સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.40

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદેષા ભવતા પ્રોક્તા બ્રાહ્મી તત્ર મહાશિલા ॥
મોક્ષદા સર્વજંતૂનાં તથા પાતકનાશિની

સા કથં સ્થાપિતા તત્ર કિંપ્રભાવા ચ સૂતજ ॥
એતન્નો બ્રૂહિ નિઃશેષં ન હિ તૃપ્યામહે વયમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મલોકનિવિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણોઽ વ્યક્તજન્મનઃ ॥
પુરાઽભૂન્મહતી ચિન્તા તીર્થયાત્રાસમુદ્ભવા

સર્વેષામેવ દેવાનાં સંતિ તીર્થાનિ ભૂતલે ॥
મુક્ત્વા માં તન્મયા કાર્યં તીર્થમેકં ધરાતલે

યત્ર ત્રિકાલમાસાદ્ય કર્મ સંધ્યાસમુદ્ભવમ્ ॥
મર્ત્યલોકં સમાસાદ્ય કરોમિ તદનંતરમ્

તથાન્યદપિ યત્કિઞ્ચિત્કર્મ ધર્મ્યં હિતાવહમ્ ॥
તત્કરોમિ યથાન્યેઽપિ ચક્રુર્દેવાઃ શિવાદયઃ

ન સ્વર્ગેઽસ્તિ હિ કૃત્યાનામધિકારોઽત્ર કશ્ચન ॥
શુભાનાં કર્મણામેવ કેવલં ભુજ્યતે ફલમ્

તસ્માદ્યત્ર ધરાપૃષ્ઠે શિલેયં નિપતિષ્યતિ ॥
ત્રિસંધ્યં તત્ર ગન્તવ્યમનુષ્ઠાનાર્થમેવ હિ

એવમુક્ત્વા સુવિસ્તીર્ણાં શિલાં તામા સનોદ્ભવામ્ ॥
પ્રચિક્ષેપ ધરાપૃષ્ઠં સમુદ્દિશ્ય પિતામહઃ

અથ સા પતિતા ભૂમૌ સર્વરત્નમયી શિલા ॥
ચમત્કારપુરે ક્ષેત્રે સર્વક્ષેત્રમહોદયે

।
તત આગત્ય લોકેશઃ સ્વયમેવ ધરાતલમ્ ॥
તત્ક્ષેત્રં વીક્ષયામાસ વ્યાપ્તં તીર્થૈઃ સમન્તતઃ

તતઃ પુણ્યતમે દેશે દૃષ્ટ્વા તાં સમુપસ્થિતામ્ ॥
શિલામાનંદમાપન્નઃ પ્રોવાચ તદનન્તરમ્

અહો ધન્યતમો મત્તો નાન્યોઽસ્તિ ભુવનત્રયે ॥
સર્વતીર્થમયે ક્ષેત્રે યતો જાતાત્ર સંસ્થિતિઃ ॥।૩॥
સલિલેન વિના યસ્માન્ન ક્રિયા સંપ્રવર્તતે ॥
તસ્માદત્ર મયા કાર્યઃ શુચિતોયો મહાહ્રદઃ

તતઃ સંચિંતયામાસ સ્વસુતાં ચ સરસ્વતીમ્ ॥
જન સંસ્પર્શભીત્યા ચ પાતાલતલવાહિનીમ્

અથ ભૂમિતલં ભિત્ત્વા પ્રાદુર્ભૂતા મહાનદી ॥
તાં શિલામમલૈસ્તોયૈઃ ક્ષાલયન્તી સમંતતઃ

અથ મૂર્તિમતી ભૂત્વા પ્રોવાચ પ્રપિતામહમ્ ॥
કિમર્થં સંસ્મૃતા દેવમમાદેશઃ પ્રદીયતામ્॥।૭॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ત્વયાત્રૈવ સદા સ્થેયં શિલાયાં મમ સંનિધૌ ॥
સંધ્યાત્રયેઽપિ ત્વત્તોયૈર્યેન કૃત્યં કરોમ્યહમ્

તથા યે માનવાઃ સ્નાનં કરિષ્યંતિ જલે તવ ॥
તે યાસ્યંતિ પરાં સિદ્ધિં દુર્લભાં દેવા માનુષૈઃ

॥ સરસ્વત્યુવાચ ॥ ॥
અહં કન્યા સુરશ્રેષ્ઠ પાતાલતલવાહિની ॥
જનસ્પર્શભયાદ્ભીતા નાગચ્છામિ મહીતલે

તવાદેશોઽન્યથા નૈવ મયા કાર્યઃ કથંચન ॥
એવં મત્વા સુરશ્રેષ્ઠ યદ્યુક્તં તત્સમાચર

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
તવાર્થે કલ્પયિષ્યામિ સ્થાનેઽત્રૈવ મહાહ્રદમ્ ॥
અગમ્યં સર્વમર્ત્યાનાં તત્ર ત્વં સ્થાતુમર્હસિ

એવમુક્ત્વા સ દેવેશશ્ચખાન ચ મહાહ્રદમ્ ॥
તતઃ સરસ્વતી તત્ર સ્વસ્થાનમકરો દથ

તતો દૃષ્ટિવિષાન્સર્પાનાદિદેશ પિતામહઃ ॥
યુષ્માભિઃ સર્વદા સ્થેયં હ્રદેસ્મિઞ્છાસનાન્મમ

યથા સરસ્વતીં મર્ત્યા ન સ્પૃશંતિ કથંચન ॥
ભવદ્ભિઃ સર્વથા કાર્યં તથા પન્નગસત્તમાઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં બ્રહ્મા વ્યવસ્થાપ્ય તત્ર ક્ષેત્રે સરસ્વતીમ્ ॥
તાં ચ ચિત્રશિલાં મધ્યે બ્રહ્મલોકં જગામ હ

અથ મંકણકોનામ મહર્ષિઃ સંશિતવ્રતઃ ॥
ક્ષેત્રે તત્ર સમાયાતો વિષવિદ્યાવિચક્ષણઃ

સક્રમાદ્ભ્રમમાણસ્તુ તસ્મિન્સર્પાભિરક્ષિતે ॥
તં મુનિં વેષ્ટયામાસુર્બબન્ધુશ્ચૈવ પાશકૈઃ

સોઽપિ વિદ્યાબલાત્સર્પાન્નિર્વિષાંસ્તાંશ્ચકારહ ॥
તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા કૃત્વા ચ પિતૃતર્પણમ્ ॥
નિષ્ક્રાંતઃ સલિલાત્તસ્માત્કૃતકૃત્યો મુદાન્વિતઃ

તતશ્ચક્રે મુનિર્યાવત્સમ્યક્કુશપરિગ્રહમ્ ॥
દર્ભાગ્રેણાસ્ય હસ્તાગ્રં પાટિતં તાવદેવ હિ

અથ તસ્માત્ક્ષતાજ્જાતસ્તસ્ય શાકરસો મહાન્ ॥
તં દૃષ્ટ્વા સ વિશેષેણ હર્ષિતો વિસ્મયાન્વિતઃ

સિદ્ધોઽહમિતિ વિજ્ઞાય નૃત્યં ચક્રે તતઃ પરમ્ ॥
બ્રાહ્મીં શિલાં સમારુહ્ય આનંદાશ્રુપરિપ્લુતઃ

અથૈવં નૃત્યમાનસ્ય મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ॥
લાસ્યં ચક્રે તતઃ સર્વં જગત્સ્થાવરજંગમમ્

ચમત્કારપુરં કૃત્સ્નં ભગ્નં નષ્ટા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
પ્રાસાદૈર્ધ્વંસિતૈસ્તત્ર હાહાકારો મહાનભૂત્

]તતો દેવગણાઃ સર્વે તદ્દૃષ્ટ્વા તસ્ય ચેષ્ટિતમ્॥
લાસ્યસ્ય વારણાર્થાય પ્રોચુર્વૃષભવાહનમ્

અનેન નૃત્યમાનેન જગત્સ્થાવરજંગમમ્ ॥
નૃત્યં કરોતિ દેવેશ તસ્માદ્ગત્વા નિવારય

નાન્યઃ શક્તઃ સુરશ્રેષ્ઠ મુનિમેનં કથંચન ॥
નિષેધયિતુમીશાન તતઃ કુરુ જગદ્ધિતમ્

અથ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્વૃષભધ્વજઃ ॥
કૃત્વા રૂપં દ્વિજેંદ્રસ્ય તત્સકાશમુપાદ્રવત્

અબ્રવીચ્ચ મુને કસ્માત્ત્વયૈતન્નૃત્યતેઽધુના ॥
તસ્માત્કાર્યં વદાશુ ત્વં પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

એવમુક્તઃ સ વિપ્રેંદ્રઃ શંકરેણ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
હસ્તં સંદર્શયામાસ તસ્ય શાકરસાન્વિતમ્

કિં નપશ્યસિ મે બ્રહ્મન્કરાચ્છાકરસો મહાન્॥
સંજાતઃ ક્ષતવક્ત્રેણ તસ્માત્સિદ્ધિરુપસ્થિતા

એતસ્માત્કારણાદ્વિપ્ર નૃત્યમેતત્કરોમ્યહમ્॥
આનંદં પરમં પ્રાપ્ય સિદ્ધિજં સિદ્ધસત્તમ

એવં તુ વદતસ્તસ્ય ભગવાન્વૃષભધ્વજઃ ॥
અંગુષ્ઠં તાડયામાસ સ્વાંગુલ્યગ્રેણ તત્ક્ષણાત્

નિશ્ચક્રામ તતો ભસ્મ હિમસ્ફટિકસંનિભમ્॥
ક્ષતાગ્રાત્સહસા તસ્ય મહાવિસ્મયકારકમ્

તતઃ પ્રોવાચ તં વિપ્રં સ દેવો દ્વિજસત્તમાઃ ॥
યસ્યાંગુષ્ઠાગ્રતો મહ્યં નિષ્ક્રાંતં ભસ્મ પાંડુરમ્

તથાપ્યહં મુનિશ્રેષ્ઠ ન નૃત્યં કર્તુમુત્સહે ॥
ત્વં પુનર્નૃત્યસે કસ્માદપિ શાકરસેક્ષણાત્॥

વિરામં કુરુ તસ્માત્ત્વં નૃત્યાદસ્માદ્વિગર્હિતાત્ ॥
તપઃ ક્ષરતિ વિપ્રેન્દ્ર નૃત્યગીતાદ્દ્વિજન્મનઃ

અથાસૌ તત્સમુદ્વીક્ષ્ય ક્ષતાદ્ભસ્મવિસર્જનમ્ ॥
નૃત્યં વ્રીડાન્વિતસ્ત્યક્ત્વા તસ્ય ચક્રે નમસ્કૃતિમ્

અબ્રવીત્ત્વામહં મન્યે નાન્યં દેવાન્મહેશ્વરાત્ ॥
તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં મે યથા ન સ્યાત્તપઃક્ષતિઃ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
તપસ્તે મત્પ્રસાદેન વૃદ્ધિં શસ્યતિ નિત્યશઃ ॥
સ્થાનેઽત્ર ભવતા સાર્ધમહં સ્થાસ્યામિ સર્વદા

આનન્દિતેન ભવતા પ્રાર્થિતોઽહં યતો મુને ॥
આનન્દેશ્વરસંજ્ઞસ્તુ ખ્યાતિં યાસ્યામિ ભૂતલે ॥
એતત્પુરં ચ મે નામ્ના આનન્દાખ્યં ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા મહાદેવો ગતશ્ચાદર્શનં તતઃ ॥
સોઽપિ મંકણકસ્તત્ર તપસ્તેપે મુનીશ્વરઃ

અથ તે પન્નગાઃ પ્રોચુઃ પ્રણિપત્ય મુનીશ્વરમ્॥
ભગવન્નિર્વિષાઃ સર્વે વયં હિ ભવતા કૃતાઃ

તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં નો યથા સ્યાદ્દારુણં વિષમ્ ॥
નો ચેદ્વયં ગમિષ્યામઃ સર્વલોક પરાભવમ્

॥ મંકણક ઉવાચ ॥ ॥
અનૃતં ન મયા પ્રોક્તં સ્વૈરેણાપિ કદાચન ॥
તસ્માદેવંવિધાઃ સર્વે જલસર્પા ભવિષ્યથ

॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતઃપ્રભૃતિ સંજાતા જલસર્પા મહીતલે ॥
તદ્વદ્રૂપા દ્વિજિહ્વાશ્ચ કેવલં વિષવર્જિતાઃ

અથ તસ્મિન્હ્રદે મર્ત્યાઃ સ્નાત્વા સારસ્વતે શુભે ॥
સ્પૃષ્ટ્વા ચિત્રશિલાં તાં ચ પ્રયાંતિ પરમાં ગતિમ્

અથ ભીતઃ સહસ્રાક્ષો ગત્વા દેવં પિતામહમ્ ॥
યમેન સહિતસ્તૂર્ણં પ્રોવાચેદં વચસ્તદા

ત્વત્પ્રસાદાત્સમુદ્વીક્ષ્ય ગચ્છંતિ મનુજા દિવમ્ ॥
પિતામહ મહાતીર્થં યત્ત્વયા વિહિતં ક્ષિતૌ ॥
સારસ્વતં નરાસ્તત્ર સ્નાત્વા યાંતિ ત્રિવિષ્ટપમ્

અપિ પાપસમાચારાઃ સર્વધર્મબહિષ્કૃતાઃ ॥
તત્ર સ્નાત્વા શિલાં સ્પૃષ્ટ્વા તદૈવાયાંતિ સદ્ગતિમ્

॥ યમ ઉવાચ ॥ ॥
અપ્રમાણં વિભો કર્મ સંપ્રયાતં મમોચિતમ્ ॥
શુભાશુભપરિજ્ઞાનં સર્વેષામેવ દેહિનામ્

તસ્માત્ત્યજ ત્વં માં દેવ યદ્વા તત્તીર્થમુત્તમમ્॥
યત્પ્રભાવાજ્જનૈર્હીનાઃ સંજાતા નરકા મમ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા યમસ્ય પ્રપિતામહઃ ॥
પ્રાહ પાર્શ્વસ્થિતં શક્રં તત્તીર્થં નય સંક્ષયમ્

તતઃ શક્રો હ્રદં ગત્વા પૂરયામાસ પાંસુભિઃ ॥
હ્રદં સારસ્વતં તં ચ તાં ચ ચિત્રશિલાં દ્વિજાઃ

અદ્યાપિ મનુજઃ સમ્યક્ત સ્મિન્સ્થાને વ્યવસ્થિતઃ ॥
યઃ કરોતિ તપશ્ચર્યાં સ શીઘં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્

સોઽપિ મંકણકસ્તત્ર સાર્દ્ધં દેવેન શંભુના ॥
તિષ્ઠત્યદ્યાપિ વિપ્રેંદ્ર પૂરિતં ચૈવ પાંસુભિઃ

લિંગં મંકણકન્યસ્તં તત્રાસ્તિ સુમહોદયમ્ ॥
તત્સ્પૃષ્ટ્વા માનવાઃ પાપૈર્મુચ્યંતે દ્વિજસત્તમાઃ

માઘ શુક્લચતુર્દશ્યાં યસ્તં પૂજયતે નરઃ ॥
સ પાપૈરપિ સંયુક્તઃ શિવલોકે મહીયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ચિત્રશિલામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ