સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.48

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તત્રૈવાસ્ય સમુદ્દેશે હરિશ્ચંદ્રસ્ય ભૂપતેઃ ॥
આશ્રમો ઽસ્તિ સુવિખ્યાતો નાનાદ્રુમસમાવૃતઃ

યત્ર તેન તપસ્તપ્તં સંસ્થાપ્યોમામહેશ્વરૌ ॥
યચ્છતા વિવિધં દાનં બ્રાહ્મણેભ્યોઽભિવાંછિતમ્

આસીદ્રાજા હરિશ્ચંદ્રસ્ત્રિશંકુતનયઃ પુરા ॥
અયોધ્યાધિપતિઃ શ્રીમાન્સૂર્યવંશસમુદ્ભવઃ

ન દુર્ભિક્ષં ન ચ વ્યાધિર્નાકાલમરણં ધ્રુવમ્ ॥
તસ્મિઞ્છાસતિ ધર્મેણ ન ચ ચૌરકૃતં ભયમ્

કાલવર્ષી સદા મેઘઃ સસ્યાનિ પ્રચુરાણિ ચ ॥
રસવંતિ ચ તોયાનિ સર્વર્તુફલિતા દ્રુમાઃ

૨
દંડસ્તત્રાભવદ્વાસ્તૌ ગૃહરોધોઽક્ષદેવને ॥
એકો દોષાકરશ્ચંદ્રઃ પ્રિયદોષાશ્ચ કૌશિકાઃ

સ્નેહક્ષયશ્ચ દીપેષુ વિવાહે ચ કરગ્રહઃ ॥
વૃત્તભંગસ્તથા ગદ્યે દાનોત્થિતિર્ગજાનને

તસ્યૈવં ગુણયુક્તસ્ય સાર્વભૌમસ્ય ભૂપતેઃ ॥
એક એવ મહાનાસીદ્દોષઃ પુત્રવિવર્જિતઃ

તતઃ પુત્રકૃતે ગત્વા ચકાર સુમહત્તપઃ ॥
ચમત્કારપુરે ક્ષેત્રે લિંગં સંસ્થાપ્ય ભક્તિતઃ

પંચાગ્નિસાધકો ગ્રીષ્મે વર્ષાસ્વાકાશસંસ્થિતઃ ॥
જલાશ્રયશ્ચ હેમંતે સ ધ્યાયતિ મહેશ્વરમ્

તતો વર્ષસહસ્રાંતે તસ્ય તુષ્ટો મહેશ્વરઃ ॥
પ્રત્યક્ષોઽભૂત્સમં ગૌર્યા ગણસંઘૈઃ સમાવૃતઃ

ઉવાચ વરદોઽસ્મીતિ પ્રાર્થયસ્વ યથેપ્સિતમ્ ॥
અહં તે સંપ્રદાસ્યામિ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્॥।૨॥
તતસ્તં પ્રણિપત્યોચ્ચૈઃ સ્તુત્વા સૂક્તૈઃ શ્રુતૈરપિ ॥
પ્રોવાચ વિનયોપેતઃ કૃતાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ

ત્વત્પ્રસાદાત્સુરશ્રેષ્ઠ યત્કિંચિદ્ધરણીતલે ॥
તદસ્તિ મે ગૃહે સર્વં વાંછિતં સ્વેન ચેતસા

સુરૂપાણિ કલત્રાણિ રાજ્યં નિહતકંટકમ્ ॥
શરીરં રોગનિર્મુક્તં સંખ્યાહીનં તથા ધનમ્॥।૫॥
એકં મે સુમહદ્દુઃખં યદપત્યં ન વિદ્યતે ॥
તસ્માદ્દેહિ સુતં દેવ પ્રસન્નો યદિ શંકર ॥।૬॥ ॥
॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
અચિરેણ નૃપશ્રેષ્ઠ પુત્રસ્તવ ભવિષ્યતિ ॥
મત્પ્રસાદાન્ન સંદેહસ્તસ્માદ્ગચ્છ દ્રુતં ગૃહમ્॥।૭॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતસ્મિન્નંતરે ગૌરી કોપસંરક્તલોચના ॥
ભર્ત્સયિત્વા મહાદેવં તતઃ પ્રોવાચ તં નૃપમ્ ॥।૮॥
યસ્માત્ત્વયા મહામૂર્ખ ન પ્રણામઃ કૃતો મમ ॥
હરાદનંતરં તસ્માચ્છાપં દાસ્યામ્યહં તવ

તવ સંલપ્સ્યતે પુત્રો યથોક્તઃ શૂલપાણિના ॥
પરં તન્મૃત્યુજં દુઃખં ત્વં શિશુત્વેપિ લપ્સ્યસે

એવમુક્ત્વા ભગવતી સાર્ધં દેવેન શંભુના ॥
અદર્શનં યયૌ પશ્ચાત્તથાન્યૈરપિ પાર્શ્વગૈઃ

સોઽપિ રાજા વરં લબ્ધ્વા શાપં ચ તદનંતરમ્ ॥
ન જગામ ગૃહં ભૂયશ્ચકાર સુમહત્તપઃ

એકાસનં સમારૂઢૌ કૃત્વા ગૌરી મહેશ્વરૌ ॥
તતશ્ચારાધયામાસ સમં પુષ્પાનુલેપનૈઃ

વિશેષેણ દદૌ દાનં બ્રાહ્મણેભ્યો મહીપતિઃ ॥
ભૂમિશાયી પ્રશાંતાત્મા ષષ્ઠકાલકૃતાશનઃ

તતઃ સંવત્સરસ્યાંતે ભગવાન્વૃષભધ્વજઃ ॥
પાર્વત્યા સહિતો ભૂયસ્તસ્ય સંદર્શનં ગતઃ

તતઃ સ નૃપતિસ્તાભ્યાં યુગપદ્વિધિપૂર્વકમ્॥
કૃત્વા નતિં તતો વાક્યં વિનયાદિદમબ્રવીત્

પુરા દેવિ મયાનંદપૂરે વ્યાકુલ ચેતસા ॥
ન નતા ત્વં ન મે કોપં તસ્માત્ત્વં કર્તુમર્હસિ

દેહાર્ધધારિણી દેવિ સદા ત્વં શૂલધારિણઃ ॥
તદૈકસ્મિન્નતે કસ્માન્ન નતા ત્વં વદસ્વ મે

યસ્તં નમતિ દેવેશં તેન ત્વં સર્વદા નતા ॥
નતાયાં ત્વયિ દેવેશો નતઃ સ્યાદિતિ મે મતિઃ ૫૨૯ ॥
તથાપિ ચ પૃથક્ત્વેન મયા ત્વં તુ નતા સહ ॥
એકાસનં સમારૂઢા તત્સમં દેવિ પૂજિતા

તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં મે યઃ પુરોક્તઃ પુરારિણા ॥
સોસ્તુ વૈ સફલઃ સદ્યો વરઃ પુત્રકૃતે મમ

યયા વંશધરઃ પુત્રો દીર્ઘાયુર્દૃઢવિક્રમઃ ॥
ત્વત્પ્રસાદાદ્ભવેદ્દેવિ તથા ત્વં કર્તુમર્હસિ

॥ શ્રીદેવ્યુવાચ ॥ ॥
નાન્યથા મે વચો રાજઞ્જાયતેઽત્ર કથંચન ॥
તસ્માદ્બાલોઽપિ તે પુત્રઃ પંચત્વં સમુપૈષ્યતિ

દર્શયિત્વા તુ તે દુઃખમલ્પમૃત્યુસમુદ્ભવમ્ ॥
ભૂયઃ સંપ્રાપ્સ્યતિ પ્રાણાનચિરાન્મે પ્રસાદતઃ

ભવિષ્યતિ ચ દીર્ઘાયુસ્તતો વંશધરો જયી ॥
સાર્વભૌમપ્રધાનશ્ચ દાની યજ્વા ચ ધર્મવિત્ ॥

તસ્માદ્રાજન્ગૃહં ગત્વા કુરુ રાજ્યમભીપ્સિતમ્ ॥
સંપ્રાપ્સ્યસિ સુતં શ્રેષ્ઠં યાદૃશં કીર્તિતં મયા

અન્યોઽપિ માનવો યો માં રૂપેણા નેનસંસ્થિતામ્ ॥
પૂજયિષ્યતિ ચાત્રૈવ સમં દેવેન શંભુના

તસ્યાહં સંપ્રદાસ્યામિ પુત્રાન્હૃદયવાંછિતાન્ ॥
તથાન્યદપિ યત્કિંચિદચિરાન્નાત્ર સંશયઃ

શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
ભૂય એવ નૃપશ્રેષ્ઠ મત્તઃ પ્રાર્થય વાંછિતમ્ ॥
ન વૃથા દર્શનં મે સ્યાત્સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે

॥ હરિશ્ચંદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
કૃતકૃત્યોસ્મિ દેવેશ સર્વમસ્તિ ગૃહે મમ ॥
પુત્રં ત્યક્ત્વા ત્વયા સોઽપિ દત્તો વંશધરો જયી

તથાપિ ન તવાદેશો વ્યર્થઃ કાર્યઃ કથંચન ॥
એતસ્માત્કારણાદ્દેવ યાચયિષ્યામિ વાંછિતમ્

રાજસૂયકૃતેઽસ્માકં સદા બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે ॥
નિષેધયંતિ માં સર્વે મન્ત્રિણઃ સુહૃદસ્તદા

સર્વૈસ્તૈર્જાયતે યજ્ઞઃ પાર્થિવૈઃ કરદીકૃતૈઃ ॥
યુદ્ધં વિના કરં તેઽપિ ન યચ્છન્તિ યતો વિભો

તતો યુદ્ધાર્થિનં માં તે વારયંતિ હિતૈષિણઃ ॥
કૃતોત્સાહં મખપ્રાપ્તૌ નીતિમાર્ગસમાશ્રિતાઃ

તસ્માત્તવ પ્રસાદેન રાજસૂયો ભવેન્મખઃ ॥
અવિઘ્નઃ સિદ્ધિમાયાતુ મમ નાન્યદ્વૃણોમ્યહમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય જગામાદર્શન હરઃ ॥
સોઽપિ લબ્ધવરો ભૂપઃ સ્વમેવ ભવનં ગતઃ

એવં તેન નરેન્દ્રેણ પૂર્વં તત્ર વિનિર્મિતૌ ॥
ઉમામહેશ્વરૌ પશ્ચાન્નિર્મિતાવિતરૈરપિ

યસ્તાભ્યાં કુરુતે પૂજાં સંપ્રાપ્તે પંચમી દિને ॥
ફલૈઃ સર્વેષુ ગાત્રેષુ યાવત્સંવત્સરં દ્વિજાઃ ॥
સુતં પ્રાપ્નોતિ સોઽભીષ્ટં સ્વવંશોદ્ધરણક્ષમમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય ઉમામહેશ્વરોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટાચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ