સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.42

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
વિશ્વામિત્રસમુદ્ભૂતં કુણ્ડં તત્રાપરં શુભમ્ ॥
સંતિષ્ઠતે દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સર્વકામપ્રદાયકમ્

તત્ર ચૈત્રતૃતીયાયાં કૃતે સ્નાને ભવેન્નરઃ ॥
દિવ્યરૂપધરઃ સાક્ષાત્કામોઽન્યો દ્વિજસત્તમાઃ

નારી વા શ્રદ્ધયોપેતા તત્ર સ્નાત્વા પ્રજાવતી ॥
ભવેત્સૌભાગ્યસંયુક્તા સ્પૃહણીયતમા ક્ષિતૌ

॥
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
તીર્થં તસ્ય મુનેસ્તત્ર કસ્મિન્કાલે વ્યવસ્થિતમ્ ॥
નિર્મલં કેન નિઃશેષં વદ ત્વં સૂતનંદન

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તત્રાસ્તિ નિર્ઝરઃ પૂર્વં સામાન્યો દ્વિજસત્તમાઃ ॥
અવધૂતો ધરાપૃષ્ઠે માહાત્મ્યેન વ્યવસ્થિતઃ

યત્ર દેવનદી ગંગા સ્વયમેવ વ્યવસ્થિતા ॥
યસ્યાં સ્નાતઃ પુમાન્સદ્યઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

યસ્તત્ર કુરુતે શ્રાદ્ધં પિતૄનુદ્દિશ્ય ભાવિતઃ ॥
તદક્ષયં ભવેચ્છ્રાદ્ધં પિતૄણાં તૃપ્તિકારકમ્

યત્કિંચિદ્દીયત દાનં તસ્મિંસ્તીર્થવરે દ્વિજાઃ ॥
હુતજપ્યાદિકં ચૈવ તદનંતફલં ભવેત્

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય મૃગી વ્યાધશરાહતા ॥
પ્રવિષ્ટા સલિલે તસ્મિંસ્તત્ર પઞ્ચત્વમાગતા

ચૈત્રશુક્લતૃતીયાયાં મધ્યાહ્ને દ્વિજસત્તમાઃ ॥
નક્ષત્રે યમદૈવત્યે માર્તંડસ્ય ચ વાસરે

અથ તત્તોયમાહાત્મ્યાન્મેનકાનામ સાઽભવત્ ॥
અપ્સરાસ્ત્રિદશેંદ્રસ્ય સમંતાચ્ચારુહાસિની

સ્મરમાણાઽથ સા તસ્ય પ્રભાવં વરવર્ણિની ॥
તીર્થમાગત્ય સદ્ભક્ત્યા સ્નાનં તત્ર સમાચરત્ ॥
ચૈત્રશુક્લતૃતીયાયાં યામર્ક્ષે સૂર્યવાસરે

એકદા દિવસે તસ્મિન્ભ્રમમાણો મુનીશ્વરઃ ॥
વિશ્વામિત્ર ઇતિ ખ્યાતસ્તત્રાયાતસ્તપોઽન્વિતઃ

સાઽપિ સ્વર્ગાત્સમાયાતા દેવતાદર્શનાર્થતઃ ॥
પૂજયિત્વાથ તં દેવં પ્રસ્થિતા ત્રિદિવં પ્રતિ

સા દૃષ્ટ્વા તં મુનિં તત્ર ભ્રમમાણમિતસ્તતઃ ॥
યૌવનસ્થં સુરૂપાઢ્યં પંચબાણમિવાપરમ્

વ્રતપ્રભાવજૈર્વ્યાપ્તં તેજોભિર્ભાસ્કરં યથા ॥
બાલ્યાત્પ્રભૃતિ ચીર્ણેન તપસા દગ્ધકિલ્બિષમ્

સા તસ્ય દર્શનાદેવ કામબાણપ્રપીડિતા ॥
સાનંદાઃ સુરતાર્થાય સમીપં સમુપાદ્રવત્

સ દૃષ્ટ્વાઽદૃષ્ટપૂર્વાં તાં માર્ગપૃચ્છાકૃતે તતઃ ॥
સમ્મુખઃ પ્રયયૌ તૂર્ણં પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના

ઉવાચ દેશં તાં પૃચ્છન્સ્ત્રીધર્માંશ્ચ વિશેષતઃ ॥
શુભલાભોઽસ્તુ તે ભદ્રે મનસા કર્મણા ગિરા

સદૈવ વાસુદેવસ્ય ભક્તિશ્ચાવ્યભિચારિણી॥
કચ્ચિત્ત્વં વર્તસે પુત્રિ પતિપાદપરાયણા ॥
ચારિત્રવિનયોપેતા સર્વદા પ્રિયવાદિની

કચ્ચિત્ત્વં સર્વદાભીષ્ટા પત્યુર્દાનૈસ્તથાર્ચ્ચનૈઃ ॥
બંધૂન્સ્વમિત્રવર્ગં ચ તત્પુરઃ પૃષ્ઠતોપિ વા

કચ્ચિદ્ભર્તરિ સંસુપ્તે ત્વં નિશવશમેષ્યસિ॥
ઉત્થાનમપ્રબુદ્ધે ચ કરોષિ વરવર્ણિનિ

કચ્ચિત્પ્રાતઃ સમુત્થાય કરોષિ ગૃહમાર્જનમ્ ॥
સ્વયમેવ વરારોહે મણ્ડનં ચોપમણ્ડનમ્

કચ્ચિદેવાન્નમસ્કૃત્ય ગુરું ચ તદનંતરમ્ ॥
કરોષિ ત્વં પ્રાણયાત્રાં દત્ત્વાન્નં શક્તિતો જલમ્

કચ્ચિદસ્તંગતે સૂર્યે નાન્નમશ્નાસિ ભાભિનિ ॥
અદત્ત્વા વા સ્વભૃત્યેભ્યઃ સાધુભ્યશ્ચ વિશેષતઃ

કચ્ચિત્પિબસિ પાનીયં સપ્તવારવિશોધિતમ્ [।
નિબિડેન સ્વવસ્ત્રેણ પાલયંતી જલોદ્ભવાન્॥ ૨૬.॥
કચ્ચિદ્દયાસમોપેતા ગાત્રક્લેશકરાનપિ ॥
યૂકામત્કુણદંશાદીન્પુત્રવત્પરિરક્ષસિ

કચ્ચિત્સાધુમુખાન્નિત્યં શિવધર્મં સુભક્તિતઃ ॥
શૃણોષિ ભક્તિતો ભદ્રે પ્રકરોષિ ચ સાદરમ્

ક્વચિચ્છ્રુત્વાઽઽગમં પુણ્યં પ્રકરોષિ ચ પૂજનમ્॥
શાસ્ત્રસ્ય વાચકસ્યાપિ વ્યાખ્યાતુશ્ચ વિશેષતઃ

કચ્ચિત્પુરાણશાસ્ત્રાણિ પ્રણીતાનિ જનેશ્વરૈઃ ॥
સંલેખ્યાક્ષરરમ્યાણિ સાધુભ્યઃ સંપ્રયચ્છસિ

યઃ શ્રુત્વા સર્વ શાસ્ત્રાણિ નિષ્ક્રયં ન પ્રયચ્છતિ ॥
શાસ્ત્રચૌરઃ સ વિજ્ઞેયો ન ચૈવાપ્નોતિ તત્ફલમ્

કચ્ચિચ્છિવાલયે નૃત્યગીતવાદ્યાદિકાઃ ક્રિયાઃ ॥
બલિપૂજોપહારાંશ્ચ ત્વં કરોષિ ચ શક્તિતઃ

કચ્ચિત્પ્રાવરણં વસ્ત્રં સુભગે સર્વમેવ ચ ॥
સંપ્રયચ્છસિ સાધુભ્યઃ પ્રણિપાતપુરઃસરમ્

વૃથા પર્યટનં નિત્યં કચ્ચિન્ન પરમંદિરે ॥
ત્વં કરોષિ વિશાલાક્ષિ વિશેષેણ નિશાગમે

કચ્ચિન્નાશ્નાસિ ભદ્રે ત્વં સ્વભર્તરિ બુભુક્ષિતે ॥
આજ્ઞાભંગં પ્રયત્નેન કચ્ચિત્તત્ર પ્રરક્ષસિ

કચ્ચિત્પ્રકુપિતે કાંતે નોત્તરાણિ પ્રયચ્છસિ ॥
તસ્યકોપપ્રણાશાર્ષં પ્રિયં કચ્ચિચ્ચ જલ્પસિ

કચ્ચિત્ત્વં પ્રોષિતે કાંતે મલિનાંબરધારિણી ॥
જાયસે ચ તથા દીના વિવર્ણવદના કૃશા

કચ્ચિન્મંદિરપૃષ્ઠે ત્વં ન ધત્સે ભિન્નભાજનમ્ ॥
ઉચ્છિષ્ટં વા જનૈસ્ત્યક્તમપિ કાર્યોપકારકમ્

કચ્ચિદ્વ્રજસિ નો રાત્રૌ જાગરેષુ કથાસુ ચ ॥
નિર્ઝરેષુ વિવિક્તેષુ પુલિનેષુ વનેષુ ચ

કચ્ચિન્ન કુરુષે મૈત્રીં બંધકીભિઃ સમં શુભે ॥
ધાત્રીભિર્માલિકસ્ત્રીભી રજકીભિશ્ચ ભામિનિ

કઞ્ચિદ્દધાસિ નિત્યં ત્વં મુખં કુંકુમરંજિતમ્ ॥
શિરઃ પુષ્પસમાકીર્ણં નેત્રે કજ્જલરંજિતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે વિશ્વામિત્રકુણ્ડોત્પત્તિવૃત્તાન્તે વિશ્વામિત્રમેનકાસમાગમવર્ણનંનામ દ્વિચત્વારિંશો ધ્યાયઃ