સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.47

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
મહાકાલસ્ય માહાત્મ્યં વિસ્તરેણ મહામતે ॥
અસ્માકં સૂતજ બ્રૂહિ સર્વં વેત્તિ યતો ભવાન્

॥સૂત ઉવાચ ॥ ॥
આસીત્પૂર્વં મહીપાલ ઇક્ષ્વાકુકુલનન્દનઃ ॥
રુદ્રસેન ઇતિ ખ્યાતઃ સર્વશત્રુનિષૂદનઃ

સમુદ્ર ઇવ ગાંભીર્યે સૌમ્યત્વે શશિસંનિભઃ ॥
વીર્યે યથા સહસ્રાક્ષો રૂપે કન્દર્પસન્નિભઃ

તસ્ય કાંતીતિ વિખ્યાતા પુરી સર્વગુણાન્વિતા ॥
રાજધાન્યભવચ્છ્રેષ્ઠા પ્રોચ્ચપ્રાકારતોરણા

તથૈવાસીત્પ્રિયા તસ્ય ભાર્યા પરમસંમતા ॥
ખ્યાતા પદ્મવતીનામ રૂપૌદાર્ય ગુણાન્વિતા

સ તયા સહિતો રાજા વૈશાખ્યા દિવસે સદા ॥
સમભ્યેતિ નિજસ્થાનાત્સૈન્યેનાલ્પેન સંવૃતઃ

ચમત્કારપુરે ક્ષેત્રે પીઠે તત્ર દ્વિજોત્તમાઃ ॥
મહાકાલસ્ય દેવસ્ય પુરતો રાત્રિજાગરમ્ ॥
કરોતિ શ્રદ્ધયા યુક્તઃ સભાર્યઃ સ મહીપતિઃ

ઉપવાસપરો ભૂત્વા ધ્યાયમાનો મહેશ્વરમ્ ॥
ગીતવાદ્યેન હૃદ્યેન નૃત્યેન દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ધર્માખ્યાનેન વિપ્રાણાં વેદાધ્યયનવિસ્તરૈઃ

તતઃ પ્રાતઃ સમુત્થાય સ્નાત્વા ધૌતાંબરઃ શુચિઃ ॥
દદૌ દાનાનિ વિપ્રેભ્યસ્તપસ્વિભ્યો વિશેષતઃ

દીનાંધકૃપણેભ્યશ્ચ તથાન્યેભ્યઃ સહસ્રશઃ ॥
વર્ષેવર્ષે સદૈવં સ સમભ્યેત્ય મહીપતિઃ ॥
વૈશાખ્યાં જાગરં તસ્ય દેવસ્ય પુરતોઽકરોત્

યથાયથા સ ભૂપાલઃ કુરુતે રાત્રિજાગરમ્ ॥
મહાકાલાગ્રતસ્તસ્ય તથા વૃદ્ધિઃ પ્રજાયતે

શત્રવો વિલયં યાંતિ લક્ષ્મીર્વૃદ્ધિં પ્રગચ્છતિ ॥
એકદા સ સમાયાતસ્તત્ર યાવન્મહીપતિઃ

તત્રૈવ દિવસે તાવન્મહાકાલસ્ય ચાગ્રતઃ ॥
અપશ્યદ્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાન્નાનાદિગ્ભ્યઃ સમાગતાન્

વેદાધ્યયનસંપન્નાન્વ્રતનિષ્ઠાપરાયણાન્ ॥
એકે તત્ર કથાશ્ચક્રુઃ સુપુણ્યા બ્રાહ્મણોત્તમાઃ

રાજર્ષીણાં પુરાણાનાં દેવર્ષીણાં તથા પરે ॥
તીર્થાનાં ચ તથા ચાન્યે બ્રહ્મર્ષીણાં તથા પરે ॥
યજ્ઞાનાં સાગરાણાં ચ દ્વીપાનાં ચ મનોહરાઃ

અથ તાન્પૃથિવીપાલઃ સ પ્રણમ્ય યથાક્રમમ્ ॥
ઉપવિષ્ટઃ સભામધ્યે તૈઃ સર્વૈશ્ચાભિનંદિતઃ

કસ્મિંશ્ચિદથ સંપ્રાપ્તે કથાંતે તે મુનીશ્વરાઃ ॥
પપ્રચ્છુર્ભૂમિપાલં તુ કૌતૂહલસમન્વિતાઃ

વૈશાખીદિવસે રાજંસ્ત્વં સદાભ્યેત્ય દૂરતઃ ॥
વર્ષેવર્ષેઽસ્ય દેવસ્ય પુરતો રાત્રિજાગરમ્

પ્રકરોષિ પ્રયત્નેન ત્યક્ત્વાન્યાઃ સકલાઃ ક્રિયાઃ ॥
સ્નાનદાનાદિકા યાશ્ચ નિર્દિષ્ટાઃ શાસ્ત્રચિંતકૈઃ

ન તે યદિ રહસ્યં સ્યાત્તદાઽશેષં પ્રકીર્તય ॥
નૂનં ત્વં વેત્સિ તત્સર્વં યત્ફલં રાત્રિજાગરે

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
રહસ્યં પરમં ચૈવ યત્પૃષ્ટોઽહં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
યુષ્માભિઃ કીર્તયિષ્યામિ તથાપ્યખિલમેવ હિ ॥ ૨૧૦
અહમાસં વણિગ્જાત્યા પુરા વૈ વૈદિશે પુરે ॥
નિર્ધનો બંધુભિર્મુક્તઃ પરિભૂતઃ પદેપદે

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય ભગવાન્પાકશાસનઃ ॥
વૈદિશે નાકરોદ્વૃષ્ટિં સપ્ત વર્ષાણિ પંચ ચ

તતો વૃષ્ટિનિરોધેન સર્વે લોકાઃ ક્ષુધાર્દ્દિતાઃ ॥
અન્નાભાવાન્મૃતાઃ કેચિત્કેચિદ્દેશાંતરે ગતાઃ

તતોઽહં સ્વાં સમાદાય પત્નીં ક્ષુત્ક્ષામગાત્રિકામ્ ॥
અશ્રુપૂર્ણમુખીં દીનાં પ્રસ્ખલન્તીં પદેપદે

સૌરાષ્ટ્રં મનસિ ધ્યાત્વા પ્રસ્થિતસ્તદનન્તરમ્ ॥
સુભિક્ષં લોકતઃ શ્રુત્વા જીવનાય દ્વિજોત્તમાઃ

ક્રમેણ ગચ્છમાનોઽથ ભિક્ષાન્નકૃતભોજનઃ ॥
આનર્તવિષયં પ્રાપ્તશ્ચમત્કારપુરાંતિકે

તત્ર રમ્યં મયા દૃષ્ટં પદ્મિનીખણ્ડમંડિતમ્ ॥
સરઃ સ્વચ્છોદકાપૂર્ણં જલપક્ષિભિરાવૃતમ્

તતોઽહં તત્સમાસાદ્ય સ્નાતઃ શીતેન વારિણા ॥
ક્ષુધાર્તશ્ચ તૃષાર્તશ્ચ શ્રમાર્તશ્ચ વિશેષતઃ

અથાહં ભાર્યયા પ્રોક્તો ગૃહાણેશ જલાશયાત્ ॥
જલજાનિ ક્રયાર્થાય યેન સ્યાદદ્ય ભોજનમ્

એતત્સંદૃશ્યતે દૂરાત્પુરંદરપુરોપમમ્ ॥
પુરશ્રેષ્ઠં સમાસાદ્ય વિક્રયં કર્તુમર્હસિ ॥

।
તતો મયા ગૃહીતાનિ પદ્માનિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥
વિક્રયાર્થં પ્રભૂતાનિ વાચ્છમાનેન ભોજનમ્

ચમત્કારપુરં પ્રાપ્ય તતોઽહં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ભ્રાંતસ્ત્રિકેષુ સર્વેષુ ચત્વરેષુ ગૃહેષુ ચ

ન કશ્ચિત્પ્રતિગૃહ્ણાતિ તાનિ પદ્માનિ માનવઃ ॥
મમ ભાગ્યવશાલ્લોકો જાતઃ ક્રયપરાઙ્મુખઃ

અથ ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠસ્ય શ્રાંતસ્ય મમ ભાસ્કરઃ ॥
અસ્તાચલમનુપ્રાપ્તઃ સંધ્યાકાલસ્તતોઽભવત્

તતો વૈરાગ્યમાપન્નઃ સુપ્તોઽહં ભગ્નમંદિરે ॥
તાનિ પદ્માનિ ભૂપૃષ્ઠે નિધાય સહ ભાર્યયા। ૩૬ ॥
અથાર્ધરાત્રે સંપ્રાપ્તે શ્રુતો ગીતધ્વનિર્મયા ॥
તતશ્ચ ચિંતિતં ચિત્તે જાગરોઽયમસંશયમ્

તસ્માદ્ગચ્છામિ ચેત્કશ્ચિત્પદ્માન્યેતાનિ મે નરઃ ॥
મૂલ્યેન પ્રતિગૃહ્ણાતિ ભોજનં જાયતે તતઃ

એવં વિનિશ્ચયં કૃત્વા પદ્માન્યાદાય સત્વરમ્॥
સભાર્યઃ પ્રસ્થિતસ્તત્ર યત્ર ગીતસ્ય નિઃસ્વનઃ

તતશ્ચાયતને તસ્મિન્પ્રાપ્તોઽહં મુનિપુંગવાઃ ॥
અપશ્યં દેવદેવેશં મહાકાલં પ્રપૂજિતમ્ ॥
અગ્રસ્થિતૈર્દ્વિજશ્રેષ્ઠૈર્જપગીતપરાયણૈઃ

એકે નૃત્યં પ્રકુર્વંતિ ગીતમન્યે જપં પરે ॥
અન્યે હોમં દ્વિજશ્રેષ્ઠા ધર્માખ્યાનમથાપરે

તતઃ કશ્ચિન્મયા પૃષ્ટઃ ક્રિયતે જાગરોઽત્ર કિમ્ ॥
ક એતે જાગરાસક્તા લોકાઃ કીર્તય મે દ્રુતમ્

તેનોક્તમેષ દેવસ્ય મહાકાલસ્ય જાગરઃ ॥
ક્રિયતે બ્રાહ્મણૈર્ભક્ત્યા ઉપવાસપરાયણૈઃ

અદ્ય પુણ્યતિથિર્નામ વૈશાખી પુણ્યદા પરા ॥
યસ્યામસ્ય પુરો ભક્ત્યા નરઃ કુર્યાત્પ્રજાગરમ્ ॥
મહાકાલસ્ય દેવસ્ય સૌખ્યં પ્રાપ્નોત્યસંશયમ્

સંતિ પદ્માનિ મે યચ્છ મૂલ્યમાદાય ભદ્રક ॥
ભોજનાર્થમહં દદ્મિ કલધૌતપલત્રયમ્

તતોઽવધારિતં ચિત્તે મયા બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
પૂજયામિ મહાકાલં પદ્મૈરેતૈઃ સુરેશ્વરમ્

ન મયા સુકૃતં કિંચિદન્યદેહાંતરે કૃતમ્ ॥
નિયતં તેન સંભૂત ઇત્થંભૂતોઽસ્મિ દુર્ગતઃ

પરં ક્ષુત્ક્ષામકંઠેયં ભાર્યા મે પ્રિયવાદિની ॥
અન્નાભાવાન્ન સંદેહઃ પ્રાતર્યાસ્યતિ સંક્ષયમ્

એવં ચિંતયમાનસ્ય મમ સા દયિતા તતઃ ॥
પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં વિનયાવનતા સ્થિતા

મા નાથ કુરુ પદ્માનાં વિક્રયં ધનલોભતઃ ॥
કુરુષ્વ ચ હિતં વાક્યં યત્તે વક્ષ્યામિ સાંપ્રતમ્

ઉપવાસો બલાજ્જાતઃ સસ્યાભાવાદસંશયમ્ ॥
અસ્માકં જાગરં ચાપિ ભવિષ્યતિ બુભુક્ષયા

તત્રોભાભ્યાં કૃતં સ્નાનં દિવા સરસિ શોભને ॥
ઘર્માર્ત્તાભ્યાં શ્રમાર્ત્તાભ્યાં કૃતદેવાર્ચનં તથા

તસ્માદ્દેવં મહાકાલં પૂજયામોઽધુના વયમ્ ॥
પદ્મૈરેતૈઃ પરં શ્રેય આવયોર્યેન જાયતે

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
ઉભાભ્યામથ હૃષ્ટાભ્યાં પૂજિતોઽયં મહેશ્વરઃ ॥
તૈઃ પદ્મૈઃ સત્ત્વમાસ્થાય કૃત્વા પૂજાં દ્વિજોત્તમાઃ

ક્ષુત્પીડયા સમાયાતા નૈવ નિદ્રા કથંચન ॥
સ્વલ્પાપિ મંદિરે ચાત્ર સ્થિતયોર્હરસન્નિધૌ

તતઃ પ્રભાતસમયે પ્રોદ્ગતે રવિમંડલે ॥
મૃતોઽહં ક્ષુધયાવિષ્ટઃ સ્થાનેઽત્રૈવ દ્વિજોત્તમાઃ

અથ સા દયિતા મહ્યં તદાદાય કલેવરમ્॥
હર્ષેણ મહતાવિષ્ટા પ્રવિષ્ટા હવ્યવાહનમ્

તત્પ્રભાવાદહં જાતઃ કાંતીનાથો મહીપતિઃ ॥
દશાર્ણાધિપતેઃ કન્યા સાપિ જાતિસ્મરા સતી

તતઃ સ્વયંવરં પ્રાપ્તા માં વિજ્ઞાય નિજં પતિમ્ ॥
મયાપિ સૈવ વિજ્ઞાય પૂર્વપત્ની સમાહૃતા

એતસ્માત્કારણાદસ્ય મહાકાલસ્ય જાગરમ્ ॥
વર્ષેવર્ષે ચ વૈશાખ્યાં કરોમિ દ્વિજસત્તમાઃ

અનયા પ્રિયયા સાર્ધં પુષ્પધૂપાનુલેપનૈઃ ॥
પૂજયિત્વા મહાકાલં સત્યમેતન્મયોદિતમ્

કૃતો વિપ્રા મયા ત્વેષ સ તદા રાત્રિજાગરઃ ॥
યથાપ્યેતત્ફલં જાતં દેવસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

અધુના શ્રદ્ધયા યુક્તો યથોક્તવિધિના તતઃ ॥
યત્કરોમિ ન જાનામિ કિં મે સંયચ્છતે ફલમ્

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં મયા સત્યં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
યેન સત્યેન તેનૈષ મહાકાલઃ પ્રસીદતુ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતચ્છ્રુત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠા વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનાઃ ॥
પ્રચક્રુર્જપતેસ્તસ્ય સાધુવાદાનનેકશઃ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
સત્યમુક્તં મહીપાલ ત્વયૈતદખિલં વચઃ ॥
મહાકાલપ્રસાદેન ન કિંચિદ્દુર્લભં ભુવિ

તસ્માદ્વિશેષતઃ સર્વે વર્ષેવર્ષે વયં નૃપ ॥
કરિષ્યામોઽસ્ય દેવસ્ય શ્રદ્ધયા રાત્રિજાગરમ્

તતઃ સ પાર્થિવસ્તે ચ સર્વ એવ દ્વિજાતયઃ ॥
પ્રચક્રુર્જાગરં તસ્ય મહાકાલસ્ય સંનિધૌ

વિશેષાદ્ધર્ષસંયુક્તા વિવિધૈર્ગીતવાદનૈઃ ॥
ધર્માખ્યાનૈશ્ચ નૃત્યૈશ્ચ વેદોચ્ચારૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ ॥
તદારભ્ય નૃપાઃ સર્વે પ્રચક્રુર્વિસ્મયાન્વિતાઃ

તતઃ પ્રભાતે વિમલે સમુત્થાય સ ભૂપતિઃ ॥
પૂજયિત્વા મહાકાલં તાંશ્ચ સર્વાન્દ્વિજોત્તમાન્ ॥
અનુજ્ઞાપ્ય યયૌ હૃષ્ટઃ સસૈન્યઃ સ્વપુરં પ્રતિ

તતઃ કાલેન સંપ્રાપ્ય દેહાન્તં સ મહીપતિઃ ॥
સંપ્રાપ્તઃ પરમં સ્થાનં જરામરણવર્જિતમ્

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં મહાકાલસમુદ્ભવમ્ ॥
માહાત્મ્યં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠાઃ સર્વપાતકનાશનમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મહાકાલેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ સપ્તચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ