સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.46

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
અન્યાનિ તત્ર તીર્થાનિ યાનિ સંતિ મહામતે ॥
તાનિ કીર્તય સર્વાણિ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તત્ર સારસ્વતં તીર્થમન્યદસ્તિ સુશોભનમ્ ॥
યત્ર સ્નાતોઽતિમૂકોઽપિ ભવેદ્વાક્યવિચક્ષણઃ

લભતે ચેપ્સિતાન્કામાન્માનુષાન્દૈવિકાનપિ ॥
બ્રહ્મલોકાદિપર્યતાંસ્તથાલોકાન્દ્વિજોત્તમાઃ

પુરાસીત્પાર્થિવો નાના વિખ્યાતો બલવર્ધનઃ ॥
સમુદ્રવલયામુર્વીં બુભુજે યો ભુજાર્જિતામ્

તસ્ય પુત્રઃ સમુત્પન્નઃ સર્વલક્ષણસંયુતઃ ॥
તસ્ય નામ પિતા ચક્રે સંપ્રાપ્તે દ્વાદશેઽહનિ ॥
અમ્બુવીચિરિતિ સ્પષ્ટં સમાહૂય દ્વિજોત્તમાન્

તતઃ સ વવૃધે બાલો લાલિતસ્તેન ભૂભુજા ॥
મૂકભાવં સમાપન્નો ન શક્રોતિ પ્રજલ્પિતુમ્

તતોઽસ્ય સપ્તમે વર્ષે સંપ્રાપ્તે બલવર્ધનઃ ॥
પંચત્વં સમનુપ્રાપ્તઃ સંગ્રામે શત્રુભિર્હતઃ

તતો મૂકોઽપિ બાલોપિ મંત્રિભિસ્તસ્ય ભૂપતેઃ ॥
સ સુતઃ સ્થાપિતો રાજ્યે અભાવેઽન્યસુતસ્ય ચ

એવં તસ્ય મહીપસ્ય રાજ્યસ્થસ્ય જડાત્મનઃ ॥
બાલત્વે વર્તમાનસ્ય રાજ્યં વિપ્લવમધ્યગાત્

તતો જલચરન્યાયઃ સંપ્રવૃત્તો મહીતલે ॥
પીડ્યંતે સર્વલોકાસ્તુ દુર્બલા બલવત્તરૈઃ

તતસ્તે મંત્રિણઃ પ્રોચુર્વસિષ્ઠં સ્વપુરોહિતમ્ ॥
વચોઽર્થં નૃપતેરસ્ય કુરૂપાયં મહામુને

પશ્ય કૃત્સ્નં ધરાપૃષ્ઠે શૂન્યતાં સમુપસ્થિતમ્ ॥
જડત્વાન્નૃપતેરસ્ય તસ્માત્કુરુ યથોચિતમ્ ॥

તતસ્તુ સુચિરં ધ્યાત્વા દીનાન્પ્રોવાચ મંત્રિણઃ ॥
સર્વાનાર્તિસમોપેતાઞ્છૃણ્વતસ્તસ્ય ભૂપતેઃ

અસ્તિ સારસ્વતં તીર્થં સર્વકામપ્રદં નૃણામ્ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે તત્રાયં સ્નાતુ ભૂપતિઃ

અથ તદ્વચનાત્સદ્યઃ સ ગત્વા તત્ર સત્વરમ્ ॥
સ્નાનાત્તીર્થેઽથ સંજાતસ્તત્ક્ષણાત્સ કલ સ્વનઃ

તત્પ્રભાવં સરસ્વત્યાઃ સ વિજ્ઞાય મહીપતિઃ ॥
શ્રદ્ધયા પરયા યુક્તો ધ્યાયમાનઃ સરસ્વતીમ્

તતસ્તૂર્ણં સમાદાય મૃત્તિકાં સ નદીતટાત્ ॥
ચકાર ભારતીં દેવીં સ્વયમેવ ચતુર્ભુજામ્

દધતીં દક્ષિણે હસ્તે કમલં સુમનોહરમ્ ॥
અક્ષમાલાં તથાન્યસ્મિઞ્જિતતારક વર્ચસમ્

કમણ્ડલું તથાન્યસ્મિન્દિવ્યવારિપ્રપૂરિતમ્ ॥
પુસ્તકં ચ તથા વામે સર્વવિદ્યાસમુદ્ભવમ્

તતો મેધ્યે શિલાપૃષ્ઠે તાં નિવેશ્ય પ્રયત્નતઃ ॥
પૂજયામાસ સદ્ભક્ત્યા ધૂપમાલ્પાનુલેપનૈઃ

ચકાર ચ સ્તુતિં પશ્ચાચ્છ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા ॥
તદગ્રે પ્રયતો ભૂત્વા સ્વરેણ મહતા નૃપઃ

સદસદ્દેવિ યત્કિઞ્ચિદ્બન્ધમોક્ષાત્મકં પદમ્ ॥
તત્સર્વં ગુપ્તયા વ્યાપ્તં ત્વયા કાષ્ઠં યથાગ્નિના

સર્વસ્ય સિદ્ધિરૂપેણ ત્વં જનસ્ય હૃદિ સ્થિતા ॥
વાચારૂપેણ જિહ્વાયાં જ્યોતીરૂપેણ ચક્ષુષિ

ભક્તિગ્રાહ્યાસિ દેવેશિ ત્વમેકા ભુવનત્રયે ॥
શરણાગતદીનાર્તપરિત્રાણપરાયણે

ત્વં કીર્તિસ્ત્વં ધૃતિર્મેધા ત્વં ભક્તિસ્ત્વં પ્રભા સ્મૃતા ॥
ત્વં નિદ્રા ત્વં ક્ષુધા કીર્તિઃ સર્વભૂતનિવાસિની

તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્વપુઃ પ્રીતિઃ સ્વધા સ્વાહા વિભાવરી ॥
રતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષિતિર્ગંગા સત્યં ધર્મો મનસ્વિની

લજ્જા શાંતિઃ સ્મૃતિર્દક્ષા ક્ષમા ગૌરી ચ રોહિણી ॥
સિનીવાલી કુહૂ રાકા દેવમાતા દિતિસ્તથા

બ્રહ્માણી વિનતા લક્ષ્મીઃ કદ્રૂર્દાક્ષાયણી શિવા ॥
ગાયત્રી ચાથ સાવિત્રી કૃષિર્વૃષ્ટિઃ શ્રુતિઃ કલા

બલાનાડી તુષ્ટિકાષ્ઠા રસના ચ સરસ્વતી ॥
યત્કિઞ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ બહુત્વાદ્યન્ન કીર્તિતમ્

ઇંગિતં નેંગિતં તચ્ચ તદ્રૂપં તે સુરેશ્વરિ॥
ગન્ધર્વાઃ કિન્નરા દેવાઃ સિદ્ધવિદ્યાધરોરગાઃ

યક્ષગુહ્યકભૂતાશ્ચ દૈત્યા યે ચ વિનાયકાઃ ॥
ત્વત્પ્રસાદેન તે સર્વે સંસિદ્ધિં પરમાં ગતાઃ

તથાન્યેઽપિ બહુત્વાદ્યે ન મયા પરિકીર્તિતાઃ ॥
આરાધિતાસ્તુ કૃચ્છ્રેણ પૂજિતાશ્ચ સુવિસ્તરૈઃ ॥
હરંતુ દેવતાઃ પાપમન્યે ત્વં કીર્તિતાઽપિ ચ

એવં સ્તુતા સા દેવેશી ભૂભુજા તેન ભારતી ॥
યયૌ પ્રત્યક્ષતાં તૂર્ણં પ્રાહ ચેદં સુહર્ષિતા

॥ સરસ્વત્યુવાચ ॥ ॥
સ્તોત્રેણાનેન ભૂપાલ ભક્ત્યા સુસ્થિરયા સદા ॥
પરિતુષ્ટાસ્મિ તેનાશુ વરં વૃણુ યથેપ્સિતમ્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
અદ્યપ્રભૃતિ મદ્વાક્યાત્ત્વયા સ્થેયમસંશયમ્ ॥
અત્રાર્ચાયાં ત્રિલોકેસ્મિ ન્યાવત્કીર્તિર્મમ સ્થિરા

યસ્ત્વામારાધયેત્સમ્યગત્રસ્થાં મન્નિમિત્તતઃ ॥
ભક્ત્યાનુરૂપમેવાશુ તસ્મૈ દેયં ત્વયા હિ તત્

॥ સરસ્વત્યુવાચ॥
યો મામત્ર સ્થિતાં નિત્યં સ્નાત્વાઽત્ર સલિલે શુભે॥
અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં પૂજયિષ્યતિ માનવઃ

તસ્યાહં વાંછિતાન્કામાન્સંપ્રદાસ્યામિ પાર્થિવ ॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં તત્ર સ્થિતા દેવી સ્વયમેવ સરસ્વતી

તતઃપ્રભૃતિ લોકાનાં હિતાય પરમેશ્વરી ॥
અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યામુપવાસપરાયણઃ

યસ્તાં પૂજયતે મર્ત્યઃ શ્વેતપુષ્પાનુલેપનૈઃ ॥
સ સ્યાદ્વાગ્ગ્મી સુમેધાવી સદા જન્મનિજન્મનિ

સરસ્વત્યાઃ પ્રસાદેન જાયમાનઃ પુનઃપુનઃ ॥
અન્વયેઽપિ ન તસ્યૈવ કશ્ચિન્મૂર્ખઃ પ્રજાયતે

યો ધર્મશ્રવણં તસ્યાઃ પુરતઃ કુરુતે નરઃ॥
સ નૂનં વસતિ સ્વર્ગે તત્પ્રભાવાદ્યુગત્રયમ્

વિદ્યાદાનં નરો યશ્ચ તસ્યા હ્યાયતને સદા ॥
કરોતિ શ્રદ્ધયા યુક્તઃ સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

યો યચ્છતિ દ્વિજેન્દ્રાય ધર્મશાસ્ત્રસમુદ્ભવમ્॥
પુસ્તકં વાજિમેધસ્ય સ સમગ્રં ફલં લભેત્

યો વેદાધ્યયનં તસ્યાઃ કરોતિ પુરતઃ સ્થિતઃ ॥
સોઽગ્નિષ્ટોમસ્ય યજ્ઞસ્ય કૃત્સ્નં ફલમવાપ્નુયાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સરસ્વતી તીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષટ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ