવિષ્યતિ

યા તત્ર કન્યકા ભદ્રે સ્નાનં ભક્ત્યા કરિ ષ્યતિ ॥
તસ્મિન્દિને પતિશ્રેષ્ઠં લપ્સ્યતે નાત્ર સંશયઃ

॥સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા તતો ગૌરી તાં ચ પસ્પર્શ પાણિના ॥
તતશ્ચ તત્ક્ષણાજ્જાતા દિવ્યરૂપવપુર્દ્ધરા

વૃદ્ધત્વેન પરિત્યક્તા દિવ્યમાલ્યાનુલેપના ॥
પીનોન્નતકુચાભોગા પ્રમત્તગજગામિની

તતસ્તાં સા સમાદાય વિધાય નિજકિંકરીમ્ ॥
કૈલાસં પર્વતશ્રેષ્ઠં જગામ હરસંયુતા

તતઃપ્રભૃતિ તત્તીર્થં શર્મિષ્ઠાતીર્થમુચ્યતે ॥
પ્રખ્યાતં ત્રિષુ લોકેષુ સર્વપાતકનાશનમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન તત્ર સ્નાનં સમાચરેત્ ॥
માઘશુક્લતૃતીયાયાં યથાવદ્દ્વિજસત્તમાઃ

એતત્પવિત્રમાયુષ્યં સર્વ પાતકનાશનમ્ ॥
સ્ત્રીતીર્થસંભવં નૄણાં માહાત્મ્યં યન્મયોદિતમ્

યશ્ચૈતત્પ્રાતરુત્થાય સદા પઠતિ માનવઃ ॥
સ સર્વાઁલ્લભતે કામાન્મનસા વાંછિતાન્સદા

તથા પર્વણિ સંપ્રાપ્તે યશ્ચૈતત્પઠતે નરઃ ॥
શૃણોતિ ચાશુ ભક્ત્યા યઃ સ યાતિ શિવમંદિરમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શર્મિષ્ઠાતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ