સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.276

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તથાન્યેઽપિ વસન્તીહ રુદ્રા એકાદશૈવ તુ ॥
સઞ્જાતા બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠા મુનીનાં હિતકામ્યયા

યૈર્દૃષ્ટૈઃ પૂજિતૈ ર્વાપિ સ્તુતૈર્વાથ નમસ્કૃતૈઃ ॥
વિપાપ્મા જાયતે મર્ત્યઃ સર્વદોષવિવર્જિતઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
એક એવ શ્રુતો રુદ્રો ન દ્વિતીયઃ કથંચન ॥
ગૌરી ભાર્યાપ્રિયા યસ્ય સ્કન્દઃ પુત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

તેનૈકં વિદ્મહે રુદ્રં નાન્યમીશં કથંચન ॥
તસ્માદ્બ્રૂહિ મહાભાગ સર્વાનેતાન્સુવિસ્તરાત્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સત્યમેતન્મહાભાગા યદ્ભવદ્ભિરુદાહૃતમ્ ॥
એક એવ સ્થિતો રુદ્રો ન દ્વિતીયઃ કથંચન

પરં યથા ચ સઞ્જાતા રુદ્રા એકાદશાત્ર ભોઃ ॥
તથાહં કીર્તયિષ્યામિ શૃણુધ્વં સુસમાહિતાઃ

વારાણસ્યાં પુરા સંસ્થા મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ ॥
હાટકેશ્વરદેવસ્ય દર્શનાર્થં સમુત્સુકાઃ

પ્રસ્થિતાઃ સમયં કૃત્વા સ્પર્ધમાનાઃ પરસ્પરમ્ ॥
અહંપૂર્વમહં પૂર્વં વીક્ષયિષ્યામિ તં વિભુમ્

સર્વેષામગ્રતો ભૂત્વા પાતાલે હાટકેશ્વરમ્ ॥
યશ્ચાદૌ તત્ર ગત્વા ચ નેક્ષયિષ્યતિ તં હરમ્ ॥
સર્વેષાં શ્રમજં પાપં તસ્યૈકસ્ય ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા તતઃ સર્વે વારાણસ્યાં તતઃ પરમ્ ॥
પ્રસ્થિતા ધાવમાનાશ્ચ વેગેન મહતા તતઃ

એતસ્મિન્નન્તરે દેવો હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતઃ ॥
જ્ઞાત્વા તેષામભિપ્રાયં મિથઃ સ્પર્દ્ધાસમુદ્ભવમ્ ॥
આત્મનો દર્શનાર્થાય બહુભક્તિપુરસ્કૃતમ્

લઘુના રક્ષ્યમાણેન સર્વેષાં ચ મહાત્મનામ્ ॥
નાગરંધ્રેણ નિષ્ક્રમ્ય પાતાલાચ્ચૈવ તત્ક્ષણાત્

એકાદશપ્રકારં સ કૃત્વા રૂપં મનોહરમ્ ॥
ત્રિશૂલભૃત્ત્રિનેત્રં ચ કપર્દેન વિભૂષિતમ્

શશિખંડધરં ચૈવ રુણ્ડમાલાપ્રધારકમ્ ॥
સમં ચૈવ સ્થિતસ્તેષાં દર્શને શંકરઃ પ્રભુઃ

તતસ્તે વૈ સમાલોક્ય પુરસ્થં વૃષભધ્વજમ્ ॥
જાનુભ્યાં ધરણીં ગત્વા સ્તુતિં ચક્રુસ્તતસ્તતઃ

એકો જાનાતિ દેવોઽયં મમ સંદર્શનં ગતઃ ॥
દેવદેવો મહાદેવઃ પ્રથમં ભક્તવત્સલઃ

અન્યો જાનાતિ મે પૂર્વં જાતસ્તે તાપસોત્તમઃ ॥
સ્તુતિં ચક્રુશ્ચ વિપ્રેંદ્રા જાનુભ્યામવનિં ગતાઃ

॥
॥ તાપસા ઊચુઃ ॥ ॥
નમો દેવાધિદેવાય સર્વદેવમયાય ચ ॥
નમઃ શાંતાય સૂક્ષ્માય નમશ્ચાંધકભેદિને

નમોઽસ્તુ સર્વરુદ્રેભ્યો યે દિવં સંશ્રિતાઃ સદા ॥
જીવાપયંતિ જગતીં વાયુભિશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ

નમોઽસ્તુ સર્વરુદ્રેભ્યો યે સ્થિતા વારુણીં દિશમ્ ॥
રક્ષંતિ સર્વલોકાંશ્ચ પિશાચાનાં દુરાત્મનામ્

નમોઽસ્તુ સર્વરુદ્રેભ્યો દિશમૂર્ધ્વં સમાશ્રિતાઃ ॥
રક્ષંતિ સકલાંલ્લોકાન્ભૂતાર્નાં જંભકાદ્ભયાત્

નમોઽસ્તુ સર્વરુદ્રેભ્યો યેઽધ ઊર્ધ્વં સમાશ્રિતાઃ ॥
રક્ષંતિ સકલાંલ્લોકાન્કૂષ્માંડાનાં ભયાત્સદા

અસંખ્યાતાઃ સહસ્રાણિ યે રુદ્રા ભૂમિમાશ્રિતાઃ ॥
નમસ્તેભ્યોઽપિ સર્વેભ્યસ્તેષાં રક્ષંતિ યે રુજઃ

એવં સ્તુતાસ્તુ તે રુદ્રા એકાદશતપસ્વિભિઃ ॥
એકાદશાપિ તાન્પ્રોચુર્ભક્તિનમ્રાંસ્તુ તાપસાન્

॥ રુદ્રા ઊચુઃ ॥ ॥
એકાદશપ્રકારોઽહં તુષ્ટો વસ્તાપસોત્તમાઃ ॥
બહુભક્ત્યતિરેકેણ વ્રિયતાં ચ યથેપ્સિતમ્

॥ તાપસા ઊચુઃ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોસિ નો દેવ યદિ યચ્છસિ વાંછિતમ્ ॥
એકાદશપ્રકારૈસ્તુ સદા સ્થેયમિહૈવ તુ

હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સર્વતીર્થમયે શુભે ॥
આરાધનં પ્રકુર્વાણા વસામો યેન વૈ વયમ્

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
એકાદશપ્રકારા યા મૂર્તયો નિર્મિતા મયા ॥
એતાભિરેવ સર્વાભિઃ સ્થાસ્યામ્યત્ર સદૈવ હિ

આદ્યા તુ મમ યા મૂર્તિઃ સા કૈલાસં સમાશ્રિતા ॥
સંતિષ્ઠતિ સદૈવાત્ર કૈલાસે પર્વતોત્તમે

એતાસ્તુ મૂર્તયોઽસ્માકં સ્થાસ્યંત્યત્રૈવ સર્વદા ॥
સર્વેષામેવ લોકાનાં હિતાય દ્વિજસત્તમાઃ

નામભિશ્ચ ક્રમેણૈવ યુષ્મદીયૈઃ સ્વયં દ્વિજાઃ ॥
વિશ્વામિત્રહ્રદે સ્નાત્વા એતા મૂર્તીર્મમાત્ર વૈ ॥
પૂજયિષ્યંતિ યે મર્ત્યાસ્તે યાસ્યંતિ પરાં ગતિમ્

કિં વાચા બહુનોક્તેન ભૂયોભૂયો દ્વિજોત્તમાઃ ॥
યા તાસાં ક્રિયતે પૂજા એકાદશગુણા ભવેત્

એવમુક્ત્વા ત્રિનેત્રસ્તુ તત્રૈવાદર્શનં ગતઃ ॥
તેઽપિ તત્રાશ્રમં કૃત્વા શ્રદ્ધયા પરયા યુતાઃ ॥
મૂર્તીશ્ચ તાઃ સમારાધ્ય સંપ્રાપ્તાઃ પરમં પદમ્

અન્યોઽપિ યઃ પુમાંસ્તાશ્ચ આરાધયતિ શ્રદ્ધયા ॥
સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ

તતઃ પ્રભૃતિ તે જાતા રુદ્રા એકાદશૈવ તુ ॥
સંખ્યયા દેવદેવસ્ય મહેશ્વરવપુર્ધરાઃ

તેજોત્તમાસ્તે સંયુક્તાસ્ત્રિનેત્રાઃ શૂલપાણયઃ ॥
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ દ્વિજોત્તમાઃ

એકાદશપ્રકારસ્તુ યથા જાતો મહેશ્વરઃ ॥
ચૈત્રે માસિ સિતે પક્ષે ચતુર્દશ્યાં દિને સ્થિતે

યસ્તાન્પૂજયતે ભક્ત્યા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥
અધનો ધનમાપ્નોતિ હ્યપુત્રઃ પુત્રવાન્ભવેત્

સરોગો રોગમુક્તસ્તુ પરાભૂતો રિપુક્ષયમ્ ॥
તત્સમારાધનાદેવ કામાનંત્યમવાપ્નુયાત્

યઃ પુનઃ શિવદીક્ષાઢ્યો ભસ્મસ્નાનપરાયણઃ ॥
તત્સમારાધનં કુર્યાચ્છૃણુ તસ્યાપિ યત્ફલમ્

યદન્યઃ પ્રાપ્નુયાન્મર્ત્યસ્તત્પૂજાસંભવં ફલમ્ ॥
ષડક્ષરેણ મંત્રેણ પુષ્પેણૈકેન તત્ફલમ્

શિવદીક્ષાધરો યસ્તુ શતઘ્નં લભતે ફલમ્ ॥
તસ્માચ્છતઘ્નમાપ્નોતિ શૈવાત્પાશુપતશ્ચ યઃ ॥
તસ્માત્કાલમુખો યશ્ચ મહાવ્રતધરશ્ચ યઃ

મૂર્તીર્યાસ્તાશ્ચ યે ભક્ત્યા વિનતાઃ પૂજયંતિ ચ ॥
સર્વેષામેવ તેષાં તુ ફલં શતગુણં ભવેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય એકાદશરુદ્રોત્પત્તિ વર્ણનં નામ ષટ્સપ્તત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ