સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.45

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તત્રૈવાસ્તિ દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સુપુણ્યં પુષ્કરત્રયમ્॥
યત્ર પૂર્વં તપસ્તપ્તમાનર્તાધિપભૂભુજા

યસ્તત્ર કાર્તિકે માસિ કૃત્તિકાસ્થે નિશાકરે ॥
મધ્યાહ્ને કુરુતે સ્નાનં સ ગચ્છતિ પરાં ગતિમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કથં તત્ર સમાયાતં સુપુણ્યં પુષ્કરત્રયમ્ ॥
કસ્મિન્સ્થાને ચ વિજ્ઞેયં કૈશ્ચિહ્નૈર્વદ સૂતજ ॥

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અહં વઃ કીર્તયિષ્યામિ યૈશ્ચિહ્નૈઃ પુષ્કરત્રયમ્ ॥
પ્રાગ્દૃષ્ટં મુનિના તત્ર વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા

પુરા નિવસતસ્તસ્ય વિશ્વામિત્રસ્ય સન્મુનેઃ ॥
સંપ્રાપ્તા કાર્તિકી પુણ્યા કૃત્તિકાયોગસંયુતા

સર્વતીર્થમયં ક્ષેત્રં તદ્વિજ્ઞાય તપોનિધિઃ ॥
તતશ્ચ ચિન્તયામાસ સ્વચિત્તે ગાધિનન્દનઃ

અદ્યેયં કાર્તિકી પુણ્યા કૃત્તિકાયોગસંયુતા ॥
યસ્યાં સ્નાને નરૈઃ શ્રેયઃ પ્રાપ્યતે પુષ્કરોદકે ॥
આદ્યં તુ પુષ્કરં દૂરે ન ગન્તું શક્યતેઽધુના

તસ્માદત્ર સ્થિતં યચ્ચ તસ્મિન્સ્નાનં કરોમ્યહમ્ ॥
સ એવં નિશ્ચયં કૃત્વા શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા

તતશ્ચાન્વેષયામાસ પુષ્કરાણિ સમંતતઃ ॥
બહુત્વાત્તત્ર તીર્થાનાં નિશ્ચયં નાન્વપદ્યત

દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા જલસ્થાનં સ્નાનં ચક્રે તતઃ પરમ્॥
સ તદા શ્રમમાપન્નો ભ્રમમાણ ઇતસ્તતઃ

વૃક્ષમૂલં સમાશ્રિત્ય નિવિષ્ટશ્ચ ક્ષિતૌ તતઃ॥
તુષ્ટાવાથ શુચિર્ભૂત્વા શ્રદ્ધયા ચ ત્રિપુષ્કરમ્ ॥॥॥
મધ્યમાદ્યોજનં સ્વર્ગઃ કનિષ્ઠાદર્ધ યોજનમ્ ॥
જ્યેષ્ઠકુણ્ડાત્પુનઃ ખ્યાતો હસ્તપ્રાયઃ શુભાત્મભિઃ

પાવયંતિ હિ તીર્થાનિ સ્નાનદાનાદસંશયમ્ ॥
પુષ્કરાલોકનાદેવ નરઃ પાપાત્પ્રમુ ચ્યતે

પુષ્કરારણ્યમાશ્રિત્ય શાકમૂલફલૈરપિ ॥
એકસ્મિન્ભોજિતે વિપ્રે કોટિર્ભવતિ ભોજિતા

પુષ્કરે દુષ્કરં સ્નાનં પુષ્કરે દુષ્કરં તપઃ ॥
પુષ્કરે દુષ્કરો વાસઃ સર્વં પુષ્કરદુષ્કરમ્

કાર્તિક્યાં કૃત્તિકાયોગે પુષ્કરે સ્નાતિ યો નરઃ ॥
સ ક્ષણાન્મુચ્યતે પાપાદાજન્મમરણોદ્ભવાત્

જ્યેષ્ઠે પ્રાતશ્ચ મધ્યાહ્ને મધ્યમે સ્નાતિ યો નરઃ ॥
કનિષ્ઠેઽસ્તમિતે ભાનૌ સકૃત્સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્

તાવત્તિષ્ઠતિ દેહેષુ પાતકં સર્વદેહિનામ્ ॥
યાવન્ન પૌષ્કરૈસ્તોયૈઃ સ્નાનં વૈ કુર્વતે નરાઃ

દિવાકરકરૈઃ સ્પૃષ્ટં તમો યદ્વત્પ્રણશ્યતિ ॥
પુષ્કરોદકસંસ્પર્શાચ્છીઘ્રં ગચ્છતિ પાતકમ્

બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપં કૃત્વાપિ પુરુષો ભુવિ ॥
કાર્તિક્યાં પુષ્કરે સ્નાત્વા નિર્દોષત્વં પ્રપદ્યતે

કિં દાનૈઃ કિં વ્રતૈર્હોમૈઃ કિં યજ્ઞૈર્વહુવિસ્તરૈઃ ॥
કાર્તિક્યાં પુષ્કરે સ્નાનૈઃ સર્વેષાં લભ્યતે ફલમ્

યદ્યેષા ભારતી સત્યા મયા સમ્યમુદીરિતા ॥
તન્મે સ્યાદ્દર્શનં શીઘ્રં સદ્યઃ પુષ્કરસંભવમ્

એવં તસ્ય બ્રુવાણસ્ય વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ ॥
અશરીરાઽભવદ્વાણી ગગનાદ્દ્વિજસત્તમાઃ

વિશ્વામિત્ર મુનિશ્રેષ્ઠ સદા મે ગગને સ્થિતિઃ ॥
મુક્ત્વૈકાં કાર્તિકીં ચૈવ કૃત્તિકાયોગસંયુતામ્

તદત્ર દિવસે વાસો મમ ભૂમિતલે ધ્રુવમ્ ॥
અસ્મિન્નેવ વને પુણ્યે તત્ત્વં સ્નાનં સમાચર

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
સર્વેષામેવ તીર્થાનાં શ્રૂયતે ચ સમાશ્રયઃ ॥
તત્કથં વેદ્મિ તીર્થેશ ત્વામત્રૈવ વ્યવસ્થિતમ્

તદોત્થિતા પુનર્વાણી તારા ગગનગોચરા ॥
વિશ્વામિત્રં મુનિશ્રેષ્ઠં હર્ષયંતી દ્વિજોત્તમાઃ

નાતિદૂરે વનાદસ્માદત્ર સંતિ જલાશયાઃ ॥
તેષામેકતમે પદ્મં વિદ્યતેઽધોમુખં સ્થિતમ્

ઊર્ધ્વવક્ત્રં દ્વિતીયે ચ તિર્યગ્વક્ત્રં તૃતીયકે ॥
તત્રોર્ધ્વાસ્યૈઃ સરોજૈશ્ચ વિજ્ઞેયં જ્યેષ્ઠપુષ્કરમ્

પાર્શ્વવક્ત્રૈર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ મધ્યમં પરિકીર્તિતમ્ ॥
અધોવક્ત્રૈસ્તથા જ્ઞેયં કનિષ્ઠં પુષ્કરં ક્ષિતૌ

એતૈશ્ચિહ્નૈર્મુનિશ્રેષ્ઠ જ્ઞાત્વા સ્નાનં સમાચર ॥
તચ્છ્રુત્વા સ મુનિસ્તૂર્ણં સમુત્થાય યયૌ તતઃ

તાદૃશૈઃ કમલૈસ્તત્ર સંસ્થિતાસ્તે જલાશયાઃ ॥
તાન્દૃષ્ટ્વા શ્રદ્ધયોપેતઃ કૃત્વા સ્નાનં યથાક્રમમ્

તતશ્ચ વિધિના સમ્યક્ચકારપિતૃતર્પણમ્

તતઃ શાકૈશ્ચ મૂલૈશ્ચ નીવારૈઃ ફલસંયુતૈઃ ॥
ચકાર વિધિના શ્રાદ્ધં તત્રૈવ દ્વિજસત્તમાઃ

તત્ર તસ્યૈવ તીરસ્થો વીક્ષાંચક્રે સમાહિતઃ ॥
કાર્તિક્યાં કૃત્તિકાયોગે ચિહ્નદર્શનલાલસઃ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
કીદૃશં જાયતે ચિહ્નં કાર્તિક્યાં જ્યેષ્ઠપુષ્કરે ॥
સંપ્રાપ્તે કૃત્તિકાયોગે સર્વં તત્ર વદાશુ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
કાર્તિક્યાં કૃત્તિકાયોગે યદા ગચ્છતિ ચંદ્રમાઃ ॥
તદા નિષ્ક્રામતિ શ્રેષ્ઠં કમલં જલમધ્યતઃ

તન્મધ્યેંઽગુષ્ઠમાત્રસ્તુ પુરુષો દૃશ્યતે જનૈઃ ॥
સુસ્નાતૈઃ શ્રદ્ધયોપેતૈસ્તતસ્તીર્થફલં લભેત્

એતસ્માત્કારણાત્સ્નાત્વા વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ॥
તચ્ચિહ્નં વીક્ષયામાસ મહદ્યત્નં સમાશ્રિતઃ ॥

તસ્યૈવં વીક્ષમાણસ્ય વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ ॥
આનર્તાધિપતિસ્તત્ર પ્રાપ્તો રાજા બૃહદ્બલઃ

અત્યંતં મૃગયાશ્રાંતો હત્વા મૃગગણાન્બહૂન્ ॥
ઋક્ષાંશ્ચૈવ વરાહાંશ્ચ સારંગાનથ સંબરાન્

સિંહાન્વ્યાઘ્રાન્વૃકાંશ્ચૈવ હિંસાનારણ્યચારિણઃ ॥
તથાન્યાનપિ મધ્યાહ્ને તેન માર્ગેણ સંગતઃ

અથાપશ્યદ્દ્રુમોપાંતે વિશ્વામિત્રં મુનીશ્વરમ્ ॥
ઉપવિષ્ટં કૃતસ્નાનં વીક્ષમાણં જલાશયમ્

તતસ્તં પ્રણિપત્યોચ્ચૈરવતીર્ય તુરંગમાત્ ॥
શ્રમાર્ત્તઃ સલિલે તસ્મિન્પ્રવિવેશ નૃપોત્તમઃ

એતસ્મિન્નંતરે તોયાત્કમલં તદ્વિનિર્ગતમ્ ॥
સહસ્રપત્રસંજુષ્ટં દ્વાદશાર્કસમપ્રભમ્ ॥

તદ્દૃષ્ટ્વા સ મહીપાલઃ પદ્મમત્યદ્ભુતં મહત્ ॥
જગ્રાહ કૌતુકાવિષ્ટઃ સ્વયં સવ્યેન પાણિના

સ્પૃષ્ટમાત્રે તતસ્તસ્મિન્કમલે દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ઉત્થિતઃ સુમહાઞ્છબ્દો વિશ્વં યેન પ્રપૂરિતમ્

તં શબ્દં સ મહીપાલઃ શ્રુત્વા મૂર્છામુપાવિશત્ ॥
પતિતશ્ચ જલે તસ્મિન્પદ્મં ચાદર્શનં ગતમ્

તતઃ કૃચ્છ્રેણ મહતા કર્ષિતઃ સલિલાદ્બહિઃ ॥
સેવકૈર્દુઃખશોકાર્ત્તૈર્હાહેતિ પ્રતિજલ્પકૈઃ

તતસ્તીરં સમાસાદ્ય કૃચ્છ્રાત્પ્રાપ્યાથ ચેતનામ્ ॥
યાવદ્વીક્ષયતિ સ્વાંગં તાવત્કુષ્ઠં સમાગતમ્

તતો વિષાદમાપન્નો દૃષ્ટ્વા તાદૃઙ્નિજં વપુઃ ॥
શીર્ણઘ્રાણાંઘ્રિહસ્તં ચ ઘર્ઘરસ્વરસંયુતમ્

અથ ગત્વા મુનેઃ પાર્શ્વે વિશ્વામિત્રસ્ય ભૂમિપઃ ॥
ઉવાચ વચનં દીનં બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા ॥

ભગવન્પશ્ય મે જાતં યાદૃશં વપુરેવ હિ ॥
અકસ્માદેવ મગ્નસ્ય સલિલેઽત્ર વિગર્હિતમ્

તત્કિં પાનીયદોષો વા કિં વા ભૂમેર્મુની શ્વર ॥
યેનેદૃક્સહસા યાતં વિકૃતિં મે શરીરકમ્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
સાવિત્રં પદ્મમેવૈતદ્યત્સ્પૃષ્ટં ભૂપતે ત્વયા ॥
ઉચ્છિષ્ટેન રવિર્મધ્યે સ્વયં યસ્ય વ્યવસ્થિતઃ

યદા સ્યાત્કૃત્તિકાયોગઃ કાર્તિકે માસિ પાર્થિવ ॥
શશાંકસ્ય તદા ચૈતજ્જાયતે પૌષ્કરે જલે

તદિદં પુષ્કરં જ્યેષ્ઠં ભવાન્યત્ર શ્રમાતુરઃ ॥
પ્રવિષ્ટઃ કાર્તિકી ચાદ્ય કૃત્તિકાયોગસંયુતા

એતદ્વીક્ષ્ય નરો હ્યત્ર સ્નાનં કુર્યાજ્જલાશયે ॥
શ્રદ્ધયા પરયા યુક્તઃ સ ગચ્છતિ પરાં ગતિમ્

ઉચ્છિષ્ટેન ત્વયા રાજન્હરણાય હિ કેવલમ્ ॥
એતત્સરોરુહં સ્પૃષ્ટં તેનેદૃક્સંસ્થિતં ફલમ્

॥
॥ બૃહદ્બલ ઉવાચ ॥ ॥
કથં મે સ્યાન્મુનિશ્રેષ્ઠ કુષ્ઠવ્યાધિપરિક્ષયઃ ॥
તપસા નિયમેનાપિ વ્રતેનાપિ કૃતેન વૈ

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
આરાધય સહસ્રાંશુમસ્મિન્ક્ષેત્રે મહીપતે ॥
તતઃ પ્રાપ્સ્યસિ સંસિદ્ધિં કુષ્ઠનાશસમુદ્ભવામ્

તચ્છ્રુત્વા સ મુનેર્વાક્યં ભૂમિપાલો બૃહદ્બલઃ ॥
તત્ક્ષણાત્સ્થાપયામાસ સૂર્યસ્ય પ્રતિમાં તદા

અર્ચયામાસ વિધિવત્પુષ્પધૂપાનુલેપનૈઃ ॥
શ્રદ્ધયા પરયા યુક્તો રવિવારે વિશેષતઃ॥

ઉપવાસપરો ભૂત્વા રક્તચન્દનસંયુતૈઃ ॥
પૂજયન્રક્તપુષ્પૈશ્ચ શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ

તતઃ સંવત્સરસ્યાંતે સ બભૂવ મહીપતિઃ ॥
કુષ્ઠ વ્યાધિ વિનિર્મુક્તો દ્વાદશાર્કસમપ્રભઃ

તતઃ સ્વં રાજ્યમાસાદ્ય ભુક્ત્વા ભોગાનનેકશઃ ॥
દેહાંતે દિનનાથસ્ય સંપ્રાપ્તો મંદિરં તથા

॥ ॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં તત્ર દ્વિજશ્રેષ્ઠા વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા ॥
પ્રકટં સર્વલોકસ્ય વિહિતં પુષ્કરત્રયમ્

યસ્તત્ર કાર્તિકે માસે કાર્ત્તિક્યાં કૃત્તિકાસુ ચ ॥
પ્રકરોતિ નરઃ સ્નાનં બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ

તથા યો ભાસ્કરં પશ્યેદ્બૃહદ્વલપ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
વત્સરં રવિવારેણ યાવત્કૃત્વા ક્ષણં નરઃ ॥
સ મુચ્યતે નરો રોગૈર્યદિ સ્યાદ્રોગસંયુતઃ

નીરોગો વા નરઃ સદ્યો લભતે મનસેપ્સિતમ્ ॥
નિષ્કામો મોક્ષમાપ્નોતિ પ્રસાદાત્તીક્ષ્ણદીધિતેઃ

કાર્ત્તિક્યાં કૃત્તિકાયોગે વૃષોત્સર્ગં કરોતિ યઃ ॥
પુષ્કરેષુ સુપુણ્યેષુ સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકોપિ ગયાં વ્રજેત્ ॥
યજેત વાઽશ્વમેધેન નીલં વા વૃષમુત્સૃજેત્

એકતઃ સર્વતીર્થાનિ સર્વદાનાનિ ચૈકતઃ ॥
એકતસ્તુ વૃષોત્સર્ગઃ કાર્તિક્યાં પુષ્કરેષુ ચ

યશ્ચૈતચ્છુણુયાન્નિત્યં પઠેદ્વા શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
સંપ્રાપ્ય સર્વકામાન્વૈ બ્રહ્મલોકે મહીયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ત્રિપુષ્કરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ પંચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ