સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.51

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથ તાચ્છપથાઞ્છ્રુત્વા સ વ્યાઘ્રો વિસ્મયાન્વિતઃ ॥
સત્યં મત્વા પુનઃ પ્રાહ નન્દિનીં પુત્રવત્સલામ્

યદ્યેવં તદ્ગૃહં ગચ્છ વીક્ષયસ્વ નિજાત્મજમ્॥
સખીનામર્પયિત્વાથ ભૂય આગમનં કુરુ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ વ્યાઘ્રવચઃ શ્રુત્વા સુશીલા નન્દિની તદા ॥
ગતાલયં સમુદ્દિશ્ય યત્ર બાલઃ સુતઃ સ્થિતઃ

અથાકાલાગતાં દૃષ્ટ્વા માતરં ત્રસ્તચેતસમ્॥
રંભમાણાં સમાલોક્ય વત્સઃ પ્રોવાચ વિસ્મયાત્

કસ્માત્ પ્રાપ્તાસ્યકાલે તુ કસ્માદુદ્ભ્રાંતમાનસા ॥
વાષ્પક્લિન્નમુખી કસ્માદ્વદ માતર્દ્રુતંમમ

॥ નંદિન્યુવાચ ॥ ॥
યદિ પૃચ્છસિ માં પુત્ર સ્તનપાનં સમાચર ॥
યેન તૃપ્તસ્ય તે સર્વં વૃત્તાંતં તદ્વદામ્યહમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સોઽપિ તદ્વચનં શ્રુત્વા પીત્વા ક્ષીરં યથોચિતમ્ ॥
આઘ્રાતશ્ચ તયા મૂર્ધ્નિ તતઃ પ્રોવાચ સત્વરમ્

સર્વં કીર્તય વૃત્તાંતમદ્યારણ્યસમુદ્ભવમ્ ॥
યેન મે જાયતે સ્વાસ્થ્યં શ્રુત્વા માતસ્તવાસ્યતઃ

॥ નંદિન્યુવાચ ॥ ॥
અહં ગતા મહારણ્યે હ્યદ્ય પુત્ર યથેચ્છયા ॥
વ્યાઘ્રેણાસાદિતા તત્ર ભ્રમમાણા ઇતસ્તતઃ

સ મયા પ્રાર્થિતઃ પુત્ર ભક્ષમાણો નખાયુધઃ ॥
શપથૈરાગમિષ્યામિ ગોકુલે વીક્ષ્ય ચાત્મજમ્

સાહં તેન વિનિર્મુક્તા શપથૈર્બહુભિઃ કૃતૈઃ ॥
ભૂયસ્તત્રૈવ યાસ્યામિ દૃષ્ટઃ સંભાષિતો ભવાન્

॥ વત્સ ઉવાચ ॥ ॥
અહં તત્રૈવ યાસ્યામિ યત્ર ત્વં હિ પ્રગચ્છસિ ॥
શ્લાઘ્યં હિ મરણં સમ્યઙ્માતુરગ્રે મમાધુના

એકાકિનાપિ મર્તવ્યં ત્વયા હીનેન વૈ મયા ॥
વિનાપિ ક્ષીરપાનેન સ્વલ્પેન સમયેન તુ

યદિ માતસ્ત્વયા સાર્ધં વ્યાઘ્રો માં સૂદયિષ્યતિ ॥
યા ગતિર્માતૃભક્તાનાં સા મે નૂનં ભવિષ્યતિ

અથવા યે ત્વયા તસ્ય વિહિતાઃ શપથાઃ શુભે ॥
તે સંતુ મમ તિષ્ઠ ત્વં તસ્માદત્રૈવ ગોકુલે ॥ ॥ ૧૫ ૧।
નાસ્તિ માતૃસમો બન્ધુર્બાલાનાં ક્ષીરજીવિનામ્ ॥
નાસ્તિ માતૃસમો નાથો નાસ્તિ માતૃસમા ગતિઃ

નાસ્તિ માતૃસમઃ પૂજ્યો નાસ્તિ માતૃસમઃ સખા ॥
નાસ્તિ માતૃસમો દેવ ઇહ લોકે પરત્ર ચ

એવં મત્વા સદા માતુઃ કર્તવ્યા ભક્તિરુત્તમૈઃ ॥
તમેનં પરમં ધર્મં પ્રજાપતિવિનિર્મિતમ્ ॥
અનુતિષ્ઠંતિ યે પુત્રાસ્તે યાંતિ પરમાં ગતિમ્

તસ્માદહં ગમિષ્યામિ ત્વં ચ તિષ્ઠાત્ર ગોકુલે ॥
આત્મપ્રાણૈસ્તવ પ્રાણાન્રક્ષયિષ્યામ્યસંશયમ્

॥ નંદિન્યુવાચ ॥ ॥
મમૈવ વિહિતો મૃત્યુર્ન તે પુત્રાદ્ય વાસરે ॥
તત્કથં મમ જીવં ત્વં રક્ષસ્યસુભિરાત્મનઃ ॥

અપશ્ચિમમિદં પુત્ર માતૃસંદિષ્ટમુત્તમમ્ ॥
ત્વયા કાર્યં પ્રયત્નેન મદ્વાક્યમનુતિષ્ઠતા

ભ્રમમાણો વને પુત્ર મા પ્રમાદં કરિષ્યસિ ॥
લોભાત્સંજાયતે નાશ ઇહલોકે પરત્ર ચ

સમુદ્રમટવીં યુદ્ધં વિશંતે લોભમોહિતાઃ ॥
ઇહ તન્નાસ્તિ લોભેન યત્ર કુર્વંતિ માનવાઃ

લોભાત્પ્રમાદાદ્વિશ્રંભાત્પુરુષો વધ્યતે ત્રિભિઃ ॥
તસ્માલ્લોભો ન કર્તવ્યો ન પ્રમાદો ન વિશ્વસેત્

આત્મા પુત્ર ત્વયા રક્ષ્યઃ સર્વદૈવ પ્રય ત્નતઃ ॥
સર્વેભ્યઃ શ્વાપદેભ્યશ્ચ ભ્રમતા ગહને વને

વિષમસ્થં તૃણાન્નાદ્યં કથંચિત્પુત્રક ત્વયા ॥
નૈકાકિના પ્રગંતવ્યં યૂથં ત્યક્ત્વા નિજં ક્વચિત્

એવં સંભાષ્ય તં વત્સમવલિહ્ય મુહુર્મુહુઃ ॥
શોકેન મહતાવિષ્ટા બાષ્પવ્યાકુલલોચના

તતઃ સખીજનં સર્વં ગતા દ્રષ્ટું દ્વિજોત્તમાઃ ॥
નન્દિનીં પુત્રશોકેન પીડિતાંગી સુવિહ્વલા

તતઃ પ્રોવાચ તાઃ સર્વા ગત્વાઽરણ્યં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ચરંતીઃ સ્વેચ્છયા હૃષ્ટા વાંછિતાનિ તૃણાનિ તાઃ

બહુલે ચંપકે દામે વસુધારે ઘટસ્રવે ॥
હંસનાદિ પ્રિયાનંદે શુભક્ષીરે મહોદયે

તથાન્યા ધેનવો યાશ્ચ સંસ્થિતા ગોકુલાંતિકે ॥
શૃણ્વંતુ વચનં મહ્યં કુર્વંતુ ચ તતઃ પરમ્ ॥
અદ્યાહં નિજયૂથસ્ય ભ્રમંતી નાતિદૂરતઃ

તતશ્ચ ગહનં પ્રાપ્તા વનં માનુષવર્જિતમ્ ॥
વ્યાઘ્રેણાસાદિતા તત્ર ભ્રમંતી તૃણવાંછયા

યુષ્માકં દર્શનાર્થાય સુતસંભાષણાય ચ ॥
સંપ્રાપ્તા શપથૈઃ કૃચ્છ્રાત્તં વિશ્વાસ્ય નખાયુધમ્

દૃષ્ટઃ સંભાષિતઃ પુત્રઃ શાસિતશ્ચ મયા હિ સઃ ॥
અધુના ભવતીનાં ચ પ્રદત્તઃ પુત્રકો યથા

અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતો વાપિ ભવતીનાં મયા કૃતમ્ ॥
યત્કિંચિદ્દુષ્કૃતં ભદ્રાસ્તત્ક્ષંતવ્યં પ્રસાદતઃ

અનાથો હ્યબલો દીનઃ ક્ષીરપો મમ બાલકઃ ॥
માતૃશોકાભિસંતપ્તઃ પાલ્યઃ સર્વાભિરેવ સઃ

ભ્રમમાણોઽસમે સ્થાને વ્રજમાનોઽન્યગોકુલે ॥
અકાર્યેષુ ચ સંસક્તો નિવાર્યઃ સર્વદાઽઽદરાત્

અહં તત્ર ગમિષ્યામિ સ વ્યાઘ્રો યત્ર સંસ્થિતઃ ॥
અપશ્ચિમપ્રણામોઽયં સર્વાસાં વિહિતો મયા

॥ ધેનવ ઊચુઃ ॥ ॥
ન ગંતવ્યં ત્વયા તત્ર કથંચિદપિ નંદિનિ ॥
આપદ્ધર્મં ન વેત્સિ ત્વં નૂનં યેન પ્રગચ્છસિ

ન નર્મયુક્તં વચનં હિનસ્તિ ન સ્ત્રીષુ જાતિર્ન વિવાહકાલે ॥
પ્રાણાત્યયે સર્વધનાપહારે પંચાનૃતાન્યાહુરપાતકાનિ

તસ્માત્તત્ર ન ગંતવ્યં દોષો નાસ્ત્યત્ર તે શુભે ॥
પાલયસ્વ નિજં પુત્રં વ્રજાસ્માભિર્નિજં ગૃહમ્ ॥

॥ નંદિન્યુવાચ ॥ ॥
પરેષાં પ્રાણયાત્રાર્થં તત્કર્તું યુજ્યતે શુભાઃ ॥
આત્મપ્રાણહિતાર્થાય ન સાધૂનાં પ્રશસ્યતે

સત્યે પ્રતિષ્ઠિતો લોકો ધર્મઃ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
ઉદધિઃ સત્યવાક્યેન મર્યાદાં ન વિલંઘયેત્

વિષ્ણવે પૃથિવીં દત્ત્વા બલિઃ પાતાલમાશ્રિતઃ ॥
સત્યવાક્યં સમાશ્રિત્ય ન નિષ્ક્રામતિ દૈત્યપઃ

યઃ સ્વં વાક્યં પ્રતિજ્ઞાય ન કરોતિ યથોદિતમ્ ॥
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચૌરેણાકૃત બુદ્ધિના

॥ સખ્ય ઊચુઃ ॥ ॥
ત્વં નંદિનિ નમસ્કાર્યા સર્વેરપિ સુરાસુરૈઃ ॥
યા ત્વં સત્યપ્રતિષ્ઠાર્થં પ્રાણાંસ્ત્યજસિ દુસ્ત્યજાન્

કિં ત્વાં કલ્યાણિ વક્ષ્યામઃ સ્વયં ધર્માર્થવાદિનીમ્ ॥
સવરેંપિ ગુણૈર્યુક્તા નિત્યં સત્યે પ્રતિષ્ઠિતામ્

તસ્માદ્ગચ્છ મહાભાગે ન શોચ્યઃ પુત્રકસ્તવ ॥
ભવત્યા યદ્વયં પ્રોક્તાસ્તત્કરિષ્યામ એવ હિ

એતત્પુનર્વયં વિદ્મઃ સદા સત્યવતાં નૃણામ્ ॥
ન નિષ્ફલઃ ક્રિયારંભઃ કથંચિદપિ જાયતે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં સંભાષ્ય તં સર્વં નંદિની સ્વસખીજનમ્ ॥
પ્રસ્થિતા વ્યાઘ્રમુદ્દિશ્ય પુત્રશોકેન પીડિતા

શોકાગ્નિનાપિ સંતપ્તા નિરાશા પુત્રદર્શને ॥
વિયુક્તા ચક્રવાકીવ લતેવ પતિતા તરોઃ

અંધેવ દૃષ્ટિનિર્મુક્તા પ્રસ્ખલંતી પદેપદે ॥
વનાધિદેવતાઃ સર્વાઃ પ્રાઽર્થયચ્ચ સુતાર્થતઃ

પ્રસુપ્તં ભ્રમમાણં વા મમ પુત્રં સુબાલકમ્ ॥
વનાધિદેવતાઃ સર્વા રક્ષંતુ વચનાન્મમ

એવં પ્રલપ્ય મનસા સંપ્રાપ્તા તત્ર યત્ર સઃ ॥
આસ્તે વિસ્ફૂર્જિતાસ્યશ્ચ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો ભયાવહઃ

વ્યાઘ્રઃ ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠશ્ચ તસ્યા માર્ગાવલોકકઃ ॥
સંરંભાટોપસંયુક્તઃ સૃક્કિણી પરિલેહયન્

॥ નંદિન્યુવાચ ॥ ॥
આગતાહં મહાવ્યાઘ્ર સત્યે ચ શપથે સ્થિતા ॥
કુરુ તૃપ્તિં યથાકામં મમ માંસેન સાંપ્રતમ્

તાં દૃષ્ટ્વા સોઽપિ દુષ્ટાત્મા વૈરાગ્યં પરમં ગતઃ ॥
સત્યાશયા પુનઃ પ્રાપ્તા સંત્યજ્ય પ્રાણજં ભયમ્

॥ વ્યાઘ્ર ઉવાચ ॥ ॥
સ્વાગતં તવ કલ્યાણિ સુધેનો સત્યવાદિનિ ॥
ન હિ સત્યવતાં કિંચિદશુભં વિદ્યતે ક્વચિત્

ત્વયોક્તં શપથૈર્ભદ્રે આગમિષ્યામ્યહં પુનઃ ॥
તેન મે કૌતુકં જાતં કિમેષા પ્રકરિષ્યતિ

સોઽહં ભદ્રે દુરાચારો નૃશંસો જીવઘાતકઃ ॥
યાસ્યામિ નરકં ઘોરં કર્મણાનેન સર્વદા

તસ્માત્ત્વં મે મહાભાગે પાપાસ્યાતિદુરાત્મનઃ ॥
ઉપદેશપ્રદાનેન પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ

યેન મે સ્યાત્પરં શ્રેય ઇહ લોકે પરત્ર ચ ॥
ન તેઽસ્ત્યવિદિતં કિંચિત્સત્યાચારાન્મતિર્મમ

તસ્માત્ત્વં ધર્મસર્વસ્વં સંક્ષેપાન્મમ કીર્તય ॥
સત્સંગમફલં યેન મમ સંજાયતેઽખિલમ્

॥ નંદિન્યુવાચ ॥ ॥
તપઃ કૃતે પ્રશંસંતિ ત્રેતાયાં ધ્યાનમેવ ચ ॥
દ્વાપરે યજ્ઞયોગં ચ દાનમેકં કલૌ યુગે ॥
સર્વેષામેવ દાનાનાં નાસ્તિ દાનમતઃ પરમ્

ચરાચરાણાં ભૂતાનામભયં યઃ પ્રયચ્છતિ ॥
સ સર્વભયનિર્મુક્તઃ પરં બ્રહ્મા ધિગચ્છતિ

॥ વ્યાઘ્ર ઉવાચ ॥ ॥
અન્યેષાં ચૈવ ભૂતાનાં તદ્દાનં યુજ્યતે શુભે ॥
અહિંસયા ભવેદ્યેષાં પ્રાણયાત્રાન્નપૂર્વકમ્

ન હિંસયા વિનાઽસ્માકં યતઃ સ્યાત્પ્રાણધારણમ્ ॥
તસ્માદ્બ્રૂહિ મહાભાગે કિઞ્ચિન્મમ સુખાવહમ્ ॥
ઉપદેશં સુધર્માય હિંસકસ્યાપિ દેહિનામ્ ॥

॥ નન્દિન્યુવાચ ॥ ॥
અત્રાસ્તિ સુમહલ્લિંગં પુરા બાણપ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
ગહને યત્પ્રભાવેન ત્વયા મુક્તાસ્મ્યહં ધ્રુવમ્

તસ્ય ત્વં પ્રાતરુત્થાય કુરુ નિત્યં પ્રદક્ષિણામ્ ॥
પ્રણામં ચ તતઃ સિદ્ધિં વાંછિતાં સમવાપ્સ્યસિ

નાન્યસ્ય કર્મણઃ શક્તિર્વિદ્યતે તે નખાયુધ ॥
પૂજાદિકસ્ય હીનત્વાદ્ધસ્તાભ્યામિતિ મે મતિઃ

એવમુક્ત્વાથ સા ધેનુર્વ્યાઘ્રસ્યાથ વનાંતિકે ॥
તલ્લિંગં દર્શયામાસ પુરઃ સ્થિત્વા દ્વિજોત્તમાઃ

સોઽપિ સંદર્શનાત્તસ્ય તત્ક્ષણાન્મુક્તિમાપ્તવાન્ ॥
વ્યાઘ્રત્વાત્પાર્થિવો ભૂયઃ સ બભૂવ યથા પુરા

શાપં દુર્વાસસા દત્તં રાજ્યં સ્વં સહિતૈઃ સુતૈઃ ॥
સસ્માર સ નૃપશ્રેષ્ઠસ્તતઃ પ્રોવાચ નંદિનીમ્

નૃપઃ કલશનામાહં હૈહયાન્વયસંભવઃ ॥
શપ્તો દુર્વાસસા પૂર્વં કસ્મિંશ્ચિત્કારણાંતરે

તતઃ પ્રસાદિતેનોક્તસ્તેનાહં નંદિની યદા ॥
દર્શયિષ્યતિ તલ્લિંગં તદા મુક્તિર્ભવિષ્યતિ

સા નૂનં નન્દિની ત્વં હિ જ્ઞાતા શાપાન્તતો મયા ॥
તત્ત્વં બ્રૂહિ પ્રદેશોઽયં કતમો વરધેનુકે

યેન ગચ્છામ્યહં ભૂયઃ સ્વગૃહં પ્રતિ સત્વરમ્ ॥
માર્ગં દૃષ્ટ્વા મહાભાગે માનુષં પ્રાપ્ય કઞ્ચન

॥
॥ નંદિન્યુવાચ ॥ ॥
ચમત્કારપુરક્ષેત્રમેતત્પાતકનાશનમ્ ॥
સર્વતીર્થમયં રાજન્સર્વકામપ્રદાયકમ્

યદન્યત્ર ભવેચ્છ્રેયો વત્સરેણ તપસ્વિનામ્ ॥
દિનેનૈવાત્ર તત્સમ્યગ્જાયતે નાત્ર સંશયઃ

એવં મત્વા મયા લિંગં સ્નાપિતં પયસા સદા ॥
એતદ્યૂથં પરિત્યજ્ય ભક્ત્યા પૂતેન ચેતસા

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
ગચ્છ નન્દિનિ ભદ્રં તે નિજં પ્રાપ્નુહિ બાલકમ્ ॥
ગોકુલં ચ સખીઃ સ્વાશ્ચ તથાન્યં ચ સુહૃજ્જનમ્

એતત્ક્ષેત્રં મયા પૂર્વં બ્રાહ્મણાનાં મુખાચ્છ્રુતમ્ ॥
વાંછિતં ચ સદા પ્રષ્ટું ન ચ દ્રષ્ટું પ્રપારિતમ્

રાજ્યકર્મપ્રસક્તેન ભોગાસક્તેન નંદિનિ ॥
સ્વયમેવાધુના લબ્ધં નાહં સન્ત્યક્તુમુત્સહે

દિષ્ટ્યા મે મુનિના તેન દત્તઃ શાપો મહાત્મના ॥
કથં સ્યાદન્યથા પ્રાપ્તિઃ ક્ષેત્રસ્યાસ્ય સુશોભને ॥

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા મહીપાલો નન્દિનીં તાં વિસૃજ્ય ચ ॥
સ્થિતસ્તત્રૈવ તલ્લિંગં ધ્યાયમાનો દિવાનિશમ્

પ્રાસાદં તત્કૃતે મુખ્યં વિધાયાદ્ભુતદર્શનમ્ ॥
કૈલાસશિખરાકારં તપસ્તેપે તદગ્રતઃ

તતસ્તસ્ય પ્રભાવેન સ્વલ્પૈરેવ દિનૈર્દ્વિજાઃ ॥
સંપ્રાપ્તઃ પરમાં સિદ્ધિં દુર્લભાં યાજ્ઞિકૈરપિ

તત્ર યઃ કાર્તિકે માસિ દીપકં સંપ્રયચ્છતિ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ શિવલોકે મહીયતે ॥ ૮૮
માર્ગશીર્ષે ચ સમ્પ્રાપ્તે ગીતનૃત્યાદિકં નરઃ ॥
તદગ્રે કુરુતે ભક્ત્યા સ ગચ્છતિ પરાં ગતિમ્

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં સર્વપાતકનાશનમ્ ॥
કલશેશ્વરમાહાત્મ્યં વિસ્તરેણ દ્વિજોત્તમાઃ

ભક્ત્યા પઠતિ યશ્ચૈતચ્છ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ ॥
સોઽપિ પાપવિનિર્મુક્તઃ શિવલોકે મહીયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે કલશેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનપંચાશત્તમોઽ ધ્યાયઃ