સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.272

ઋષય ઊચુઃ ॥ ।
યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તમીશાનસ્ય મહીપતેઃ॥
ઈશ્વરેણ પુરા દત્તમાયુર્યાવત્સ્વવાસરમ્

કિંપ્રમાણં ભવેત્તસ્ય દિવસસ્ય બ્રવીહિ નઃ ॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અહં વઃ કીર્તયિષ્યામિ પ્રમાણં દિવસસ્ય તુ

માહેશ્વરસ્ય વિપ્રેન્દ્રાઃ શ્રૂયતાં ગદતઃ સ્ફુટમ્ ॥
નિમેષસ્ય ચતુર્ભાગસ્ત્રુટિઃ સ્યાત્તદ્દ્વયં લવઃ

લવદ્વયં યવઃ પ્રોક્તઃ કાષ્ઠા તે દશ પંચ ચ ॥
ત્રિંશત્કાષ્ઠાઃ કલામાહુઃ ક્ષણસ્ત્રિંશત્કલો મતઃ

ક્ષણૈઃ ષષ્ટ્યા પલં પ્રોક્તં ષષ્ટ્યા તેષાં ચ નાડિકા ॥
નાડિકાદ્વિતયેનૈવ મુહૂર્તં પરિકીર્તિતમ્

ત્રિંશન્મુહૂર્ત્તમુદ્દિષ્ટમહોરાત્રં મનીષિભિઃ ॥
માસસ્ત્રિંશદહોરાત્રૈદ્વૌ દ્વૌ માસાવૃતું વિદુઃ

ઋતુત્રયં ચાપ્યયનમયને દ્વે તુ વત્સરમ્ ॥
માનુષાણાં હિ સર્વેષાં સ એવ પરિકીર્તિતઃ

સ દેવાનામહોરાત્રં પુરાણજ્ઞાઃ પ્રચક્ષતે ॥
અયનં ચોત્તરં શુક્લં યદ્દેવાનાં દિનં ચ તત્ ॥
યદ્દક્ષિણં તુ સા રાત્રિઃ શુભકર્મવિગર્હિતા

યથા સુપ્તો ન ગૃહ્ણાતિ કિંચિદ્ભોગાદિકં નરઃ ॥
તથા દેવાશ્ચ યજ્ઞાંશાન્ન ગૃહ્ણન્તિ કથં ચન

અનેનૈવ તુ માનેન માનવેન દ્વિજોત્તમાઃ ॥
લક્ષૈઃ સપ્તદશાખ્યૈસ્તુ વત્સરાણાં પ્રકીર્તિતમ્

અષ્ટાવિંશત્સહસ્રૈસ્તુ વત્સરાણાં કૃતં યુગમ્ ॥
તસ્મિઞ્છ્વેતોઽભવદ્વિષ્ણુર્ભગવાન્યો જગદ્ગુરુઃ

લોકાઃ પાપવિનિર્મુક્તાઃ શાંતા દાંતા જિતેન્દ્રિયાઃ ॥
દીર્ઘાયુષસ્તથા સર્વે સદૈવ તપસિ સ્થિતાઃ

યો યથા જન્મ ચાપ્નોતિ તથા સ મ્રિયતે નરઃ॥
ન પુત્રસંભવો મૃત્યુર્વીક્ષ્યતે જનકૈઃ ક્વચિત્

કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભો દંભો મત્સર એવ ચ ॥
ન જાયતે નૃણાં તત્ર યુગે તુ દ્વિજસત્તમાઃ

તતસ્ત્રેતાયુગં ભાવિ દ્વિતીયં મુનિસત્તમાઃ ॥
પાદેનૈકેન પાપં તુ રૌદ્રં ધર્મે તદાવિશત્

તતો રક્તત્વમભ્યેતિ ભગવાન્મધુસૂદનઃ ॥
પાપાંશેઽપિ ચ સંપ્રાપ્તે સસ્પર્દ્ધો જાયતે જનઃ

સ્વર્ગમાર્ગકૃતે સર્વે ચક્રુર્યજ્ઞાંસ્તતઃ પરમ્ ॥
અગ્નિષ્ટોમાદિકાંસ્તત્ર બહુહોમાદિકાંસ્તથા

દેવલોકાંસ્તતો યાંતિ મૂલાદ્યાવચ્ચતુર્દશ ॥
બ્રહ્મલોકસ્ય પર્યંતં સ્વકીયૈર્ય જ્ઞકર્મભિઃ

કિંચિત્સ્વલ્પાયુષસ્તત્ર જાયન્તે સ્પર્ધયાઽન્વિતાઃ ॥
પરં તત્રાપિ નો યાંતિ મૃત્યું પુત્રાઃ કથંચન

જનકે વિદ્યમાને ચ સ્વ લ્પદોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
કામક્રોધાદયો યે ચ ભવંતિ ન ભવંતિ ચ

એકયા વેલયા તત્ર વાપિતં સસ્યમુત્તમમ્ ॥
સપ્તવારાન્પ્રગૃહ્ણંતિ વૈશ્યાઃ કૃષિપરાયણાઃ

સર્વા ઘટસ્રવા ગાવો મહિષ્યશ્ચ ચતુર્ગુણાઃ ॥
પ્રયચ્છંતિ તથા ક્ષીરમુષ્ટ્ર્યસ્તાસાં ચતુર્ગુણમ્

અજાવિકાસ્તથા પાદં નાર્યઃ સર્વાસ્તથૈવ ચ ॥
વેદાધ્યયનસંપન્નાઃ પ્રતિગ્રહવિવર્જિતાઃ ॥
શાપાનુગ્રહકૃત્યેષુ સમર્થાઃ સંભવંતિ ચ ૨૩ ॥
ક્ષત્રિયાઃ ક્ષાત્રધર્મેણ પાલયંતિ વસુંધરામ્ ॥
ન તત્ર દૃશ્યતે ચૌરો ન ચ જારઃ કથંચન ॥
સ્વધર્મનિરતાઃ સર્વે વર્ણાશ્ચૈવ વ્યવસ્થિતાઃ

તચ્ચ દ્વાદશભિર્લક્ષૈર્વત્સરાણાં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
ષણ્ણવત્યા સહસ્રૈસ્તુ દ્વિતીયં યુગમુત્તમમ્

તતશ્ચ દ્વાપરં ભાવિ તૃતીયં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
દ્વૌ પાદૌ તત્ર પાપસ્ય દ્વૌ ચ ધર્મસ્ય સંસ્થિતૌ॥
ભગવાન્વાસુદેવશ્ચ કપિલસ્તત્ર જાયતે

તચ્ચાષ્ટલક્ષમાનેન વત્સરાણાં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
ચતુઃષષ્ટિભિરન્યૈસ્તુ સહસ્રાણાં દ્વિજોત્તમાઃ

કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભો દંભો મત્સર એવ ચ ॥
ષડેતે તત્ર જાયંતે ઈર્ષ્યા ચૈવ તુ સપ્તમી

અથ સંસેવિતાસ્તૈસ્તુ માનવાશ્ચ પરસ્પરમ્ ॥
વિરુદ્ધાંશ્ચ પ્રકુર્વંતિ નાપ્નુવંતિ યથા દિવમ્

કેચિત્તત્રાપિ જાયંતે શાંતા દાંતા જિતેંદ્રિયાઃ ॥
ન સર્વેઽપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠા યતોઽર્દ્ધં પાતકસ્ય તુ

તતઃ કલિયુગં પ્રોક્તં ચતુર્થં ચ સુદારુણમ્ ॥
એકપાદો વૃષો યત્ર પાપં પાદૈસ્ત્રિભિઃ સ્થિતમ્

કૃષ્ણત્વં યાતિ દેવોઽપિ તત્ર ચૈવ ચતુર્ભુજઃ ॥
એક પાદોઽપિ ધર્મસ્ય યાવત્તાવત્પ્રવર્તતે

પશ્ચાન્નાશં સમભ્યેતિ યાવત્તાવચ્છનૈઃશનૈઃ ॥
પ્રમાણં તસ્ય નિર્દિષ્ટં લક્ષાશ્ચત્વાર એવ હિ

દ્વાત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ યુગસ્યૈવાંતિમસ્ય ચ ॥
કલિના તત્ર સંપૃષ્ટા મર્ત્યાઃ સર્વે પરસ્પરમ્

વિબુધૈસ્તે પ્રવર્તંતે રાગદ્વેષપરાયણાઃ ॥
યસ્યયસ્ય ગૃહે વિત્તં તથા નાર્યો મનોરમાઃ

તેનતેન સમં મૈત્રીં કલૌ કુર્વંતિ માનવાઃ ॥
વિધવાનાં યતીનાં ચ સર્વેષાં ચ તપસ્વિનામ્

લોકદ્વયવિનાશઃ સ્યાદ્યતશ્ચેતો ન શુધ્યતિ ॥
પ્રાવૃટ્કાલેઽપિ સંપ્રાપ્તે દુર્ભિક્ષેણ પ્રપીડિતાઃ

ભ્રમંતિ ચ કલૌ લોકા ગગનાસક્તદૃષ્ટયઃ॥
જાનાતિ ચાપિ તનયઃ પિતા ચેન્નિધનં વ્રજેત્ ॥ ૩૮ ।
તતોહં ગૃહપો ભૂયાં બાંધવો હ્યપિ બાંધવમ્ ॥
સ્નુષાપિ વેત્તિ ચિત્તેન યદિ શ્વશ્રૂઃ ક્ષયં વ્રજેત્

મમ સ્યાદ્ગૃહ ઐશ્વર્યં તત્સર્વં નાન્યથા વ્રજેત્ ॥
કાવ્યૈરુપહતા વેદાઃ પુત્રા જામાતૃકૈસ્તથા

શાલકૈર્બાંધવાશ્ચૈવ હ્યસતીભિઃ કુલસ્ત્રિયઃ ॥
શૂદ્રાસ્તપસ્વિનશ્ચૈવ શૂદ્રા ધર્મસ્ય સૂચકાઃ

બ્રાહ્મણાનાં તતઃ શૂદ્રા ઉપદેશં વદંતિ ચ ॥
અલ્પોદકાસ્તથા મેઘા અલ્પસસ્યા ચ મેદિની

અલ્પક્ષીરાસ્તથા ગાવઃ ક્ષીરે સર્પિસ્તથાઽલ્પકમ્ ।
સર્વભક્ષાસ્તથા વિપ્રા નૃપા નિષ્કરુણાસ્તતઃ ॥
કૃષ્યા લજ્જંતિ વૈશ્યાશ્ચ શૂદ્રા બ્રાહ્મણપ્રેષકાઃ

હેતુવાદરતા યે ચ ભંડંવિદ્યાપરાશ્ચ યે ॥
તેતે સ્યુર્ભૂમિપાલસ્ય સદાઽભીષ્ટાઃ કલૌ યુગે

શ્વઃશ્વઃપાપીયદિવસાઃ પૃથિવી ગતયૌવના ।
અતિક્રાંત શુભાઃ કાલાઃ પર્યુપસ્થિતદારુણાઃ

યથાયથા યુગં ભાવિ વૃદ્ધિં યાંતિ સ્ત્રિયો નરાઃ ॥
તથાતથા પ્રયાંતિ સ્મ લઘુતાં જંતુભિઃ સહ

દ્વાદશમે ચૈવ કન્યા સ્યાદ્ભર્તૃસંયુતા

તતઃ ષોડશમે વર્ષે નરાઃ પલિતયૌવનાઃ ॥
શૌચાચારપરિત્યક્તા નિજકાર્યપરાસ્તથા

ભવિષ્યંતિ યુગસ્યાંતે નરાઃ અંગુષ્ઠમાત્રકાઃ ॥
ગૃહં ચ તેઽથ કુર્વંતિ બિલૈરાખુસમુદ્ભવૈઃ

તથા પ્રાવરણં તેષાં કૃમિવસ્ત્રં ભવિષ્યતિ ॥
એકવર્ણા ભવિષ્યંતિ વર્ણાઃ સર્વે તતઃ પરઃ ॥
મ્લેછીભૂતા દુરાચારા ધર્મકૃત્યવિદૂષકાઃ

।
એવં જાતે તતો લોકે બ્રાહ્મણો હરિપિંગલઃ ॥
કલ્કિગોત્રસમુત્પન્નસ્તાન્સર્વા ન્સૂદયેત્તતઃ

પશ્ચાત્કૃતયુગં ભાવિ ભૂયોઽપિ દ્વિજસત્તમાઃ

એવં યુગસહસ્રેણ સંપ્રાપ્તેન તતઃ પરમ્ ॥
બ્રહ્મણો દિવસં ભાવિ રાત્રિશ્ચૈવ તતઃ પરમ્

તતશ્ચાનેન માનેન ષષ્ટ્યા યુક્તૈસ્ત્રિભિઃ શતૈઃ ॥
બ્રહ્મણો વત્સરં ભાવિ કેશવસ્ય ચ તદ્દિનમ્

આત્મીયે જીવિતે બ્રહ્મ યાવદ્વર્ષશતં સ્થિતઃ ॥
કેશવોઽપિ સ્વમાનેન વર્ષાણાં જીવિતે શતમ્

વર્ષેણ વાસુદેવસ્ય દિનં માહેશ્વરં ભવેત્ ॥
નિજમાનેન સોપ્યત્ર યાવ દ્વર્ષશતં સ્થિતઃ

તતઃ શક્તિસ્વરૂપઃ સ્યાત્સોઽક્ષયી કીર્ત્યતે યતઃ ॥
સદાશિવસ્ય નિઃશ્વાસઃ શૈવં વર્ષશતં ભવેત્ ॥
ઉચ્છ્વાસસ્તુ પુનસ્તસ્ય શક્તિરૂપેણ સંસ્થિતઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં શિવશક્તિસમુદ્ભવમ્ ॥
યાવદાયુઃ પ્રમાણં ચ માનુષાઢ્યં ચ યદ્ભવેત્ ॥

ભવદ્ભિઃ શાંકરં પૃષ્ટો દ્વિજા અસ્મિ દિનં પુરા ॥
મયા પુનસ્તુ સર્વેષાં મર્ત્યાદીનાં તુ કીર્તિતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકા શીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે યુગસ્વરૂપવર્ણનંનામ દ્વિસપ્તત્યુત્તરદ્વિશતતમોઅધ્યાયઃ