સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.271

સૂત ઉવાચ॥
અથાન્યદપિ તત્રાસ્તિ સુપુણ્યં લિંગસપ્તકમ્॥
યેનાર્ચિતેન દૃષ્ટેન પૂજિતેન વિશેષતઃ

દીર્ઘાયુર્જાયતે મર્ત્યઃ સર્વરોગવિવર્જિતઃ॥
માર્કણ્ડેશ્વર ઇત્યુક્તસ્તત્ર દેવો મહેશ્વરઃ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નેશ્વરોઽન્યસ્તુ સર્વપાપહરો હરઃ॥
પાલેશ્વરસ્તથા ચૈવ સર્વવ્યાધિવિનાશનઃ

તતો ઘંટશિવઃ ખ્યાતો યો ઘંટેન પ્રતિષ્ઠિતઃ॥
કલશેશ્વરસંજ્ઞસ્તુ વાનરેશ્વરસંયુતઃ

ઈશાન શિવ ઇત્યુક્તસ્તત્ર ક્ષેત્રેશ્વરેશ્વરઃ॥
પૂજિતો માનવૈર્ભક્ત્યા કામાન્યચ્છત્યમાનુષાન્

વાંછિતાન્મનસા સર્વાન્કલિકાલેઽપિ સંસ્થિતે

ઋષય ઊચુઃ॥
કોઽયં માર્કંડસંજ્ઞસ્તુ યેન લિંગં પ્રતિષ્ઠિતમ્॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નો મહીપાલઃ કતમો વદ સૂતજ

તથા પાલકનામા ચ યેનાયં સ્થાપિતો હરઃ॥
તથા યો ઘણ્ટસંજ્ઞસ્તુ કસ્મિઞ્જાતઃ સ ચાન્વયે

કલશાખ્યસ્તુ યઃ ખ્યાતો વાનરેણ સમન્વિતઃ॥
ઈશાનોપ્યખિલં બ્રૂહિ પરં નઃકૌતુકં સ્થિતમ્॥ ૯।
યતોઽત્ર જાયતે શ્રેયઃ પુનઃ પુંસાં પ્રકીર્તય॥
યૈરેતૈઃ સ્થાપિતા દેવાઃ ક્ષેત્રેઽસ્મિન્માનવોત્તમૈઃ

તથા તેષાં સમાચારં પ્રભાવં ચૈવ સૂતજ॥
દાનં વાપિ યથાકાલં મંત્રાંશ્ચ વિસ્તરાદ્વદ

સૂત ઉવાચ॥
અહં વઃ કીર્તયિષ્યામિ કથામેતાં પુરાતનીમ્॥
કથિતાં ભર્તૃયજ્ઞેન આનર્તાધિપતેઃ સ્વયમ્

શ્રુતયાપિ યયા મર્ત્યો દીર્ઘાયુર્જાયતેનરઃ॥
નાપમૃત્યુમવાપ્નોતિ કથંચિત્તત્પ્રભાવતઃ

યો માર્કંડ ઇતિ ખ્યાતઃ પ્રથમં પરિકીર્તિતઃ।
સંભૂતિસ્તસ્ય સંપ્રોક્તા યુષ્માકં પાપનાશિની

ઇંદ્રદ્યુમ્નં પ્રવક્ષ્યામિ સાંપ્રતં મુનિસત્તમાઃ॥
યદ્વંશો યત્પ્રભાવશ્ચ સર્વભૂપાલમાનિતઃ॥૧૫।.
ઇંદ્રદ્યુમ્નો મહીપાલ આસીત્પૂર્વં દ્વિજોત્તમાઃ॥
બ્રાહ્મણ્યશ્ચ શરણ્યશ્ચ સાધુલોકપ્રપાલકઃ॥
યજ્વા દાનપતિર્દક્ષઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ॥૧૬।
ન દુર્ભિક્ષં ન ચ વ્યાધિર્ન ચ ચૌરકૃતં ભયમ્॥
તસ્મિઞ્છાસતિ ધર્મજ્ઞે આસીલ્લોકસ્ય કસ્યચિત્

યથૈવ વર્ષતો ધારા યથા વા દિવિ તારકાઃ॥
ગંગાયાં સિકતા યદ્વત્સંખ્યયા પરિવર્જિતાઃ

તદ્વત્તેન કૃતા યજ્ઞાઃ સર્વે સંપૂર્ણદક્ષિણાઃ॥
અગ્નિષ્ટોમોઽતિરાત્રશ્ચ ઉક્થઃ ષોડશિકાસ્તથા

સૌત્રામણ્યાઽથ પશવશ્ચાતુર્માસ્યા દ્વિજોત્તમાઃ॥
વાજપેયાશ્વમેધાશ્ચ રાજસૂયા વિશેષતઃ

પૌણ્ડરીકાસ્તથૈવાન્યે શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા॥૨૧।
તેન દાનાનિ દત્તાનિ તીર્થેષુ ચ વિશેષતઃ॥
મિષ્ટાન્નાનિ દ્વિજેંદ્રાણાં દક્ષિણાસહિતાનિ ચ

ન તદસ્તિ ધરાપૃષ્ઠે નગરં પત્તનં તથા॥
તીર્થં વા યત્ર નો તસ્ય વિદ્યતે ત્રિદશાલયઃ

તેન કન્યાસહસ્રાણિ અચ્યુતાન્યર્બુદાનિ ચ॥
બ્રાહમણેભ્યઃ પ્રદત્તાનિ બ્રાહ્મણાનાં ધનાર્થિનામ્

દશમીદિવસે તસ્ય રાત્રૌ ચ ગજપૃષ્ઠિગઃ॥
દુન્દુભિસ્તાડ્યમાનસ્તુ બભ્રામ સકલં પુરમ્

પ્રત્યૂષે વૈષ્ણવં ભાવિ પાપહારિ ચ વાસરમ્॥
ઉપવાસઃ પ્રકર્ત્તવ્યો મુક્ત્વા વૃદ્ધં ચ બાલકમ્॥
અન્યથા નિગ્રહિષ્યામિ ભોજનં યઃ કરિષ્યતિ

ઇંદ્રદ્યુમ્નઃ સ રાજર્ષિસ્તદા વિષ્ણોઃ પ્રસાદતઃ॥
તેનૈવ સ્વશરીરેણ બ્રહ્મલોકં તદા ગતઃ

તત્ર કલ્પસહસ્રાંતે સ પ્રોક્તો બ્રહ્મણા સ્વયમ્॥
ઇંદ્રદ્યુમ્ન ધરાં ગચ્છ ન સ્થાતવ્યં ત્વયાઽધુના

ઇંદ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ।
કસ્માચ્ચ્યાવયસે બ્રહ્મન્નિજલોકાદ્દ્રુતં હિ મામ્॥
અપાપમપિ દેવેશ તથા મે વદ કારણમ્

શ્રીબ્રહ્મોવાચ॥
તવ કીર્તિસમુચ્છેદઃ સંજાતોઽદ્ય ધરાતલે॥
યાવત્કીર્તિર્ધરાપૃષ્ઠે તાવત્સ્વર્ગે વસેન્નરઃ

એતસ્માત્કારણાલ્લોકાઃ સ્વનામાંકાનિ ચક્રિરે॥
વાપીકૂપતડાગાનિ દેવતાયતનાનિ ચ

તસ્માદ્ગચ્છ ધરાપૃષ્ઠં સ્વાં કીર્તિં નૂતનાં કુરુ॥
યદિ વાંછસિ લોકેઽસ્મિન્મામકે વસતિં ચિરમ્

અથાત્માનં સ રાજેંદ્રો યાવત્પશ્યતિ તત્ક્ષણાત્॥
તાવત્પ્રાપ્તં ધરાપૃષ્ઠે કાંપિલ્ય નગરં પ્રતિ

અથ પપ્રચ્છ લોકાન્સ કિમેતન્નગરં સ્મૃતમ્॥
કોઽયં દેશઃ કોઽત્ર રાજા કિં પુરં નગરં ચ કિમ્

તે તમૂચુઃ પરં ચૈતત્કાંપિલ્યમિતિ વિશ્રુતમ્॥
આનર્તનામા દેશોઽયં રાજાત્ર પૃથિવીજયઃ

કો ભવાન્કિમિહાયાતઃ કિંચિત્કાર્યં વદસ્વ નઃ

ઇંદ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ॥ ઇંદ્રદ્યુમ્નો મહીપાલઃ પુરાસીદ્રોચકે પુરે॥
દેશે વૈજરુકે પૂર્વં સ દેશઃ ક્વ ચ તત્પુરમ્

જના ઊચુઃ॥
ન વયં તત્પુરં વિદ્મો ન દેશં ન ચ ભૂપતિમ્॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નાભિધાનં ચ યં ત્વં પૃચ્છસિ ભદ્રક

ઇંદ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ॥
ચિરાયુરસ્તિ કોઽપ્યત્ર યસ્તં વેત્તિ મહીપતિમ્॥
દેશં વા તત્પુરં વાપિ તન્મે વદથ મા ચિરમ્

જના ઊચુઃ॥
સપ્તકલ્પસ્મરો નામ માર્કંડેયો મહામુનિઃ॥
શ્રૂયતે નૈમિષારણ્યે તં ગત્વા પૃચ્છ વેત્સ્યસિ

અથાસૌ સત્વરં ગત્વા વ્યોમમાર્ગેણ તં મુનિમ્॥
પપ્રચ્છ પ્રણિપત્યોચ્ચૈર્નૈમિષારણ્યમાશ્રિતમ્

ઇંદ્રદ્યુમ્નેતિ વૈ ભૂપસ્ત્વયા દૃષ્ટઃ શ્રુતોઽથ વા॥
ચિરાયુસ્ત્વં શ્રુતોઽસ્માભિઃ પૃચ્છામસ્તેન સન્મુને

શ્રીમાર્કંડેય ઉવાચ॥ સપ્તકલ્પાંતરે ભૂપો ન દૃષ્ટો ન મયા શ્રુતઃ॥
ઇંદ્રદ્યુમ્નાભિધાનોઽત્ર તત્ર કિં નુ વદામિ તે

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા નિરાશઃ સ મહીપતિઃ॥
વૈરાગ્યં પરમં ગત્વા મરણે કૃતનિશ્ચયઃ

તેન ચાનીય દારૂણિ પ્રજ્વાલ્ય ચ હુતાશનમ્॥
પ્રવેષ્ટુકામઃ સ પ્રોક્ત ઇન્દ્રદ્યુમ્નો મહીપતિઃ

ત્વયા ચાત્ર ન કર્તવ્યમહં તે મિત્રતાં ગતઃ॥
નાશયિષ્યામિ તે મૃત્યું યદ્યપિ સ્યાન્મહત્તરમ્

નીરોગોઽસિ સુભવ્યોઽસિ કસ્માન્મૃત્યું પ્રવાંછસિ॥
વદ મે કારણં મૃત્યોઃ પ્રતીકારં કરોમિ તે

ઇંદ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ॥
ચિરાયુર્મે ભવાન્પ્રોક્તઃ કાંપિલ્યપુરવાસિભિઃ ॥
તેનાહં તવ પાર્શ્વેઽત્ર સમાયાતો મહામુને

ઇંદ્રદ્યુમ્નોદ્ભવાં વાર્તાં ત્વં વદિષ્યસિ સન્મુને॥
મત્કીર્તિર્ન પરિજ્ઞાતા તતો મૃત્યું વ્રજામ્યહમ્

સૂત ઉવાચ॥
તસ્ય તં નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા દયાવાન્સ મુનીશ્વરઃ॥
વૃથાશ્રમં ચ તં જ્ઞાત્વા દાક્ષિણ્યાદિદમબ્રવીત્

યદ્યેવં મા વિશાગ્નિં ત્વમહં જ્ઞાસ્યામિ તં નૃપમ્॥
નાડીજંઘો બકો નામ મમાસ્તિ પરમઃ સુહૃત્

ચિરંતનશ્ચ સોઽસ્માકં નૂનં જ્ઞાસ્યતિ તં નૃપમ્॥
તસ્માદાગચ્છ ગચ્છાવસ્તસ્ય પાર્શ્વે હિમાચલે

સાધૂનાં દર્શનં જાતુ ન વૃથા જાયતે ક્વચિત્

એવમુક્ત્વા તતસ્તૌ તુ પ્રસ્થિતૌ મુનિપાર્થિવૌ॥
વ્યોમમાર્ગેણ સંતુષ્ટૌ બકં પ્રતિ હિમાચલે

બકોઽપિ તં સમાલોક્ય માર્કણ્ડેયં સમાગતમ્॥
સંમુખઃ પ્રયયૌ તુષ્ટઃ સ્વાગતેનાભ્યપૂજયત્

ધન્યોઽહં કૃતપુણ્યોઽહં યસ્ય મે ત્વત્સમાગમઃ॥
ભો ભો બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠ આતિથ્યં તે કરોમિ કિમ્

શ્રીમાર્કંડેય ઉવાચ॥
મત્તોપિ ત્વં ચિરાયુશ્ચ યતો મિત્રં વ્યવસ્થિતઃ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નો મહીપાલસ્ત્વયા દૃષ્ટઃ શ્રુતોઽથવા

એતસ્ય મમ મિત્રસ્ય તેન દૃષ્ટેન કારણમ્॥
અન્યથા જાયતે મૃત્યુસ્તતોઽહં ત્વાં સમાગતઃ

બક ઉવાચ॥ સપ્તદ્વિગુણિતાન્કલ્પાન્સ્મરામ્યહમસંશયમ્॥
ન સ્મરામિ કથામેવ ઇંદ્રદ્યુમ્નસમુદ્ભવામ્

આસ્તાં હિ દર્શનં તાવત્સત્યમેતન્મયોદિમ્

ઇંદ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ॥
તપસઃ કિં પ્રભાવોઽયં દાનસ્ય નિયમસ્ય ચ॥
યદાયુરીદૃશં જાતં બકત્વેઽપિ વદસ્વ નઃ

બક ઉવાચ॥ ઘૃતકંબલમાહાત્મ્યાદ્દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ॥
મમાયુરીદૃશં જાતં બકત્વં મુનિશાપતઃ

અહમાસં પુરા બાલો બ્રાહ્મણસ્ય નિવેશને॥
ચમત્કારપુરે રમ્યે પારાશર્યસ્ય ધીમતઃ

નામ્ના ચ વિશ્વરૂપાખ્યો નામ્ના ઽન્યેન બક સ્મૃતઃ॥
અતીવ ચપલત્વેન સંયુક્તઃ પિતૃવલ્લભઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય સંક્રાંતૌ મકરસ્ય ભોઃ॥
સંપ્રાપ્યાતીવ ચાપલ્યાલ્લિંગં જાગેશ્વરં મયા॥
ઘૃતકુમ્ભે પરિક્ષિપ્તં પૂજિતં જનકેન યત્

અથ રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં પૃષ્ટોઽહં જનકેન ચ॥
ત્વયા પુત્ર પરિક્ષિપ્તં નૂનં જાગેશ્વરં ક્વચિત્॥
તસ્માદ્વદ પ્રયચ્છામિ તેન તે ભક્ષ્યમુત્તમમ્

તતો મયાજ્યકુમ્ભાચ્ચ તસ્માદાદાય સત્વરમ્॥
ભક્ષ્યલૌલ્યાત્પિતુર્હસ્તે વિન્યસ્તં ઘૃતસંપ્લુતમ્

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય પંચત્વં ચ સમાગતઃ॥
જાતિસ્મરસ્તતો જાતસ્તત્પ્રભાવાન્નૃપાલયે

આનર્તાધિપતેર્હર્મ્યે નામ્ના ખ્યાતસ્ત્વહં બકઃ॥
ચમત્કારપુરે દેવો હરઃ સંસ્થાપિતો મયા

તત્પ્રભાવેણ વિપ્રેંદ્ર પ્રાપ્તઃ પૈતામહં પદમ્

તતો યાનિ ધરાપૃષ્ઠે સુલિંગાનિ સ્થિતાનિ ચ॥
ઘૃતેનચ્છાદયામ્યેવ મકરસ્થે દિવાકરે॥
મયા યત્સ્થાપિતં લિંગં ચમત્કારપુરે શુભમ્

આરાધિતં દિવા નક્તં રાજ્યે સંસ્થાપ્ય પુત્રકમ્॥
નિયોજ્ય સર્વતો ભૃત્યાન્ધનવસ્ત્રસમન્વિતાન્

તતઃકાલેન મહતા તુષ્ટો મે ભગવાઞ્છિવઃ॥
મત્સમીપં સમાસાદ્ય વાક્યમેતદુવાચ સઃ

પરિતુષ્ટોઽસ્મિ ભદ્રં તે તવ પાર્થિવસત્તમ॥
ઘૃતકંબલદાનેન સંખ્યયા રહિતેન ચ

તસ્માદ્વરય ભદ્રં તે વરં યન્મનસિ સ્થિતમ્॥
અદેયમપિ દાસ્યામિ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્

તતો મયા હરઃ પ્રોક્તો યદિ તુષ્ટોઽસિ મે પ્રભો।.
કુરુષ્વ માં ગણં દેવ નાન્યત્કિંચિદ્વૃણોમ્યહમ્

શ્રીભગવાનુવાચ॥
બકૈહિ ત્વં મહાભાગ કૈલાસં પર્વતોત્તમમ્॥
મયા સાર્ધમનેનૈવ શરીરેણ ગણો ભવ

અન્યોઽપિ મર્ત્યલોકેત્ર યઃ કરિષ્યતિ માનવઃ॥
મકરસ્થે રવૌ મહ્યં સંક્રાંતૌ રજનીમુખે।
સ નૂનં મદ્ગણો ભાવી સકૃત્કૃત્વાઽથ કંબલમ્

ત્વં પુનર્મામકં લિંગં સમં કુર્વન્ભવિષ્યસિ॥
ધર્મસેનેતિ વિખ્યાતો વિકૃત્યા પરિવર્જિતઃ

એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્મામાદાય તતઃ પરમ્॥
કૈલાસં પર્વતં ગત્વા ગણકોટીશતામદાત્

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય ભ્રમમાણો યદૃચ્છયા॥
ગતોઽહં પર્વતશ્રેષ્ઠં હિમવંતં મહાગિરિમ્॥૮૧।.
યત્રાસ્તે ગાલવો નામ સદૈવ તપસિ સ્થિતઃ॥
તસ્ય ભાર્યા વિશાલાક્ષી સર્વલક્ષણલક્ષિતા

સપ્તરક્તા ત્રિગંભીરા ગૂઢગુલ્ફા કૃશોદરી॥
તાં દૃષ્ટ્વા મન્મથાવિષ્ટઃ સંજાતોઽહં મુનીશ્વર

ચિંતિતં ચ મયા ચિત્તે કથમેતાં હરામ્યહમ્॥
તસ્માચ્છિષ્યત્વમાસાદ્ય ભક્તિમસ્ય કરોમ્યહમ્

શુશ્રૂષાનિરતો ભૂત્વા યેન પ્રાપ્નોમિ ભામિનીમ્

તતો બટુકરૂપેણ સંપ્રાપ્તો ગાલવો મયા॥
સંસારસ્ય વિરક્તોઽહં કરિષ્યામિ મહ્ત્તપઃ

દીક્ષાં યચ્છ વિભો મહ્યં યેન શિષ્યો ભવામિ તે

આહરિષ્યામ્યહં દર્ભાંસ્તથા સુમનસઃ સદા॥
સમિધશ્ચ સદૈવાહં ફલાનિ જલમેવ ચ

સ માં વિનયસંપન્નં જ્ઞાત્વા બ્રાહ્મણરૂપિણમ્॥
દદૌ દીક્ષાં તતો મહ્યં શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા

અથ દીક્ષાં સમાસાદ્ય તોષયામિ દિનેદિને ॥
તં ચૈવ તસ્ય પત્નીં તાં યથોક્તપરિચર્યયા॥
અશુદ્ધેનાપિ ચિત્તેન છિદ્રાન્વેષણતત્પરઃ

અન્યસ્મિન્દિવસે પ્રાપ્તે સા સ્ત્રીધર્મસમન્વિતા॥
ઉટજં દૂરતસ્ત્યક્ત્વા રાત્રૌ સુપ્તા મનસ્વિની॥૯૧।.
સોઽહં રૂપં મહત્કૃત્વા તામાદાય તપસ્વિનીમ્॥
સુખસુપ્તાં સુવિશ્રબ્ધાં પ્રસ્થિતો દક્ષિણામુખઃ

અથાસૌ સંપરિત્યક્તા સંસ્પર્શાન્મમ નિદ્રયા॥
ચૌરરૂપં પરિજ્ઞાય માં શિષ્યં પ્રરુરોદ હ

સાબ્રવીચ્ચ સ્વભર્તારં ગાલવં મુનિસત્તમમ્॥
એષ શિષ્યો દુરાચારો હરતે મામિતઃ પ્રભો

તસ્માદ્રક્ષ મહાભાગ યાવદ્દૂરં ન ગચ્છતિ

તચ્છ્રુત્વા ગાલવઃ પ્રાહ તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાસકૃત્॥
પાપાચાર સુદુષ્ટાત્મન્ગતિસ્તે સ્તંભિતા મયા

તસ્ય વાક્યાત્તતો મહ્યં ગતિસ્તંભો વ્યજાયત॥
યદ્વલ્લિખિત એવાહં પ્રતિષ્ઠામિ સુનિશ્ચલઃ

તતસ્તેન ચ શપ્તોઽહં ગાલવેન મહાત્મના॥
વંચિતોઽહં ત્વયા યસ્માદ્બકો ભવ સુદુર્મતે

તતઃ પશ્યામિ ચાત્માનં સહસા બકરૂપિણમ્॥
બકત્વેઽપિ ન મે નષ્ટા યા સ્મૃતિઃ પૂર્વસંભવા॥૯૯।
તતઃ સાઽપિ ચ તત્પત્ની સચૈલં સ્નાનમાશ્રિતા॥
મત્સ્પર્શાદુઃખિતાંગી ચ શાપાય સમુપસ્થિતા

યસ્માત્પાપ ત્વયા સ્પૃષ્ટા પ્રસુપ્તાહં રજસ્વલા॥
બકધર્મં સમાશ્રિત્ય ભર્ત્તા મે વંચિતસ્ત્વયા॥
અન્યરૂપં સમાસ્થાય તસ્માત્સત્યં બકો ભવ

એવં શપ્તસ્તતો દ્વાભ્યાં તાભ્યાં વૈ દુઃખસંયુતઃ॥
ચરણાભ્યાં પ્રલગ્નસ્તુ ગાલવસ્ય મહાત્મનઃ

ગણોઽહં દેવદેવસ્ય ત્રિનેત્રસ્ય મહાત્મનઃ॥
પાલકેતિ ચ વિખ્યાતો ગણકોટિપ્રભુઃ સ્થિતઃ

સોઽહમત્ર સમાયાતઃ પ્રભોઃ કાર્યેણ કેનચિત્॥
તવ ભાર્યાં સમાલોક્ય કામદેવવશં ગતઃ

ક્ષમાપરાધં ત્વં મહ્યમેવં જ્ઞાત્વા મુનીશ્વર॥
દુર્વિનીતઃ શ્રિયં પ્રાપ્ય વિદ્યામૈશ્વર્યમેવ ચ

ન તિષ્ઠતિ ચિરં સ્થાને યથાહં મદગર્વિતઃ॥
શિષ્યરૂપં સમાસ્થાય તતઃ પ્રાપ્તસ્તવાંતિકમ્

અસ્યા હરણહેતોશ્ચ મહાસત્યા મુનીશ્વર॥
તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં મે દીનસ્ય પ્રણતસ્ય ચ

અનુગ્રહપ્રદાનેન ક્ષમા યસ્માત્તપસ્વિનામ્॥
કોકિલાનાં સ્વરો રૂપં નારીરૂપં પતિવ્રતા॥
વિદ્યા રૂપં કુરૂપાણાં ક્ષમા રૂપં તપસ્વિનામ્

સૂત ઉવાચ॥
તસ્ય તત્કૃપણં શ્રુત્વા સોપિ માહેશ્વરો મુનિઃ॥
જ્ઞાત્વા તં બાંધવસ્થાને દયાં કૃત્વાઽબ્રવીદ્વચઃ

સત્યવાક્તિષ્ઠતે વિપ્રશ્ચમત્કારપુરે શુભે

ભર્ત્તૃયજ્ઞ ઇતિ ખ્યાતસ્તદા તસ્યોપદેશતઃ॥
બકત્વં યાસ્યતે નૂનં મમ વાક્યાદસંશયમ્

તતઃ પશ્યામિ ચાત્માનં બકત્વેન સમાશ્રિતમ્

એવં મે દીર્ઘમાયુષ્યં સંજાતં શિવભક્તિતઃ॥
ઘૃતકમ્બલમાહાત્મ્યાદ્બકત્વં મુનિશાપતઃ

ઇંદ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ॥ એતદર્થં સમાનીતસ્ત્વત્સકાશં વિહંગમ॥
ઇંદ્રદ્યુમ્નસ્ય વાર્તાર્થં મરણે કૃતનિશ્ચયઃ

સા ત્વયા નૈવ વિજ્ઞાતા મમાભાગ્યૈર્વિહંગમ॥
સેવયિષ્યામ્યહં તસ્માત્પ્રદીપ્તં હવ્યવાહનમ્

પ્રતિજ્ઞાતં મયા પૂર્વમેતન્નિશ્ચિત્ય ચેતસિ॥
ઇંદ્રદ્યુમ્ને હ્યવિજ્ઞાતે સંસેવ્યઃ પાવકો મયા

તસ્માદ્દેહિ મમાદેશં માર્કંડેયસમન્વિતઃ॥
પ્રવિશામિ યથા વહ્નિં ભ્રષ્ટકીર્તિરહં બક

માર્કંડેય ઉવાચ॥
વેત્સિ ચાન્યં નરં કઞ્ચિદ્વયસા ચાત્મનોઽધિકમ્॥
પૃચ્છામિ યેન તં ગત્વા કૃતે હ્યસ્ય મહાત્મનઃ

શ્રદ્ધયા પરયા યુક્તઃ સંપ્રાપ્તોઽયં મયા સહ॥
તત્કથં ત્યજતિ પ્રાણાન્સહાયે મયિ સંસ્થિતે

અપરં ચ ક્ષમં વાક્યં યત્ત્વાં વચ્મિ વિહંગમ॥
અયં દુઃખેન સંયુક્તઃ સાધયિષ્યતિ પાવકમ્॥
અહમેનમનુદ્ધૃત્ય કસ્માદ્ગચ્છામિ ચાશ્રમમ્

સૂત ઉવાચ॥
તયોસ્તં નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા બકઃ પરમદુર્મના॥
સુચિરં ચિંતયામાસ કથં સ્યાદેતયોઃ સુખમ્

તતો રાજા મુનિશ્ચૈવ દારૂણ્યાહૃત્ય પાવકમ્॥
પ્રવેષ્ટુકામૌ તૌ દૃષ્ટ્વા બકો વચનમબ્રવીત્

મમ વાક્યં કુરુ પ્રાજ્ઞ યદિ જીવિતુમિચ્છસિ॥
જ્ઞાતઃ સોઽદ્ય મયા વ્યક્તમિન્દ્રદ્યુમ્નં નરાધિપમ્

યો જ્ઞાસ્યતિ મમ જ્યેષ્ઠઃ સર્વશાસ્ત્રવિચક્ષણઃ॥
તત્ત્વમેનં સમાદાય મરણે કૃતનિશ્ચયમ્

નિશ્વસન્તં યથા નાગં બાષ્પવ્યાકુલલોચનમ્॥
સમાગચ્છ મયા સાર્ધં કૈલાસં પર્વતં પ્રતિ

યત્રાસ્તિ દયિતો મહ્યમુલૂકશ્ચિરજીવભાક્॥
સ નૂનં જ્ઞાસ્યતે તં હિ મા વૃથા મરણં કૃથાઃ

તતોઽસૌ તેન સંયુક્તો બકેન સુમહાત્મના॥
માર્કંડેયેન સંપ્રાપ્તઃ કૈલાસં પર્વતોત્તમમ્

સોઽપિ દૃષ્ટ્વા બકં પ્રાપ્તં મિત્રં પરમસંમતમ્॥
સમાગચ્છદસૌ હૃષ્ટઃ સ્વાગતેનાભ્યનન્દયત્

અથ તં ચૈવ વિશ્રાન્તં સમાલિઙ્ગ્ય મુહુર્મુહુઃ॥
પ્રાકારવર્ણનામાસૌ વાક્યમેતદુવાચ હ

સ્વાગતં તે દ્વિજશ્રેષ્ઠ ભૂપ સુસ્વાગતં ચ તે॥
સખ્યેઽદ્ય યચ્ચ તે કાર્યં વદાગમનકારણમ્

કાવેતૌ પુરુષૌ પ્રાપ્તૌ ત્વયા સાર્ધં મમાંતિકમ્॥
દિવ્યરૂપૌ મહાભાગૌ તેજસા પરિવારિતૌ

બક ઉવાચ॥
એષ માર્કંડસંજ્ઞોઽત્ર પ્રસિદ્ધો ભુવનત્રયે॥
મહેશ્વરપ્રસાદેન સંસિદ્ધિં પરમાં ગતઃ॥
દ્વિતીયોઽસૌ સુહૃચ્ચાસ્ય કશ્ચિન્નો વેદ્મિ તત્ત્વતઃ॥
માર્કંડેન સમાયાતઃ સુહૃદા વ મમાંતિકમ્

યદિ જાનાસિ તં ભૂપમિન્દ્રદ્યુમ્નં મહામતે॥
તત્ત્વં કીર્તય યેનાસૌ મરણાદ્વિનિવર્તતે

ચિરાયુસ્ત્વં મયા જ્ઞાતો હ્યતઃ પ્રાપ્તોઽસ્મિ તેંઽતિકમ્

ઉલૂક ઉવાચ॥
અષ્ટાવિંશત્પ્રમાણેન કલ્પા જાતસ્ય મે સ્થિતાઃ॥
ન દૃષ્ટો ન શ્રુતઃ કશ્ચિદિંદ્રદ્યુમ્નો મહીપતિઃ

ઇંદ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ॥
તવ કસ્માદુલૂકત્વં શીઘ્રં તન્મે પ્રકીર્તય॥
એતન્મે કૌતુકં ભાવિ યત્તે હ્યાયુરનન્તકમ્॥
ઉલૂકત્વં ચ સંજાતં રૌદ્રં લોકવિગર્હિતમ્

ઉલૂક ઉવાચ॥
શૃણુ તેઽહં પ્રવક્ષ્યામિ દીર્ઘાયુર્મે યથા સ્થિતમ્॥
મહેશ્વરપ્રસાદેન બિલ્વપત્રાર્ચનાન્મયા॥
ઉલૂકત્વં મયા પ્રાપ્તં ભૃગોઃ શાપાન્મહાત્મનઃ

અહમાસં પુરા વિપ્રઃ સર્વવિદ્યાસુ પારગઃ॥
ચમત્કારપુરે શ્રેષ્ઠે નામ્ના ખ્યાતસ્તુ ઘંટકઃ॥
બ્રહ્મચારી દમોપેતો હરપૂજાર્ચને રતઃ

અખંડિતૈર્બિલ્વપત્રૈરગ્રજાતૈસ્ત્રિપત્રકૈઃ॥
ત્રિકાલં પૂજિતઃ શંભુર્લક્ષમાત્રૈઃ સદા મયા

તતો વર્ષસહ્સ્રાંતે તુષ્ટો મે ભગવાન્હરઃ॥
પ્રોવાચ દર્શનં ગત્વા મેઘગંભીરયા ગિરા

અહં તુષ્ટોઽસ્મિ તે વત્સ વરં વરય સુવ્રત॥
અખંડિતૈર્બિલ્વપત્રૈસ્ત્રિકાલે યત્ત્વયાર્ચિતઃ

બિલ્વસ્ય પ્રસવાગ્રેણ ત્રિપત્રેણ પ્રજાયતે॥
એકેનાપિ યથાતુષ્ટિસ્તથાન્યેષાં ન કોટિભિઃ

પુષ્પાણામપિ ભદ્રં તે સુગંધાનામપિ ધ્રુવમ્॥
સખે મયા પ્રણમ્યોચ્ચૈઃ સ પ્રોક્તઃ શશિશેખરઃ

યદિ તુષ્ટોસિ મે દેવ યદિ દેયો વરો મમ॥
તન્માં કુરુ જગન્નાથ જરામરણવર્જિતમ્

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય મહાદેવો મહેશ્વરઃ॥
કૈલાસં પ્રતિ દેવેશઃ ક્ષણાચ્ચાદર્શનં ગતઃ

તતોહં પરિતુષ્ટોથ વરં પ્રાપ્ય મહેશ્વરાત્॥
કૃતકૃત્યમિવાત્માનં ચિંતયામિ પ્રહર્ષિતઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ભાર્ગવો મુનિસત્તમઃ॥
કુશલઃ સર્વશાસ્ત્રેષુ વેદવેદાંગ પારગઃ

તસ્ય ભાર્યાઽભવત્સાધ્વી નામ્ના ખ્યાતા સુદર્શના॥
પ્રાણેભ્યોઽપિ પ્રિયા તસ્ય ગાલવસ્ય મુનેઃ સુતા

તસ્ય કન્યા સમભવદ્રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ॥
સા મયા સહસા દૃષ્ટા ક્રીડમાના યથેચ્છયા

મધ્યક્ષામા સુકેશી ચ બિંબોષ્ઠી દીર્ઘલોચના॥
તામહં વીક્ષયિત્વા તુ કામદેવવશં ગતઃ

તતઃ પૃષ્ટા મયા કસ્ય કન્યેયં ચારુલોચના॥
વિભક્તસર્વાવયવા દેવકન્યેવ રાજતે

સખીભિઃ કીર્તિતા મહ્યં ભાર્ગવસ્ય મુનેઃ સુતા॥
એષા ચાદ્યાપિ કન્યાત્વે વર્તતે ચારુહાસિની

તતોઽહં ભાર્ગવં ગત્વા વિનયેન સમન્વિતઃ॥
યયાચે કન્યકાં તા ચ કૃતાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ॥ ૧૫૫।
સવર્ણં માં પરિજ્ઞાય સોઽપિ ભાર્ગવનંદનઃ॥
દત્તવાંસ્તાં મહાભાગ વિરૂપસ્યાપિ કન્યકામ્

અથ સા કન્યકા જ્ઞાત્વા પિત્રા દત્તાસ્મિ ધર્મતઃ॥
વિરૂપાય તતો ગત્વા માતરં વાક્યમબ્રવીત્

સુલજ્જા સાઽતિદુઃખાર્તા પશ્યાંબ જનકેન ચ ॥
વિરૂપાય પ્રદત્તાસ્મિ નાહં જીવિતુમુત્સહે

વિષં વા ભક્ષયિષ્યામિ પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્॥
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા નિષિદ્ધઃ સ દ્વિજસ્તયા

કસ્માન્નાથ પ્રદત્તાસૌ વિરૂપાય ત્વયા વિભો॥
કન્યકેયં સુરૂપાઢ્યા સર્વલક્ષણસંયુતા

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં ભાર્ગવો મુનિસત્તમઃ॥
તતસ્તાં ગર્હયિત્વાસૌ ધિઙ્નારી પુરુષાયતે

અનેન પ્રાર્થિતા કન્યા મયા ચાસ્મૈ પ્રદીયતે॥
તત્કિં નિષેધયસિ માં દીયમાનાં સુતામિમામ્

ઇત્યુક્ત્વા સ પ્રસુષ્વાપ પત્ન્યાથ કન્યયા સમમ્

તતોઽર્દ્ધરાત્રે ચાગત્ય મયા સુપ્તા ચ ભાર્ગવી॥
હૃત્વા સ્વભવને નીતા નિશિ સુપ્તે જને તદા

નિયુક્તા કામધર્મેણ હ્યનિચ્છંતી બલાન્મયા॥
વિપ્રઃ પ્રાતર્જજાગાર પિતા તસ્યાસ્તતઃ પરમ્

ક્વાસૌ સા દુહિતા કેન હૃતા નષ્ટા મદીયિકા॥
અથાસૌ વીક્ષિતું બાહ્યે બભ્રામ સ્વવનાંતિકમ્

પદસંહતિમાર્ગેણ મુનિભિર્બહુભિર્વૃતઃ॥
તેન દૃષ્ટાઽથ સા કન્યા કૃતકૌતુકમંગલા

રુદંતી સસ્વનં તત્ર લજ્જમાના હ્યધોમુખી॥
તતઃ કોપપરીતાત્મા માં પ્રોવાચ સ ભાર્ગવઃ

નિશાચરસ્ય ધર્મેણ યસ્માદૂઢા સુતા મમ॥
નિશાચરો ભવાનસ્તુ કર્મણાનેન સાંપ્રતમ્।૧૬૯॥
ઘંટક ઉવાચ॥
નિર્દોષં માં દ્વિજશ્રેષ્ઠ કસ્માત્ત્વં શપસિ દ્રુતમ્॥
ત્વયૈષા મે સ્વયં દત્તા તેન રાત્રૌ હૃતા મયા

યો દત્વા કન્યકાં પૂર્વં પશ્ચાદ્યચ્છેન્ન દુર્મતિઃ।
સ યાતિ નરકં ઘોરં યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

અથાસૌ ચિંતયામાસ સત્યમેતેન જલ્પિતમ્॥
પશ્ચાત્તાપસમોપેતો વાક્યમેતદુવાચ હ

સત્યમેતત્ત્વયા પ્રોક્તં ન મે વચનમન્યથા॥
ઉલૂકરૂપસંયુક્તો ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ

ઉત્પત્સ્યતે યદા ચાત્ર ભર્તૃયજ્ઞો મહામુનિઃ॥
તસ્યોપદેશમાસાદ્ય ભૂયઃ પ્રાપ્સ્યસિ સ્વાં તનુમ્

તતઃ કૌશિકરૂપં તુ પશ્યામ્યાત્માનમેવ ચ॥
તથાપિ ન સ્મૃતિર્નષ્ટા મમ યા પૂર્વસંભવા

અથ યા તત્સુતા ચોઢા મયા તસ્મિન્ગિરૌ તદા॥
સાપિ માં સંનિરીક્ષ્યાથ તદ્રૂપં દુઃખસંયુતા॥
પ્રવિષ્ટા હવ્યવાહં સા વિધવાત્વમનિચ્છતી

એવં મે કૌશિકત્વં હિ સંજાતં તુ મહાદ્યુતે॥
ભાર્ગવસ્ય તુ શાપેન કન્યાર્થે યત્તવોદિતમ્

અખંડબિલ્વપત્રેણ પૂજિતો યન્મહેશ્વરઃ॥
ચિરાયુસ્તેનસંજાતં સત્યમેતન્મયોદિતમ્

સત્યં કથય યત્કૃત્યં ગૃહાયાતસ્ય કિં તવ॥
પ્રકરોમિ મહાભાગ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય જ્ઞાનાય પ્રાપ્તોઽહં યત્તવાંતિકમ્॥
નાડીજંઘેન ચાનીતો મરણે કૃતનિશ્ચયઃ

યદિ નો જ્ઞાસ્યતિ ભવાંસ્તં કીર્ત્યા ચ કુલેન ચ॥
પ્રવિશામિ તતો નૂનં પ્રદીપ્તં હવ્યવાહનમ્

નો ચેત્કીર્તય મે કઞ્ચિદન્યં તુ ચિરજીવિનમ્॥
પૃચ્છામિ તેન તં ગત્વા યેન વેત્તિ ન વા ચ સઃ

બક ઉવાચ॥
યુક્તમુક્તમનેનાદ્ય તત્કુરુષ્વ વદાસ્ય ભોઃ॥
યદિ જાનાસિ કંચિત્વમાત્મનશ્ચિરજીવિનમ્

નો ચેદહમપિ ક્ષિપ્રં પ્રવિશામિ હુતાશનમ્॥
માર્કંડેનાપિ સહિતઃ સાંપ્રતં તવ પશ્યતઃ

એવમ્ જ્ઞાત્વા મહાભાગ ચિન્તયસ્વ ચિરંતનમ્॥
કંચિદ્ભૂમિતલેઽન્યત્ર યતસ્ત્વં ચિરજીવધૃક્

આશયા પરયા પ્રાપ્તસ્તવાહં કિલ મંદિરે॥
પુમાનેષ વિશેષેણ માર્કંડેયઃ પ્રિયો મમ

સંત્યત્ર પર્વતશ્રેષ્ઠાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ॥
યેષુ સન્તિ મહાભાગાસ્તાપસાશ્ચિરજીવિનઃ॥
નાન્યથા જીવિતં ચાસ્ય કથંચિત્સંભવિષ્યતિ

ઇંદ્રદ્યુમ્નસ્ય રાજર્ષેર્હિતં પરમકં ભવેત્॥
તથાવયોર્દ્વયોશ્ચાપિ તસ્માચ્ચિંતય સત્વરમ્

તસ્ય તં નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા મરણાર્થં મહીપતેઃ॥
સ ઉલૂકઃ કૃપાં ગત્વા તતો વચનમબ્રવીત્

યદ્યેવં તુ મહાભાગ મર્તુકામોઽસિ સાંપ્રતમ્॥
તદાગચ્છ મયા સાર્ધં ગન્ધમાદનપર્વતમ્

તત્ર સંતિષ્ઠતે ગૃધ્રઃ સ ચ મે પરમઃ સુહૃત્॥
ચિરંતનસ્તથા સમ્યક્સ તે જ્ઞાસ્યતિ તં નૃપમ્॥
કથયિષ્યત્યસંદિગ્ધં મમ વાક્યાદસંશયમ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા માર્કંડેયાદિભિસ્ત્રિભિઃ॥
પ્રોક્તઃ સર્વૈર્મહાભાગ મા ત્વં પ્રવિશ પાવકમ્

વયં યાસ્યામહે સર્વે ત્વયા સાર્ધં ચ તત્ર હિ॥
કદાચિત્સોઽપિ જાનાતિ ઇંદ્રદ્યુમ્નં મહીપતિમ્

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા આશયા પરયા યુતઃ॥
સ રાજા સહ તૈઃ સર્વૈઃ પ્રયયૌ ગંધમાદનમ્

ગૃધ્રરાજોઽપિ તાન્દૃષ્ટ્વા સર્વાનેવ કૃતાંજલિઃ॥
ઉલૂકં પુરતો દૃષ્ટ્વા પ્રહૃષ્ટઃ સન્મુખો યયૌ

તતોઽબ્રવીત્પ્રહૃષ્ટાત્મા સ્વાગતં તે દ્વિજોત્તમ॥
ચિરકાલાત્પ્રદૃષ્ટોઽસિ ક એતેઽન્યેઽત્ર યે સ્થિતાઃ

ઉલૂક ઉવાચ॥
એષ મે પરમં મિત્રં નાડીજંઘો બકઃ સ્મૃતઃ॥
એતસ્યાપિ તુ માર્કણ્ડઃ સંસ્થિતઃ પરમઃ સુહૃત્

અસૌ ત્રૈલોક્યવિખ્યાતઃ સપ્તકલ્પસ્મરો ભુવિ॥
એતસ્યાપિ સુહૃત્કશ્ચિન્નૈનં જાનામિ સત્વરમ્

મ્રિયમાણો મયા હ્યેષ સમાની તસ્તવાંતિકમ્॥
અયં જીવતિ વિજ્ઞાત ઇંદ્રદ્યુમ્ને નરેશ્વરે॥
નો ચેત્પ્રવિશતિ ક્ષિપ્રં પ્રદીપ્તં હવ્યવાહનમ્

સ ત્વં જાનાસિ ચેદ્બ્રૂહિ ઇન્દ્રદ્યુમ્નં મહીપતિમ્॥
ચિરંતનો મયાપિ ત્વં તેન પ્રષ્ટું સમાગતઃ

ગૃધ્ર ઉવાચ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નેતિ વિખ્યાતં રાજાનં ન સ્મરામ્યહમ્॥
ન દૃષ્ટો ન શ્રુતશ્ચાપિ ઇન્દ્રદ્યુમ્નો મહીપતિઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સોઽપિ રાજા સુદુર્મનાઃ॥
મનસા ચિન્તયામાસ મરણે કૃતનિશ્ચયઃ

તતસ્તુ કૌતુકાવિષ્ટસ્તં પપ્રચ્છ દ્વિજોત્તમમ્॥
કર્મણા કેન સંપ્રાપ્તમાયુષ્યં ચેદૃશં વદ

તતઃ સંભાવયિષ્યામિ શ્રુત્વા તેઽહં વિભાવસુમ્

ગૃધ્ર ઉવાચ॥ અહમાસં ચમત્કારપુરે મર્કટકઃ કિલ॥
ઉપત્યકાયાં તત્રૈવ રક્તશૃંગસ્ય ભૂભૃતઃ

તત્રૈવાસ્તિ મહચ્છંભોર્મંદિરં મંદરોપમમ્।
ચિત્રેશ્વરાભિધાનં ચ સર્વપાતકનાશનમ્

વસંતે તત્ર સંપ્રાપ્તે પૌરજાનપદૈસ્તથા॥
આગત્ય ચૈવ સુમહાનુત્સવો વિહિતોઽભવત્

લિંગસ્ય સવિધૈ રમ્યે સર્વર્તુફલિતદ્રુમે॥
કાનને કામિનીલોકકાંતે જનમનોહરે॥
લિંગમારોપિતં ચારુ તરોરાંદોલકે મુદા

કૃત્વા દમનકેનાર્ચાં સ્થાપ્યાંદોલે સુયંત્રિતે॥
યયુસ્તે સ્વગૃહં પશ્ચાદર્ચયિત્વા ત્રિલોચનમ્

તતોઽહં રજનીવક્ત્રે તાં દોલાં સુમનોહરામ્॥
કૌતુકાવિષ્ટહૃદયો દોલયામિ મુહુર્મુહુઃ

એવં સંદોલયાનસ્ય મમ પ્રાપ્તા નરાસ્તદા॥
કૈશ્ચિત્તૈસ્ત્રાસિતો હત્વા લગુડૈઃ સર્વતોદિશમ્

તતઃ પંચત્વમાપન્નસ્તત્રૈવાયતને દ્રુતમ્॥
તતો જાતિસ્મરો ભૂત્વા સંજાતો નૃપમંદિરે

કોટીશ્વરસ્યવિખ્યાતો નામ્ના ચૈવ કુશધ્વજઃ॥
પિતૃપૈતામહં રાજ્યં મયા પ્રાપ્તં તતઃ ક્રમાત્।૨૧૩॥
કોટીશે સમનુપ્રાપ્તે પરલોકં સ્વકર્મણા ॥
જાગેશ્વરં મહાભાગં દોલયામિ યથેચ્છયા

શિવસિદ્ધાંતજૈર્મંત્રૈર્ગુરુણા સંનિવેદિતૈઃ॥
તતઃ કાલેન મહતા તુષ્ટો દેવો હરો મમ॥
ભવતો વરદશ્ચાસ્મિ વાક્યમેતદુવાચ હ

કુશધ્વજ પ્રતુષ્ટોઽસ્મિ શ્રદ્ધયા પરયા તવ॥
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે યઃ સદા મનસિ સ્થિતઃ

તતો મયા પ્રણમ્યોચ્ચૈઃ સ પ્રોક્તો ભગવાન્હરઃ

યદિ તુષ્ટોસિ મે દેવ તન્માં કુરુ નિજં ગણમ્॥
ત્રૈલોક્યરાજ્યમપિ મે નાન્યત્સંપ્રતિ રોચતે

એવમુક્તો મયા દેવો વિમાને માં નિધાય સઃ॥
શિવલોકં મહાપુણ્યં સહસા માં સમાનયત્

તતઃ પ્રસાદતશ્ચાહં ભવાન્યાશ્ચ હરસ્ય ચ॥
ક્રીડામિ સ્વેચ્છયા તત્ર ગણમધ્યે વ્યવસ્થિતઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય વિમાનવરમાશ્રિતઃ ॥
સ્વેચ્છયાભ્રમમાણસ્તુ પ્રાપ્તોઽત્રૈવ મહાગિરૌ

વસંતસમયે પ્રાપ્તે પ્રવૃત્તે દક્ષિણાનિલે ॥
અગ્નિવેશ્યસુતા દૃષ્ટા વિવસ્ત્રા જલમ ધ્યગા

આલિભિર્બહુભિર્યુક્તા ક્રીડમાના યથેચ્છયા ॥
મુષ્ટિગ્રાહ્યા તુ મધ્યે સા બિંબોષ્ઠી વારિજેક્ષણા

બિલ્વસ્તની શશાંકાસ્યા સર્વલક્ષણલક્ષિતા ॥
તતોઽહં મન્મથાવિષ્ટઃ સમભૂવં હિ તત્ક્ષણાત્

અવતીર્ય વિમાનાગ્ર્યાદ્ગૃહીતાથ કરે મયા ॥
પ્રકુર્વાણાથ કરુણં પક્ષિણીકુરરી યથા

તતઃ કન્યા મુનીંદ્રાણાં યાઃ સ્થિતાસ્તત્ર વારિણિ ॥
રુદંત્યઃ સંપ્રયાતાસ્તા અગ્નિવેશ્યસ્ય સંનિધૌ

નીયતે ત્વત્સુતા બ્રહ્મન્વિમાનવરમાશ્રિતા ॥
વૈમાનિકેન કેનાપિ ક્રન્દમાના નિરર્ગલમ્

તચ્છ્રુત્વા કુપિતઃ સોઽથ વ્યોમમાર્ગાવલોકનઃ ॥
સ્વાશ્રમાત્સંપ્રયાતઃ સ ભર્ત્સમાનો મુહુર્મુહુઃ

તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચ પ્રોચ્ય સ્તંભયામાસ સર્વતઃ ॥
તપસોગ્રેણ વિપ્રસ્ય વિમાનં મમ સંસ્થિતમ્

અબ્રવીચ્ચ તતો માં સ કોપેન મહતાઽન્વિતઃ ॥
યસ્માત્પાપ ત્વયા કન્યા ક્રીડતી વિહૃતાધુના

અકામા માંસપેશીવ યથા ગૃધ્રેણ દુર્મતે ॥
તસ્માદ્ગૃધ્રો ભવત્વાશુ મમ વાક્યાદસંશયમ્

એવમુક્તસ્તતસ્તેન લજ્જયાઽહં પરિપ્લુતઃ ॥
નિવેદ્ય કન્યકાં તસ્મૈ પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ

તતઃ પ્રોક્તો મયા વિપ્રસ્ત્વગ્નિવેશ્યો મહાતપાઃ ॥
ન મયા તે સુતા જ્ઞાતા ન કોપયિતુમર્હસિ

ગૃધ્રત્વં મે યથા ન સ્યાત્તથાકુરુ મુનીશ્વર

તતોઽહં તેન ચ પ્રોક્તો ન મિથ્યાવચનં મમ ॥
કથંચિજ્જાયતે તસ્માદ્ગૃધ્રત્વં પ્રભવિષ્યતિ

આનર્તસ્યોપદેશેન યદા યાસ્યસિ ભોઽધમ ॥
ભર્તૃયજ્ઞં મહાભાગમુપદેશકૃતે તદા

તસ્માચ્ચ નિષ્કૃતિં પ્રાપ્ય ગૃધ્રત્વં તે પ્રયાસ્યતિ ॥
સ મયાઽન્વેષમાણેન ન દૃષ્ટો નૈવ ચ શ્રુતઃ ।
નિર્વિણ્ણો ગૃધ્રભાવેન શાપાંતો ન ચ મેઽભવત્

ગૃધ્ર ઉવાચ ॥ ॥
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં ગૃધત્વસ્ય ચ કારણમ્ ॥
આયુષ્યં ચ યથા જાતં મમ સંખ્યાવિવર્જિતમ્

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
અનુજ્ઞાં દેહિ મે શીઘ્રં પ્રવિશામિ હુતાશનમ્ ॥
યેન વૈરાગ્યમાપન્નો ન હિ જીવિતુમુત્સહે ॥

એવમુક્તઃ સ તેનાથ ચિંતયામાસ ચેતસિ ॥
મમાંતિકં સમાયાત એવં મિત્રસમન્વિતઃ ॥
તત્કરોમિ યથાશક્ત્યા સ્વોપકારં સુદુર્લભમ્ ॥

।
તતઃ પ્રોવાચ તં પ્રીત્યા દાક્ષિણ્યં પરમં ગતઃ ॥
મા સાધય ચાગ્નિં ભોઃ શૃણુ તાવદ્વચો મમ

અહં તે કીર્તયિષ્યામિ મત્તો યોઽપિ ચિરંતનઃ

યો જ્ઞાસ્યતિ ન સંદેહ ઇંદ્રદ્યુમ્નં મહીપતિમ્

તદાગચ્છ મયા સાર્ધં તત્સમીપં મહાત્મનઃ ॥
સહાયૈઃ સહિતઃ સર્વૈર્મયા સાર્ધં તથૈવ ચ

॥ ઇંદ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
કસ્તવાપ્યધિકોઽપ્યસ્તિ જીવિતવ્યેન સદ્દ્વિજ ॥
એતન્મે કૌતુકં ભૂરિ તસ્માદ્વદ મહામતે

ગૃધ્ર ઉવાચ ॥
અસ્તિ મંથરકોનામ કમઠશ્ચિરજીવિતઃ ॥
માનસે સરસિ ખ્યાત ઇન્દ્રદ્યુમ્નં સ વેત્સ્યતિ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા માર્કંડાદ્યાશ્ચ તે ત્રયઃ ॥
તમૂચુઃ પાર્થિવશ્રેષ્ઠં મરણે કૃતનિશ્ચયમ્

યુક્તમુક્તં મહાભાગ ગૃધરાજેન ધીમતા ॥
તત્ર યાસ્યામહે સર્વે યત્રાસૌ કમઠઃ સ્થિતઃ

અનિર્વેદઃ શ્રિયો મૂલં યતઃ શંસંતિ પંડિતાઃ॥
નીતિશાસ્ત્રવિદઃ સર્વે તસ્માદાગચ્છ ગમ્યતામ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વાકૃચ્છ્રાન્નિર્વર્ત્ય પાર્થિવઃ ॥
મરણાદ્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠા વૈરાગ્યં પરમં ગતઃ

અથ તે પ્રસ્થિતાઃ સર્વે ગંધમાદનપર્વતાત્ ॥
પંચાપિ ચ સમાદિશ્ય માનસં સર ઉત્તમમ્ ॥
અથ પ્રાપ્તાઃ ક્રમેણૈવ ગચ્છમાના વિહાયસા

માનસં તત્સરો રમ્યં કૂર્મસ્તોયાદ્વિનિર્ગતઃ ॥
નિદાઘે સેવમાનસ્તુ સંતિષ્ઠતિ યદૃચ્છયા

સ ચ તાંશ્ચતુરો દૃષ્ટ્વા સુચિરં ચ નિરીક્ષ્ય તાન્ ॥
પરિજ્ઞાય તતઃ સર્વાન્પ્રનષ્ટઃ સલિલં પ્રતિ

અથ તં કૌશિકઃ પ્રાહ ગચ્છમાનં પરાઙ્મુખમ્ ॥
ભોભો મિત્રાય માં દૃષ્ટ્વા સંજાતોઽસિ પરાઙ્મુખઃ

સુનીચોઽપિ ગૃહં પ્રાપ્તો ભવેત્પૂજ્ય તમઃ સતામ્

અથાસૌ તોયમધ્યસ્થઃ શિરોમાત્રં બહિર્ગતઃ ॥
પ્રત્યુવાચાથ તં ગૃધ્રં વિનયાદ્દ્વિજસત્તમાઃ

નાહં પરાઙ્મુખો જાત સ્ત્વાં દૃષ્ટ્વાઽનંતરાવુભૌ॥
પંચમોઽયં સમભ્યેતિ યો યુષ્માકં મહાપુમાન્

ભયાત્તસ્ય પ્રણષ્ટોઽહમિંદ્રદ્યુમ્નસ્ય ભૂપતેઃ ॥
અનેન તુ પ્રદગ્ધા મે પુરા પૃષ્ઠિર્મખાગ્નિના ॥
સતતં યજમાનેન રોચકે સત્પુરોત્તમે

એતદીયં પુનઃ સ્મૃત્વા ભયં મે સુમહત્સ્થિતમ્ ॥
ઇંદ્રદ્યુમ્નસ્ય રાજર્ષેઃ કીર્તિ સંશ્રયણં મહત્

ઇત્યેવમુક્તે વચને કમઠેન તદા દિવઃ ॥
દેવદૂતઃ સમાગચ્છચ્છાસનાત્પરમેષ્ઠિનઃ

॥ દેવદૂત ઉવાચ ॥
આગચ્છાગચ્છ રાજર્ષે સાંપ્રતં બ્રહ્મણોંઽતિકમ્ ॥
ઉક્તોઽહં બ્રહ્મણા રાજન્કીર્તિશ્ચાસ્ય પૃથગ્વિધા

યદા પ્રકાશતાં યાતિ સ્વલ્પાપિ જગતી તલે ॥
તદાઽઽનેયો દ્રુતં રાજા મમ લોકે સુદુર્લભે [। ૨૬૧ ॥
તસ્માદાગચ્છ ગચ્છામો વિમાનારોહણં કુરુ ॥
નયામિ યેન તત્પાર્શ્વં બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ

॥ઇંદ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યેતે સુહૃદો મહ્યં બકકૌશિકકચ્છપાઃ ॥
માર્કંડેયેન સહિતા આગચ્છંતિ મયા સહ

આગચ્છામિ ત્વયા સાર્ધં તદહં બ્રહ્મણોંઽતિકમ્ ॥
અન્યથા નાગમિષ્યામિ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

॥
॥ દેવદૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતે હરગણાઃ સર્વે શાપભ્રષ્ટા ક્ષિતિં ગતાઃ ॥
શાપાંતે હરપાર્શ્વે તુ યો યાસ્યંત્યસંશયમ્

તસ્માદાગચ્છ ગચ્છામો મુક્ત્વાત્રૈતાન્દ્રુતં નૃપ ॥
ન ચૈષાં રોચતે સ્વર્ગો મુક્ત્વા દેવં મહેશ્વરમ્

॥ ઇંદ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં ગચ્છ તે ભદ્રં નાહં ગંતા ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥
તથાતથા યતિષ્યામિ ભવિષ્યામિ યથા ગણઃ

તત્રસ્થસ્ય ધ્રુવં ભાવિ નિત્યં ચ પતનાદ્ભયમ્ ॥
એવમુક્તઃ સ તેનાથ સમાદાય વિમાનકમ્

બ્રહ્મલોકં ગતો દૂતો વૈલક્ષ્યં પરમં ગતઃ ॥
ઇંદ્રદ્યુમ્નોપિ પ્રપચ્છ તં કૂર્મં વિનયાન્વિતઃ

આખ્યાહિ કૂર્મ સ્વં કર્મ યદીદૃક્ત્વં ચિરંતનઃ ।
કર્મણા કેન તત્પ્રાપ્તં કૂર્મત્વં શંસ મે દ્રુતમ્

॥ કૂર્મ ઉવાચ ॥ ॥
અહમાસં પુરા વિપ્રો બાલભાવે વ્યવસ્થિતઃ॥
ચમત્કારપુરે રમ્યે શાંડિલ્યો નામ વિશ્રુતઃ

બાલક્રીડાસુ સર્વાસુ ક્રીડમાનો યદૃચ્છયા ॥
પક્વેષ્ટિકમયં શંભોઃ ક્રીડતા નિર્મિતં ગૃહમ્ ॥
તત્ર જાગેશ્વરં લિંગં હૃત્વાઽથ વિનિવેશિતમ્

તતોઽહં ભક્તિસંયુક્તઃ પૂજયામિ દિનેદિને ॥
ક્રીડમાનો વિના મંત્રૈઃ શિશુભિઃ પરિવારિતઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય મરણે સમુપસ્થિતે ।
જાતિસ્મરો હ્યહં વિપ્રો જાતો વૈ વૈદિશે પુરે

તતો મેઽભ્યધિકા જાતા ભક્તિર્દેવં હરં પ્રતિ ॥
કૃત્ત્વા ભિક્ષાટનં નિત્યં યાચયિત્વા ધનં બહુ

કૃત્વા પ્રાસાદમાત્રં તુ લિંગં સંસ્થાપિતં મયા ॥
પૂજયામિ તતો ભક્ત્યા દેવં પશુપતિં હરમ્

બ્રહ્મવિદ્યાસમોપેતો ભિક્ષાન્નકૃતભોજનઃ ॥
બ્રહ્મચર્યસમોપેતસ્ત્રિકાલં ચ જપઞ્છિવમ્

તતસ્તેન પ્રભાવેન સંજા તોઽહં ભવાંતરે ॥
સાર્વભૌમો મહીપાલો જાતિસ્મરણસંયુતઃ

તતઃ સંખ્યાવિહીનાશ્ચ પ્રાસાદાઃ કારિતા મયા ॥
ત્રિનેત્રસ્ય મહારાજ કૈલાસ શિખરોપમાઃ

તથા નિરૂપિતા પૂજા બહુપુષ્પસમુદ્ભવા ॥
નાન્યત્કિંચિત્કરોમ્યત્ર ધર્મ દાનાદિકં નૃપ

તતઃ કાલેન મહતા તુષ્ટો મે શશિશેખરઃ ॥
તતઃ પ્રોવાચ રાજર્ષે પ્રહસઞ્છ્લક્ષ્ણયા ગિરા

જયદત્ત પ્રતુષ્ટોઽસ્મિ તવ પાર્થિવસત્તમ ॥
ભક્ત્યાઽનયા દ્રુતં બ્રૂહિ કિં તે યચ્છામિ વાંછિતમ્

પ્રણિપત્ય તતોઽષ્ટાંગં સ્તુત્વા ચૈવ પૃથિગ્વિધમ્ ॥
મયા પ્રોક્તો હરો રાજન્કુરુ મામજરામરમ્ ॥
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય ગતોંઽતર્ધાનમેવ હિ

અપ્રમેયગતિર્દેવશ્ચતુર્દશજગત્પતિઃ ॥
તતોઽહં તુષ્ટિસંયુક્તો જરામરણવર્જિતઃ ॥
વિચરામિ મહીપૃષ્ઠે સ્વેચ્છયા શત્રુ વર્જિતઃ

તતઃ કાલેન મહતા ગતેન નૃપસત્તમ ॥
બહુકામાગ્નિસંતપ્તઃ શિવભક્તિવિવર્જિતઃ

યાંયાં પશ્યામિ રૂપાઢ્યાં પરનારીં મનોરમામ્ ॥
તાંતાં નિરીક્ષ્ય સુચિરં ધર્ષયામિ તતઃ પરમ્

ધર્મરાજભયત્યક્તઃ પાર્થિવત્વં સમાશ્રિતઃ

એતસ્મિન્નંતરે રાજન્મમ પાપેન કર્મણા ॥
હાહાકારસ્તતો જાતઃ સમગ્રે ધરણીતલે

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તો ધર્મરાજઃ શિવાંતિકમ્ ॥
અબ્રવીત્પ્રણિપત્યોચ્ચૈર્દુઃખિત સ્તદનંતરમ્

ત્વયા દેવ મહીપાલો જયદત્તો મહીતલે ॥
યો નિર્મિતઃ પ્રતુષ્ટેન જરામરણવર્જિતઃ

।
સ સતીનાં સતીત્વં ચ બલાન્નાશયતે કુધીઃ ॥
સર્વો ભૂપભયાલ્લોકઃ સર્વધર્મબહિષ્કૃતઃ

સંજાતો વિબુધશ્રેષ્ઠ ન સ્વભાવાત્કથંચન ॥
તસ્યૈકમપિ મે નાસ્તિ ભયં સત્યં બ્રવીમિ તે

તસ્માદ્વારય તં શીઘ્રં યાવદ્ધર્મો ન નશ્યતિ ॥
મર્ત્યલોકાદશેષેણ સતીનાં ધર્ષણેન ચ

એવમુક્તસ્તતો દેવઃ કોપેન મહતાન્વિતઃ ॥
શશાપ માં સમાનીય વેપમાનં કૃતાઞ્જલિમ્

યસ્માદ્દુષ્ટસમાચાર કૃતં કર્મ વિગર્હિતમ્ ॥
તસ્માન્મચ્છાપ નિર્દગ્ધઃ કમઠો વૈ ભવિષ્યસિ

તતો મયા સુદીનેન પ્રાર્થિતઃ પરમેશ્વરઃ ॥
શાપાંતં મે કુરુષ્વેશ કુરુષ્વ ચ દયાં મમ

તતસ્તેન પુનઃ પ્રોક્તં કલ્પાંતે ષષ્ટિસંજ્ઞિતે ॥
સ્વશરીરં પુનઃ પ્રાપ્ય મદ્ગણસ્ત્વં ભવિષ્યસિ

એતસ્મિન્નંતરે કૂર્મઃ સંજાતોઽહં મહીપતે ॥
સમુદ્રસલિલં પ્રાપ્ય સંસ્થિતો દુઃખિતોઽનિશમ્

કસ્યચિત્ત્વથકાલસ્ય રાજંસ્ત્વં ભૂતલે સ્થિતઃ ॥
યજનાર્થં સમાનીતઃ સમુદ્રસલિલસ્ત્વયા

।
સ્થાપિતો ભૂમિપૃષ્ઠે તુ મંત્રૈ સંસ્તંભિતસ્તથા ॥
મમોપરિ તતો યજ્ઞાઃ કૃતાઃ શતસહસ્રશઃ

ક્રિયમાણૈશ્ચ યૈર્દગ્ધા મમ પૃષ્ઠિઃ સમંતતઃ ॥।
દહ્યતોઽપિ મહારાજ તેન યજ્ઞાગ્નિના તદા ॥
પ્રસાદનાન્મહેશસ્ય ન મે પ્રાણાત્યયો ઽભવત્

કેવલં જાયતે દાહો યથા પાપં પુરા કૃતમ્॥
અનુભૂતં ચ તત્સર્વં હરકોપાદસંશયમ્

અથ પ્રાપ્તે દિવં ચૈવ ત્વયિ પાર્થિવસત્તમ ॥
એકાર્ણવે તુ સંજાતે જલપૂર્ણે ધરાતલે ॥
સંપ્રાપ્તઃ પ્લવમાનસ્તુ તતોઽહં માનસં સરઃ

ષડ્પંચાશત્પ્રમાણેન કલ્પા મમ ચ સંસ્થિતાઃ ॥
ચતુર્ભિરપરૈર્મોક્ષઃ કૂર્મત્વાત્સંભવિષ્યતિ

।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં દીર્ઘાયુષ્ટ્વસ્ય કારણમ્ ॥
હરપ્રસાદકરણાદ્બહુપુષ્પાર્ચનાદ્વિભોઃ

કૂર્મત્વં ચ યથા જાતં કામદેવસ્ય કોપતઃ ॥
સ ત્વં વદ મહાભાગ ગૃહાયાતસ્ય કિં તવ ॥
કરોમિ સાંપ્રતં કૃત્યં શત્રોરપિ હૃદિ સ્થિતમ્

ત્વયા મે સુચિરં કાલં દગ્ધા પૃષ્ઠિર્મખાગ્નિના ॥
અદ્યાપિ ચ પ્રપશ્યામિ તાં જ્વલંતીમિવ સ્થિતામ્

એતસ્માત્કારણાન્નષ્ટસ્ત્વાં દૃષ્ટ્વાહં મહીપતે ॥
કસ્માત્ત્વં ન ગતઃ સ્વર્ગં વિમાનેઽપિ સમાગતે ॥
એતસ્માત્કારણાદ્ધર્મં પ્રકુર્વંતિ નરાધિપાઃ

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
સ્વર્ગસ્થાને ચ લોકાનાં નિત્યં ચ પતના દ્ભયમ્ ॥
તન્ન યાસ્યામ્યહં તત્ર યતિષ્યામિ વિમુક્તયે

સ ત્વં કરોષિ ચેત્કૃત્યં ગૃહાયાતસ્ય મે મખે ॥
ચિરંતનં કથય મે યદ્યસ્તિ તવ સૌહૃદમ્

॥ કૂર્મ ઉવાચ ॥ ॥
લોમશો નામ વિપ્રર્ષિઃ સ મત્તોઽસ્તિ ચિરંતનઃ ॥
શ્રૂયતે સ મયા દૃષ્ટો નદીતીરં સમાશ્રિતઃ

॥
॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
તદાગચ્છત ગચ્છામો યતઃ સર્વે દ્રુતં સ્વયમ્॥
પૃચ્છામો બહુકાલસ્ય જીવિતસ્ય ચ કારણમ્

અથ તે સહિતાઃ પઞ્ચ વ્યોમમાર્ગેણ સંસ્થિતાઃ ॥
અથ તે દદૃશુસ્તત્ર લોમશં ચ નિરાશ્રયમ્

સ્વાધ્યાયનિરતં દાંતં જપહોમપરાયણમ્ ॥
સવ્ય હસ્તે તૃણૌઘેન છાયાર્થં વિધૃતેન ચ

દધતં ચાક્ષમાલાં ચ દક્ષિણેન કરેણ હિ ॥
તે તં દૃષ્ટ્વા મહાત્માનં કૃત્વા તસ્ય પ્રદક્ષિણામ્ ॥
ઉપવિષ્ટાસ્તતઃ સર્વે સ્વાગતેનાભિનન્દિતાઃ

પૃષ્ટાસ્તેન તતશ્ચૈવ કે યૂયં કિમિહાગતાઃ ॥
વિશ્રબ્ધં કથ્યતાં મહ્યં યેન સર્વં કરોમ્યહમ્ ॥

॥ કૂર્મ ઉવાચ ॥ ॥
માર્કંડો નામ વિપ્રર્ષિઃ સપ્તકલ્પસ્મરો હ્યયમ્ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નેન ચાનીતો ભૂભુજાનેન સન્મુને

બકસ્યાસ્ય સમીપે તુ નાડીજંઘસ્ય ધીમતઃ ॥
ચિરાયુરિતિ વિજ્ઞાય આત્મનશ્ચાયુરુત્તમમ્ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય વાર્તાર્થં દ્વિગુણાયુષમાત્મનઃ

અથ તેન ન વિજ્ઞાતો યદા સ પૃથિવીપતિઃ ॥
તદા દ્વાવપિ ચાયાતાવુલૂકસ્યાસ્ય સંનિધૌ

દ્વિગુણાસ્તત્પ્રમાણેન કલ્પાશ્ચાસ્ય મહાત્મનઃ ॥
વર્તંતે નૈવ વિજ્ઞાતો નૃપો હ્યેતેન સદ્દ્વિજ

તતસ્ત્રયોઽપિ ચાનીતા ગૃધ્રરાજસ્ય ચાન્તિકમ્

ષટ્પઞ્ચાશત્પ્રમાણેન કલ્પાશ્ચાસ્ય મહાત્મનઃ ॥
વર્તન્તે નૈવ વિજ્ઞાતો નૃપો હ્યેતેન સદ્દ્વિજ

ચત્વારોઽપિ સમાનીતા એતેનૈવ મમાન્તિકમ્ ॥
ચિરાયુષં ચ માં જ્ઞાત્વા મિત્રભાવેન તે દ્વિજ

મયાપ્યસૌ પરિજ્ઞાતો દૂરાદેવ સમાગતઃ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નો ધ્રુવં હ્યેષ દગ્ધા પૃષ્ઠિઃ પુરા મમ

યેન યજ્ઞાગ્નિના મંત્રૈ સ્તંભયિત્વા ક્ષિતેરધઃ ॥
તતોઽહં તદ્ભયાન્નષ્ટો ગૃધ્રાદ્યૈશ્ચ નિવારિતઃ

ઉપાલંભૈસ્તુ બહુભિઃ પ્રણયા જ્જલમાવિશત્ ॥
મયોક્તોઽથ સ ભૂયોઽપિ નાહં તવ પરાઙ્મુખઃ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નેન મે પૃષ્ઠિર્યેન દગ્ધા મખાગ્નિના ॥
એતસ્મિન્નન્તરે સ્વર્ગાદ્દેવદૂતો મહામનાઃ ॥
વિમાનવરમારૂઢઃ પ્રાપ્તશ્ચાસ્ય મહાત્મનઃ

કીર્તિલોપાચ્યુતઃ સ્વર્ગાદયમાસીન્મહીપતિઃ ॥
તતો વિમાનમાયાતમુક્તમાત્રે મયા દિવઃ

અથાસૌ ન ગતઃ સ્વર્ગં વિનાઽસ્માભિર્દ્વિજોત્તમ ॥
માર્કંડેયં પરિત્યજ્ય તિર્યગ્યોનિગતૈસ્ત્રિભિઃ

પૃચ્છતોઽસ્ય મયા પ્રોક્તમાયુષ્યં ચાત્મનઃ પુનઃ ॥
ષણ્ણવતિપ્રમાણેન કલ્પા મે જીવતો ગતાઃ । ૬.૨૭૧.૩૩૦ ॥
પૃષ્ટોઽહં પૂર્વમેવાત્ર સંસ્થિતસ્તવ પાર્શ્વતઃ ॥
ચિરંતનતમો બ્રૂહિ મયા ત્વં તુ નિવેદિતઃ

એતસ્માત્કારણાત્પ્રાપ્તા વયં સર્વે તવાંતિકમ્ ॥
તસ્માદ્યત્પૃચ્છતે ભૂપ એષ ત્વાં તત્પ્રકીર્તય

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
લોમશોઽપ્યથ તં પ્રાહ વિશ્રબ્ધં પૃચ્છ પાર્થિવ ॥
અવશ્યં કથયિષ્યામિ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ

॥ ઇંદ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
કસ્માત્ત્વં ગ્રીષ્મકાલેઽપિ મધ્યં પ્રાપ્તે દિવાકરે ॥
નિવાસાર્થં ગૃહં રમ્યં કિમર્થં ન કરિષ્યસિ

॥ ॥ લોમશ ઉવાચ ॥ ॥
કસ્યાર્થે ક્રિયતે ગેહમનિત્યં જીવિતં યતઃ ॥
યદિ સ્યાચ્છાશ્વતો દેહસ્તદર્થં ક્રિયતે ચ તત્

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
સર્વેષામેવ લોકાનાં ચિરાયુઃ શ્રૂયતે ભવાન્ ॥
તેનાહમપિ સંપ્રાપ્તો ભવદ્દર્શનકામ્યયા

॥ લોમશ ઉવાચ ॥ ॥
કલ્પે કલ્પે તુ સંપ્રાપ્તે રોમકં મમ નશ્યતિ ॥
અભાવે સર્વરોમ્ણાં ચ તતો નાશો ભવિષ્યતિ

પશ્ય ત્વં મચ્છરીરેઽસ્મિન્પ્રકાશં રોમવર્જિતમ્ ॥
ન કરોમિ ગૃહં તેન કારણેન મહામતે

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
કિં ત્વયા વિહિતં કર્મ યેનેદૃગ્જીવિતં સ્થિતમ્ ॥
કિં દાનસ્યપ્રભાવોઽયં તપસો નિયમસ્ય વા

॥ લોમશ ઉવાચ ॥ ॥
અહમાસં પુરા શૂદ્રો દરિદ્રેણ પરિપ્લુતઃ ॥
ભ્રમામિ મેદિનીપૃષ્ઠ ઉદરસ્ય કૃતે સદા

।
કર્મયોગેન મહતા સંપ્રાપ્તો હાટકેશ્વરમ્॥
ક્ષુત્ક્ષામસ્તુ પિપાસાર્તો યત્રૈતલ્લિંગમુત્તમમ્ ॥
અવધૂતં તતો લિંગં મયા દૃષ્ટ્વા સ્વયંભુ તત્

સ્નાપિતં તોયમાદાય શીતમેતત્સુનિર્મલમ્॥
તતસ્તુ કમલૈરેતૈર્મયા પૂજા વિનિર્મિતા

અથ પૂજાં વિનિર્વર્ત્ય યાવન્માર્ગસમાશ્રિતઃ ॥ ક્ષુ
ત્ક્ષામકણ્ઠસ્ય તતઃ પ્રાણા નષ્ટાસ્તદા મમ

અથાહં બ્રાહ્મણગૃહે જાતો જાતિસ્મરસ્તતઃ ॥
સર્વં સ્મરામિ ભૂપાલ દેવદેવસ્યપૂજનાત્

તતો મૂકત્વમાપન્નો નૈવ જલ્પામિ કિંચન ॥
ઈશાન ઇતિ મે નામ પિતા ચક્રે પ્રહર્ષિતઃ

ઈશાનેન યતો દત્તઃ પૂર્વમારાધિતેન ચ ॥
વૈરાગ્યં પરમં પ્રાપ્તો ઇષ્ટ્વા સંસારસંસ્થિતિમ્

પિતા મે બહુવાત્સલ્યાદ્ભેષજાનિ પ્રયોજયેત્॥
વાચાર્થં મંત્રવાદાંશ્ચ તથા ચૈવોપયાચિતમ્ ॥
બ્રાહ્મણાન્પૃચ્છતે નિત્યં દિવારાત્રિમતંદ્રિતઃ

તતો મે જાયતે હાસ્યં નિજચિત્તે નરાધિપ ॥
દૃષ્ટ્વા સંસારસંસક્તિં પિતુર્માતુશ્ચ ભૂરિશઃ

તતશ્ચ યૌવનં પ્રાપ્તઃ ક્રમેણ નૃપસત્તમ ॥
યદા તદા નિશિ ત્યક્ત્વા તાવુભૌ ચાત્ર સંગતઃ

તતો હૃષ્ટમના નિત્યં પૂજયામિ સમાહિતઃ ॥
ઈશાનં પરયા ભક્ત્યા સંસ્નાપ્ય સલિલેન ચ

।
બ્રાહ્મણીતીર્થજાતેન ત્રિકાલં નૃપસત્તમ ॥
શિલોંછવૃત્તિમાસાદ્ય પ્રાણયાત્રાં સમાચરન્ ॥
નીવારૈર્બદરૈઃ શાકૈશ્ચિર્ભટૈઃ ફલપત્રકૈઃ

તતો મે ભગવાન્રુદ્રઃ સર્વદેવેશ્વરો હરઃ ॥
અબ્રવીદ્દર્શનં ગત્વા મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે વત્સ વરં વરય સુવતે ॥
અદેયમપિ દાસ્યામિ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્

તતસ્તં પ્રણિપત્યોચ્ચૈઃ સ્તુત્વા વાક્યૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ ॥
મયા પ્રોક્તં કુરુ વિભો જરામરણ વર્જિતમ્

શ્રીભગવાનુવાચ॥ અમરત્વં યતો નાસ્તિ મર્ત્યલોકેઽત્ર કર્હિચિત્॥
મર્યાદાં કુરુ તસ્માત્ત્વં જીવિતસ્ય સ્વકસ્ય વૈ

તતો મે ભગવાનુક્તઃ કલ્પાંતે સમુપસ્થિતે ॥
રોમ્ણ એકસ્ય મે નાશો જાયતાં ત્રિદશેશ્વર

યદા ચ સર્વરોમ્ણાં મે વિનાશઃ સંપ્રજાયતે ॥
તદા મમ ગણત્વં ચ જાયતાં તાવકં વિભો

એવં ભવિષ્યતીત્યુક્તં પરં લિંગ સદા મમ ॥
સ્નાપ્યં જલેન ચૈતેન બ્રાહ્મણીસંભવેન ચ

બ્રહ્માદ્યૈઃ પૂજનીય ચ ત્રિકાલં દ્વિજસત્તમ ॥
મમકૈવાસરં યાવત્તવ ચાયુર્ભવિષ્યતિ

અન્યોઽપિ યો નરો ભક્ત્યા પૂજયિષ્યતિ મામિહ ॥
સ્નાપયિષ્યતિ સદ્ભક્ત્યા વિપાપ્મા સ ભવિષ્યતિ

નાપમૃત્યુર્ભવેત્તસ્ય કદાચિદ્દ્વિજસત્તમ ॥
સકૃત્સંપૂજિતે ઽપ્યેવં બ્રહ્માદ્યૈર્મત્કલેવરે

સકૃત્પિબતિ યસ્તોયં બ્રહ્મતીર્થસમુદ્ભવમ્ ॥
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા તત્ક્ષણાજ્જાયતે હિ સઃ

એવમુક્ત્વાથ દેવેશસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ

અહં તુ સંસ્થિતશ્ચાત્ર તતઃ પ્રભૃતિ પાર્થિવ ॥
પૂજયાનશ્ચ સદ્ભક્ત્યા લિંગમેતત્સદૈવ હિ

એતસ્માત્કારણાજ્જાતં મમાયુરતિવિસ્તૃતમ્ ॥
શંકરસ્ય પ્રસાદેન નાન્યદસ્તીહ કારણમ્

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
અહમપ્યર્ચયિષ્યામિ લિંગમેત ત્ત્વયા સહ ॥
નાન્યત્ર વા ગમિષ્યામિ મમૈવં હૃદિ નિશ્ચયઃ

॥ લોમશ ઉવાચ ॥ ॥
એવં કુરુ મહાભાગ ત્વમવાપ્સ્યસિ વાંછિતમ્ ॥
હરભક્તસ્ય લોકસ્ય વાંછિતં નાસ્તિ દુલર્ભમ્

નાડીજંઘો ગૃહં યાતુ માર્કંડગૃધકૌશિકાઃ ॥
કચ્છપેન સમાયુક્તસ્ત્વં હિ તિષ્ઠ મમા શ્રમે

તતઃ પ્રોચુશ્ચ તે સર્વે ન વયં તુ નરેશ્વર ॥
ત્વાં વિના સંપ્રયાસ્યામો ભૂય એવ નિજાલયમ્ ।
લિંગમારાધયિષ્યામો યદેતદ્ભવતા ર્ચિતમ્

એવમુક્ત્વા તુ તે સર્વે લોમશસ્ય વરાશ્રમે ॥
તસ્થુઃ સંપૂજયામાસુસ્ત્રિકાલં લિંગમેવ તત્

સંસ્નાપ્ય બ્રાહ્મણીતોયૈઃ પદ્મા દ્યૈઃ પૂજયંતિ ચ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય નારદો મુનિસત્તમઃ ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન સંપ્રાપ્તસ્તત્ર યત્ર તે

અથ ? નારદં દૃષ્ટ્વા કૃત્વા ચૈવાર્હણક્રિયામ્ ॥
વિશ્રાંતં ચ તતો જ્ઞાત્વા પપ્રચ્છુર્વિનયાન્વિતાઃ

શાપભ્રષ્ટા વયં સર્વે યતઃ સંવર્તદર્શનાત્ ॥
બકાદ્યાશ્ચૈવ ચત્વારઃ કૂર્માંતાશ્ચ મહામુને

ન સ વિજ્ઞાયતે ક્વાપિ કસ્મિન્સ્થાને વ્યવસ્થિતઃ ॥
કિંરૂપઃ કિંપ્રમાણશ્ચ કિમાચારઃ ક્વ સંસ્થિતઃ

સ ત્વં યદિ વિજાનાસિ યત્ર તં સંસ્થિતં મુનિમ્ ॥
તદ્વદસ્વ મહાભાગ ન કિંચિત્તેઽસ્ત્યગોચરમ્

॥ શ્રીનારદ ઉવાચ ॥ ॥
અહં જાનામિ તં સમ્યક્સંવર્તં મુનિસત્તમમ્ ॥
ગુપ્તાચારેણ તિષ્ઠંતં નાન્યો વેત્તિ કથંચનમ્

વારાણાસ્યાં સ્થિતો નિત્યં સોઽવધૂતો મહામુનિઃ ॥
વિવસ્ત્રો મલદિગ્ધાંગઃ સદારણ્યં સમાશ્રિતઃ

ભિક્ષાર્થં કુતપે કાલે સમાગચ્છતિ તાં પુરીમ્ ॥
પાણિપાત્રકૃતાહારો ગૃહૈઃ કૈશ્ચિત્સદૈવ હિ

ભૂયોપિ યાતિ સાયાહ્ને કિંચિદેવ વનાંતરમ્ ॥
તસ્યાં પુર્યાં તથારૂપાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

તિષ્ઠંતિ તાપસશ્રેષ્ઠાસ્તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥
ભવદ્ભિઃ સ યથા જ્ઞેયો મમ વાક્યાદસંશયમ્

વારાણસ્યાઃ પ્રતોલ્યાં ચ સ્થાપનીયં સુયત્નતઃ ઃ।
કુણપં ચૈવ ગુપ્તં ચ યથા નો વેત્તિ કશ્ચન

યાસ્યંતિ તાપસાઃ સર્વે તમતિક્રમ્ય ભૂરિશઃ ॥
સંવર્તો દિવ્યદૃષ્ટિસ્તુ શલ્યં નાતિક્રમિષ્યતિ

નિવર્તનં તુ યશ્ચક્રે ભૂભાગાત્કુણપાશ્રયાત્ ॥
સ સંવર્તઃ પરિજ્ઞેયઃ પ્રષ્ટવ્યશ્ચ તતઃ પરમ્

યદિ પૃચ્છતિ કેનાહં ભવતાં સંનિવેદિતઃ ॥
નારદેન તતો વાચ્યં સ ત્વાં જાનાતિ વૈ સદા

યદિ પૃચ્છતિ ભૂયઃ સ નારદઃ ક્વ સ તિષ્ઠતિ

તતો વાચ્યો નિવેદ્ય ત્વાં પ્રતિષ્ટો હવ્યવાહનમ્ ॥

તચ્છ્રુત્વા નારદવચઃ સર્વે વૈ લોમશાદયઃ ॥
વારાણસીં પુરીં પ્રાપ્તાસ્તસ્ય દર્શનલાલસાઃ

પ્રતોલ્યાં કુણપં સ્થાપ્ય ગુપ્તં લોકૈરલક્ષિતમ્ ॥
સ્વયં ચૈવ સ્થિતા દૂરં પ્રેક્ષમાણાઃ પ્રયત્નતઃ

તતસ્તુ કુતપે કાલે સંવર્તસ્તુ સમાગતઃ ॥
યાદૃગ્રૂપઃ પુરા પ્રોક્તો નારદેન મહાત્મના

સ દૃષ્ટ્વા કુણપં તત્ર દિવ્યદૃષ્ટ્યા મહામુનિઃ ॥
નિવૃત્તઃ ક્ષુત્પિપાસાર્તો નૈવ શલ્યમલંઘયત્

અથ તે તં સમુદ્દિશ્ય પૃષ્ઠતોઽનુયયુસ્તદા ॥
તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ જલ્પંતઃ પ્રસાદઃ ક્રિયતામિતિ । ૩૯૨ ૦॥
સોઽપિ નિર્ભર્ત્સયન્નેતાન્નિવર્તધ્વમિતિ બ્રુવન્ ॥
મા ગચ્છત મત્સમીપમિતિ પ્રોચ્ય પલાયિતમ્

અથ દૂરતરં ગત્વા સ પ્રોવાચ ક્ષુધાન્વિતઃ

કેનાદિષ્ટોઽસ્મિ યુષ્માકં સ શીઘ્રં મે નિવેદ્યતામ્॥
શાપાગ્નૌ યેન તં પાપં ભસ્મસાત્પ્રકરોમ્યહમ્

॥ ત ઊચુઃ ॥ ॥
નારદેન સમાખ્યાતો ભવાનત્ર સ્થિતો હિ નઃ ॥
કથયિત્વા તતો વહ્નૌ સંપ્રવિષ્ટઃ સ તત્ક્ષણાત્

॥ સંવર્ત ઉવાચ ॥ ॥
અહં તદેવ કર્તા ચ તસ્ય દુષ્ટસ્ય સાંપ્રતમ્ ॥
નિર્દિષ્ટો યેન યુષ્માકં ગુપ્તાચારં સમાશ્રિતઃ

ત ઊચુઃ. ॥ ॥
ભગવન્નારદેનોક્તસ્ત્વમસ્માકં મહામુને ॥
ચિરાદન્વેષ્યમાણાનાં નાન્યસ્ત્વાં વેત્તિ કશ્ચન

તાવન્નિવેદ્ય ચાસ્માકં પ્રવિષ્ટો હવ્યવાહનમ્ ॥
તત્ક્ષણાદેવ વિપ્રેંદ્ર ન વિદ્મસ્તત્ર કારણમ્

॥ સંવર્ત ઉવાચ ॥ ॥
અહમપ્યતિસંક્રુદ્ધઃ શાપાત્કર્તું સમુદ્યતઃ

।
એતદેવહિ તસ્માચ્ચ સ્વયમેવ કૃતં ચ યત્ ॥૦
તસ્માદ્વદથ મે શીઘ્રં કસ્માદ્યૂયં સમાગતાઃ

ચિરં સ્થાસ્યામિ નાત્રાહં ભ્રમિષ્યામિ પુરીં પ્રતિ ॥
પ્રાણયાત્રાકૃતે ભિક્ષાં કરિષ્યામિ સ્વયં યતઃ

વિશલ્યઃ ક્રિયતાં માર્ગઃ કુણપં હ્રિયતાં ચ યત્ ॥
નોચેચ્છાપં પ્રદાસ્યામિ યદ્યેવં ન કરિષ્યથ

તથાહં નૈવ વક્તવ્યઃ કસ્યચિચ્ચાત્ર સંસ્થિતઃ ।
અન્વેષયતિ માં નિત્યં મરુત્તઃ પૃથિવીપતિઃ

યજ્ઞાર્થં નૈવ તં ભૂપં યાજયિષ્યે કથંચન ॥
ધિષણેન પરિત્યક્તો ગુરુણા સ મહીપતિઃ

ગુરુપુત્રં ચ માં જ્ઞાત્વા તતોઽન્વેષયતે હિ મામ્

॥ ત ઊચુઃ ॥ ॥
શાપભ્રષ્ટા વયં સર્વે ચત્વારોઽપિ બકાદયઃ ॥
પક્ષિત્વં ચૈવ સંપ્રાપ્તા બ્રહ્મશાપેન સન્મુને ॥

મહેશ્વરગણાશ્ચૈવ વયં ત્રૈલોક્યવંદિતાઃ ॥
તિર્યગ્યોનિં સમાનીતા વૈરાગ્યં પરમં ગતાઃ

શાપાંતસ્તુ સમાદિષ્ટસ્તૈર્વિપ્રૈઃ સ્ત્રીસમુ દ્ભવઃ ।
તવોપદેશતસ્તેન બકાદ્યાઃ શરણં ગતાઃ

તસ્માત્ત્રાહિ મહાભાગ પક્ષિત્વાત્સાંપ્રતં વિભો

નિર્વિણ્ણાશ્ચિરકાલં ચ પક્ષિત્વસ્ય નિષેવણાત્ ॥
એતચ્ચ કારણં નાન્યત્તવ સંગસમુદ્ભવમ્

॥ સંવર્ત ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં ગમ્યતાં શીઘ્રં ચમત્કારપુરં પ્રતિ ॥
ભર્તૃ યજ્ઞઃ સ્થિતોઽપ્યત્ર સર્વસંદેહહારકઃ

સ વૈ દાસ્યતિ સર્વેષામુપદેશં સુશોભનમ્ ॥
તેન પ્રાપ્સ્યથ સંદેહં પૂર્વીયં ચ યથાસ્થિતમ્ ॥

સ પૂર્વં યાજ્ઞવલ્ક્યોઽભૂત્સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ ॥
તતો ભવાંતરેઽન્યસ્મિન્કાત્યાયન ઇતિ સ્મૃતઃ

તતો દેહાંતરં પ્રાપ્ય ખ્યાતો વરરુચિર્દ્વિજઃ ॥
તતો દેહાંતરેઽન્યસ્મિન્વેશ્યાપુત્રો બભૂવ હ

આરાધિતા બ્રહ્મસુતા દેવી વાગ્રૂપિણી સદા ॥
ન ચ તુષ્ટા સ્વયં દેવી કારણં વીક્ષ્ય કિંચન

બ્રાહ્મણેન પ્રજાતસ્તુ દેહાંતં પ્રાપ્ય કિંચન ॥
તસ્ય વક્ત્રં સમાપન્ના સ્વયમેવ સરસ્વતી

પૂર્વમારાધિતા નિત્યં ન સા ત્યજતિ કર્હિચિત્ ॥
તસ્યાશ્ચર્યમભૂચ્ચાન્યદ્યજ્ઞે વેશ્યાસુતસ્ય હિ

બ્રહ્મસૂત્રં સમભ્યેતિ સ્કંધે નિર્યાતિ ગચ્છતિ

પૂર્વેષામેવ લોકાનાં યજ્ઞકર્મસુ સંસ્થિતાન્ ॥
સ સંદેહાન્હરત્યેવ યથા નાન્યોઽત્ર કશ્ચન

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ ॥
ગતાસ્તે કુણપં યત્ર સંવર્તેન પ્રણોદિતાઃ

તચ્ચાકૃષ્ય તતઃ સર્વે ચમત્કારપુરં ગતાઃ ॥
વાસ્તુસ્થાનપદે તીર્થે તં દૃષ્ટ્વા તત્ર સંસ્થિતમ્

પ્રણિપત્ય તતઃ પ્રોચુઃ સર્વે વિનયસંસ્થિતાઃ ॥
બ્રહ્મશાપેન નિર્દગ્ધા વયં ચત્વાર એવ હિ

પક્ષિત્વં સમનુપ્રાપ્તાસ્ત્રયઃ કૂર્મત્વમન્યકઃ ॥
ય એતે ચ ત્રયોઽસ્માકં સ્થિતાઃ પાર્શ્વે મહત્તરાઃ

માર્કંડઃ કથિતો હ્યેષ ઇંદ્રદ્યુમ્નસ્તથા પરઃ ॥
તૃતીયો લોમશો નામ વિખ્યાતઃ સુમહાતપાઃ

જીવિતવ્યસ્ય નિર્વિણ્ણાસ્ત્રય એવ ચ સાંપ્રતમ્ ॥
ઉપદેશપ્રદાનેન પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ

॥
સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ભર્તૃયજ્ઞો મહામુનિઃ ॥
અબ્રવીત્સુચિરં ધ્યાત્વા જ્ઞાત્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા

યૂયં સપ્તૈવ લિંગાનિ સ્થાપયધ્વં સમાગતાઃ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે. નામ્ના ચૈવાંતિકે નિભોઃ

તતો દાનાનિ સપ્તૈવ તેષામગ્રે પ્રયચ્છત ॥
કુલપર્વતસંજ્ઞાનિ સર્વપાપહરાણિ ચ

તતઃ પ્રાપ્સ્યથ ચાભીષ્ટં વપુર્દિવ્યં મનોરમમ્ ॥
ગણત્વં દેવદેવસ્ય ત્રિને ત્રસ્ય મહાત્મનઃ

॥ ત ઊચુઃ ॥ ॥
પ્રકીર્તય વિભો દાનં તેષાં યચ્છામહે યથા ॥
પ્રમાણં ચ વિધાનં ચ વિસ્તરેણ મહામુને

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
દેયો હેમમયો મેરુઃ કૈલાસો રજતોદ્ભવઃ ॥
કાર્પ્પાસેન હિમાદ્રિસ્તુ ગુડજો ગંધમાદનઃ

સુવેલસ્તુ તિલૈર્દેયો વિંધ્યઃ શર્કરયા તથા ॥
લવણેન તથા શૃંગી યથોક્તવિધિના તતઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સંસ્થાપ્ય વિધિપૂર્વકમ્ ॥
સપ્તલિંગાનિ તૈઃ પશ્ચાત્પ્રદત્તાઃ કુલપર્વતાઃ

ઇંદ્રદ્યુમ્નેશ્વરસ્યાગ્રે ઇંદ્રદ્યુમ્નઃ પ્રતાપવાન્ ॥
મેરું હેમમયં કૃત્વા ભર્તૃયજ્ઞમતે સ્થિતઃ

।
માર્કંડેશ્વરદેવસ્ય માર્કંડેન ચ ધીમતા ॥
કૈલાસો રાજતો દત્તો ભક્તિપૂર્વં દ્વિજોત્તમાઃ

કાર્પાસો હિમવાન્દત્તઃ પાલકેન દ્વિજાતયે ॥
ગંધમાદનસંજ્ઞસ્તુ પ્રદત્તો ગુડજઃ પુરઃ

ઘંટકેશ્વરદેવસ્ય ઘંટકેન દ્વિજોત્તમાઃ ॥
કચ્છપેન તુ સંદત્તઃ સુવેલઃ પર્વતોત્તમઃ

કચ્છપેશ્વરદેવસ્ય પુરસ્તિલમયસ્તથા ॥
શાર્કરસ્તુ તદા શૈલઃ પ્રદત્તો ભક્તિપૂર્વકમ્

શૈલ ઈશાનસંજ્ઞેન નિજદેવસ્ય ચાઽગ્રતઃ ॥
વાનરેશ્વર દેવસ્ય પુરતો દ્વિજસત્તમાઃ

ગૃધ્રેણાથ પ્રદત્તસ્તુ લવણાખ્યો મહાગિરિઃ॥
શૃંગી નામ મહાભાગઃ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા

તત્રાશ્ચર્યમભૂદ્વિપ્રા દત્તમાત્રૈર્નગોત્તમૈઃ ॥
પક્ષિત્વં નિર્ગતં તેષાં કૂર્મત્વમિતરસ્ય ચ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સર્વે તે તત્પ્રભાવતઃ ॥
દિવ્યમાલ્યાંબરધરા દિવ્યગંધાનુલેપનાઃ ॥
સંજાતા બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠા યે ચ તત્સંમુખે સ્થિતાઃ

વિમાનાનિ ચ સર્વેષાં સમાયાતાનિ તત્ક્ષણાત્ ।૧
ભર્તૃયજ્ઞમનુપ્રાપ્ય પ્રણિપત્ય ચ તાન્દ્વિજાન્ ॥
કૈલાસં પર્વતં પ્રાપ્તા વિમાનવરમાશ્રિતાઃ

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં યથા તલ્લિંગસપ્તકમ્ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સંજાતં પાપનાશનમ્

અન્યોઽપિ યઃ પુનસ્તેષાં લિંગાનાં ભક્તિસંયુતઃ॥
કુલપર્વતદાનં ચ કુર્યાત્સોઽપિ શિવં વ્રજેત્

તાનિ લિંગાનિ યો મર્ત્યઃ પ્રાતરુત્થાય વીક્ષતે ॥
અજ્ઞાનવિહિતાત્પાપાત્સોઽપિ મુક્તિમવાપ્નુયાત્

યશ્ચૈતાન્પર્વતાન્સપ્ત ક્રમેણાત્ર પ્રયચ્છતિ॥
દ્વિજાતિભ્યઃ સ્વલિંગાનાં પુરતસ્ત્રિદિવં વ્રજેત્

સ્થિત્વા કલ્પાંતરં તત્ર સંસેવ્ય ચ વરાપ્સરાઃ ॥
દિવ્યાન્ભોગાંશ્ચ સંસેવ્ય યદા ભૂમૌ પ્રજાયતે॥
ચક્રવર્તિત્વમાસાદ્ય સાર્વભૌમઃ પ્રજાયતે

એકેન તુ પ્રદત્તેન જાયતે પાપસંક્ષયઃ ॥
દ્વાભ્યાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ વાંછિતાનિ ફલાનિ ચ ॥ ૬.૨૭૧.૪૫૦ ।
ત્રિભિઃ સંજાયતે રાજા ચતુર્ભિર્મંડલેશ્વરઃ ॥
ભારતસ્ય ચ ખણ્ડસ્ય સ્વામી ભવતિ પંચભિઃ

જંબુદ્વીપાધિપઃ ષઙ્ભિશ્ચક્રવર્તી ચ સપ્તભિઃ ॥
વિધિવત્પર્વતૈર્દત્તૈરેત દાહ પિતામહઃ

નરઃ સ્યાદ્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાઃ સદાજન્મનિજન્મનિ ॥
ન દુઃખિતો દરિદ્રો વા વ્યાધિતો વા પ્રજાયતે

સૌભાગ્યસુખસંયુક્તઃ સુદેહો રત્નવાન્ભવેત્ ॥
સર્વરાજ્યવિનિર્મુક્તઃ પ્રતાપી વિજિતેન્દ્રિયઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ભૂમિપાલૈર્વિશેષતઃ ॥
એતં ચ પર્વતા દેયા ઉદ્દિશ્ય નિજદેવતાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સપ્તલિંગોત્પત્તિ માહાત્મ્યવૃત્તાન્તવર્ણનંનામૈકસપ્તત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ